વાયુપુરાણમ્

ચતુર્થઃ પર્વતો દ્રોણો યત્રૌષધ્યો મહાબલાઃ। વિશલ્યકરણી ચૈવ મૃતસઞ્જીવની તથા ।। ૪૯.

ચોથો પરવત દ્રોણ છે, જ્યાં શક્તિશાળી ઔષધિઓ ઉગે છે, જેમાં વિશલ્યકરણી અને મૃતસંજીવની પણ આવે છે.

કઙ્કસ્તુ પઞ્ચમસ્તત્ર પર્વતઃ સુમહોદયઃ। દિવ્યપુષ્પફલો પેતો વૃક્ષવીરુત્સમાવૃતઃ ।। ૪૯.

પાંચમો પરવત કંક છે, જે બહુ ઊંચો છે. એ દિવ્ય ફૂલો અને ફળોથી શોભાયમાન છે અને વૃક્ષો તથા વેલીઓથી ઘેરાયેલો છે.

ષષ્ઠસ્તુ પર્વતસ્તત્ર મહિષો મેઘસન્નિભઃ। યસ્મિન્ સોઽગ્નિર્નિવસતિ મહિષો નામ વારિજઃ ।। ૪૯.

છઠ્ઠો પરવત મહિષ છે, જે મેઘ જેવો દેખાય છે. તેમાં અગ્નિ વસે છે અને એ મહિષ નામે ઓળખાય છે, કારણ કે એ જળમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે.

સપ્તમઃ પર્વતસ્તત્ર કકુઝાન્નામ ભાષ્યતે। તત્ર રત્નાન્યનેકાનિ સ્વયં વર્ષતિ વાસવઃ। પ્રજાપતિમુપાદાય પ્રાજાપત્યે વિધિસ્ત્વયમ્ ।। ૪૯.

સાતમો પરવત કકુધ કહેવાય છે. ત્યાં ઇન્દ્ર સ્વયં અનેક રત્નો વરસાવે છે, પ્રજાપતિને સાથમાં રાખીને, પ્રજાપતિવિધિ પ્રમાણે.

ઇત્યેતે પર્વતાઃ સપ્ત શાલ્મલે મણિભૂષિતાઃ । તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ સપ્તૈવ તુ શુભાનિ વૈ। કુમુદાત્ પ્રથમં શ્વેતમુન્નતસ્ય તુ લોહિતમ્ ।। ૪૯.

આ રીતે શાલમલીમાં સાત રત્નોથી શોભાયમાન પરવતો છે. હવે હું એના સાત શુભ વર્ષોનું વર્ણન કરું છું: કુમુદથી પ્રથમ વર્ષ સફેદ છે; ઉન્નતનું લાલ છે.

બલાહકસ્ય જીમૂતં દ્રોણસ્ય હરિતં સ્મૃતમ્ । કઙ્કસ્ય વૈદ્યુતં નામ મહિષસ્ય તુ માનસમ્ ।। ૪૯.

બલાહકનું વર્ષ જીમૂત કહેવાય છે; દ્રોણનું વર્ષ હરિત એટલે લીલું છે; કંકનું વૈદ્યુત છે; મહિષનું માનસ કહેવાય છે.

કકુદઃ સુપ્રભં નામ સપ્તૈતાનિ તુ સપ્તધા। વર્ષાણિ પર્વતાંશ્ચૈવ નદીસ્તેષુ નિબોધત ।। ૪૯.

કકુધનું વર્ષ સુપ્રભા કહેવાય છે. આ રીતે, આ સાત વર્ષો અને પરવતો છે. હવે એ વર્ષોમાં વહેતી નદીઓ સાંભળો.

પાનિતોયા વિતૃષ્ણા ચ ચન્દ્રા શુક્રા વિમોચની। નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં પ્રતિવર્ષં તુ તાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

પાણિતોયા, વિતૃષ્ણા, ચંદ્રા, શુક્રા, વિમોચની અને નિવૃત્તિ — આ સાત નદીઓ છે; દરેક પોતાની વર્ષમાં પ્રસિદ્ધ છે.

તાસાં સમીપગાશ્ચાન્યાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। અશક્યાઃ પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધેયાસ્તુ બુભૂષતા ।। ૪૯.

આ સિવાય પણ એ આસપાસમાં હજારો-લાખો નદીઓ વહે છે, જેને ગણવી અશક્ય છે; જ્ઞાન ઇચ્છનાર માટે એ માનવા જેવી છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ શાલ્મલસ્યાપિ કીર્તિતઃ। પ્લક્ષવૃક્ષેણ સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે મહાદ્રુમઃ ।। ૪૯.

આ રીતે શાલમલીનું પણ વર્ણન તમને કર્યું. પ્લક્ષવૃક્ષથી ગણાયેલી એનું મહાન વૃક્ષ મધ્યમાં ઊભેલું છે.

શાલ્મલિર્વિપુલસ્કન્ધ સ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે। શાલ્મલિસ્તુ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમન્તતઃ। વિસ્તારાચ્છાલ્મલસ્યૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

શાલમલી વિશાળ કાંઠાવાળું છે, એ નામથી ઓળખાય છે. શાલમલીને四 તરફ સુગંધિત પાણીના દરિયાએ ઘેરી છે અને એનું વિસ્તરણ પણ શાલમલી જેટલું જ છે.

ઉત્તરેષુ તુ ધર્મજ્ઞા દ્વીપેષુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ। યથાશ્રુતં યથાન્યાયં બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૪૯.

હવે, ઉત્તર તરફના દ્વીપોમાં રહેતા ધર્મ જાણનારા લોકો વિશે સાંભળો. હું જે સાંભળ્યું છે અને જે યોગ્ય છે, તે પ્રમાણે તમને કહી રહ્યો છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

કુશદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ ચતુર્થં તં સમાસતઃ। સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ ।। ૪૯.

હું હવે સંક્ષિપ્તમાં ચોથી દ્વીપ, એટલે કુશદ્વીપનું વર્ણન કરું છું. આ દ્વીપ四 તરફથી સુરોદક સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

સપ્તૈવ ગિરયસ્તત્ર વર્ણ્યમાનાન્નિબોધત। શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।। ૪૯.

ત્યાં સાત પર્વતો છે—હવે હું તેમનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. કુશદ્વીપનું વિસ્તાર શાલ્મલદ્વીપ કરતાં બમણું છે.

કુખદ્વીપે તુ વિજ્ઞેયઃ પર્વતો વિદ્રુમોચ્ચયઃ। દ્વીપસ્ય પ્રથમસ્તસ્ય દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ ।। ૪૯.

કુશદ્વીપમાં પ્રથમ પર્વતનું નામ વિદ્રુમોચ્ચય છે; બીજો પર્વત હેમપર્વત કહેવાય છે.

તૃતીયો દ્યુતિમાન્નામ જીમૂતસદૃશો ગિરિઃ। ચતુર્થઃ પુષ્પવાન્નામ પઞ્ચમસ્તુ કુશેશયઃ ।। ૪૯.

ત્રીજો તેજસ્વી પર્વત દ્યુતિમાન છે, જે મેઘ જેવો લાગે છે; ચોથો પુષ્પવાન છે અને પાંચમો કુશેશય કહેવાય છે.

ષષ્ઠો હરિગિરિર્નામ સપ્તમો મન્દરઃ સ્મૃતઃ । મન્દા ઇતિ હ્યપાં નામ મન્દરો દારણાદપામ્ ।। ૪૯.

છઠ્ઠો પર્વત હરિગિરિ છે અને સાતમો મન્દર કહેવાય છે. મન્દર પર્વતને મન્દા પણ કહે છે, કારણ કે તે પાણી વહેંચે છે.

તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ પરિવારિતઃ। ઉદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્ ।। ૪૯.

આ પર્વતો વચ્ચેનું અંતર પહેલાં કરતાં બમણું છે. પ્રથમ પ્રદેશ ઉદ્ભિદ કહેવાય છે, બીજું વેણુમંડળ છે.

તૃતીયં સ્વૈરથાકારં ચતુર્થં લવણં સ્મૃતમ્। પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષ પ્રભાકરમ્। સપ્તમં કપિલં નામ સપ્તૈતે વર્ષપર્વતાઃ ।। ૪૯.

ત્રીજું પ્રદેશ સ્વૈરથાકાર છે, ચોથું લવણ કહેવાય છે; પાંચમું ધૃતિમત છે, છઠ્ઠું વર્ષપ્રભાકર છે અને સાતમું કપિલ નામે ઓળખાય છે—આ સાત પ્રદેશો પર્વતો સાથે જોડાયેલા છે.

એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ પ્રભાસ્તુ જગદીશ્વરાઃ। વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાસ્તુ વર્ષશઃ ।। ૪૯.

આ પ્રદેશોમાં દેવતાઓ, ગંધર્વો અને તેજસ્વી જગતના સ્વામીઓ વસે છે અને આનંદ માણે છે; દરેક પોતપોતાના પ્રદેશમાં દેખાય છે.

ન તેષુ દસ્યવઃ સન્તિ મ્લેચ્છજાત્યસ્તથૈવ ચ। ગૌરપ્રાયો જનઃ સર્વઃ ક્રમાચ્ચ મ્રિયતે તથા ।। ૪૯.

ત્યાં કોઈ લૂંટારૂ કે વિદેશી જાતિના લોકો નથી; ત્યાંના લોકો મોટાભાગે વાદળી રંગના છે અને બધા સમય આવતાં મૃત્યુ પામે છે.

તત્રાપિ નદ્યઃ સપ્તૈવ ધુતપાપાઃ શિવાસ્તથા। પવિત્રા સન્તતિશ્ચૈવ દ્યુતિગર્ભા મહી તથા ।। ૪૯.

ત્યાં પણ સાત નદીઓ છે, જે પાપ ધોઈને પવિત્ર અને શુભ છે; તેમની ધારા પવિત્ર છે અને ત્યાંની ધરતી તેજથી ભરેલી છે.

અન્યાસ્તાભ્યઃ પરિજ્ઞાતાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। અભિગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।। ૪૯.

આ સિવાય પણ ત્યાં સૈંકડો અને હજારો નદીઓ જાણીતી છે; એ બધાં ત્યાં વહે છે જ્યાં ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે.

ઘૃતોદેન કુશદ્વીપો બાહ્યતઃ પરિવારિતઃ। વિજ્ઞેયઃ સ તુ વિસ્તારાત્ કુશદ્વીપસમેન તુ ।। ૪૯.

કુશદ્વીપ બહારથી ઘૃતના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે; આ સમુદ્રનું વિસ્તાર પણ કુશદ્વીપ જેટલું જ છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ કુશદ્વીપસ્ય વર્ણિતઃ। ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારં વક્ષ્યામ્યહમતઃ પરમ્ ।। ૪૯.

આ રીતે કુશદ્વીપની રચના તમને વર્ણવી છે; હવે હું ક્રૌંચદ્વીપના વિસ્તાર વિશે કહું છું.

કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણઃ સ તુ વૈ સ્મૃતઃ। ઘૃતોદકસમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ ।। ૪૯.

ક્રૌંચદ્વીપનું વિસ્તાર કુશદ્વીપ કરતાં બમણું છે, અને તે ઘૃતના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

તસ્મિન્ દ્વીપે નગશ્રેષ્ઠઃ ક્રૌઞ્ચસ્થઃ પ્રથમો ગિરિઃ। ક્રૌઞ્ચાત્પરો વામનકો વામનાદન્ધકારકઃ ।। ૪૯.

આ દ્વીપમાં સૌથી મોટો પર્વત ક્રૌંચ છે; ક્રૌંચ પછી વામનક પર્વત છે અને વામનક પછી અંધકારક પર્વત આવે છે.

અન્ધકારાત્પરશ્ચાપિ દિવાવૃન્નામ પર્વતઃ। દિવાવૃતઃ પરશ્ચપિ દિવિન્દો ગિરિરુચ્યતે ।। ૪૯.

અંધકારક પછી દિવાવૃત નામનો પર્વત છે; દિવાવૃત પછી દિવિન્દ પર્વત કહેવાય છે.

દિવિન્દાત્પરતશ્ચાપિ પુણ્ડરીકો મહાગિરિઃ। પુણ્ડરીકાત્પરશ્ચાપિ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ ।। ૪૯.

દિવિન્દ પછી પુણ્ડરીક નામનો મહાપર્વત છે; પુણ્ડરીક પછી દુન્દુભિસ્વન પર્વત કહેવાય છે.