વાયુપુરાણમ્

સુખમાયુર્બલં રૂપમારોગ્યં ધર્મ એવ ચ। પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયં શાકદ્વીપાન્તકેષુ ચ ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપ અને શાકદ્વીપના અંતમાં સુખ, દીર્ઘ આયુષ્ય, બળ, સૌંદર્ય, આરોગ્ય અને ધર્મ જોવા મળે છે.

પ્લક્ષદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વતો ધનધાન્યવાન્। દિવ્યૌષધિ ફલોપેતઃ સર્વૌષધિવનસ્પતિઃ ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપ વિશાળ અને વૈભવી છે, ત્યાં સર્વ પ્રકારનું ધન અને અનાજ છે; તે દિવ્ય ઔષધિઓ અને ફળોથી ભરપૂર છે, અને સર્વ પ્રકારના ઔષધિ વૃક્ષો પણ છે.

આવૃતઃ પશુભિઃ સર્વૈર્ગ્રામારણ્યૈઃ સહસ્રશઃ। જમ્બૂવૃક્ષેણ સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે દ્વિજોત્તમાઃ। પ્લક્ષો નામ્ના મહાવૃક્ષસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે ।। ૪૯.

તે દ્વીપ સર્વ પ્રકારના પશુઓથી ભરેલો છે, હજારો ગામો અને જંગલો છે; તેના મધ્યમાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, પ્લક્ષ નામનું મહાન વૃક્ષ છે, જેના પરથી એ દ્વીપને નામ મળ્યું છે.

સ તત્ર પૂજ્યતે સ્થાણુર્મધ્યે જનપદસ્ય હિ। સ ચાપીક્ષુરસોદ્દેશઃ પ્લક્ષદ્વીપસમાવૃતઃ। પ્લક્ષદ્વીપસ્ય ચૈવેહ વૈપુલ્યાદ્વિસ્તરેણ તુ ।। ૪૯.

ત્યાં પ્રદેશના મધ્યમાં સ્થાણુનું પૂજન થાય છે. એ પ્રદેશમાં ઇખરુ ભરપૂર છે અને તેને પ્લક્ષદ્વીપે ઘેરી રાખ્યો છે. પ્લક્ષદ્વીપનું વિસ્તરણ અહીં વિશાળ હોવાથી એ બધે ફેલાયેલું છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશોવઃ પ્લક્ષદ્વીપસ્ય કીર્તિતઃ। આનુપૂર્વ્યા સમાસેન શાલ્મલન્તન્નિબોધત ।। ૪૯.

આ રીતે પ્લક્ષદ્વીપની રચના તમને ક્રમવાર અને સંક્ષિપ્ત રીતે કહી. હવે શાલમલીનું વર્ણન સાંભળો.

તતસ્તૃતીયં દ્વીપાનાં શાલ્મલં દ્વીપમુત્તમમ્। શાલ્મલેન સમુદ્રસ્તુ દ્વીપેનેક્ષુરસોદકઃ। પ્લક્ષદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્‌દ્વિગુણેન સમાવૃતઃ ।। ૪૯.

પછી દ્વીપોમાં ત્રીજું અને શ્રેષ્ઠ એવા શાલમલી દ્વીપ આવે છે. તેને ઘેરતો દરિયો ઇખરુના રસથી ભરેલો છે અને એ પ્લક્ષદ્વીપ કરતાં બે ગણી વિશાળતાથી ઘેરાયેલો છે.

તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ। રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષુ વર્ષેષુ સપ્તસુ ।। ૪૯.

ત્યાં પણ સાત પરવતો છે, જે રત્નોના સ્ત્રોત છે. એ સાત વર્ષોમાં પણ રત્નોથી ભરપૂર નદીઓ વહે છે.

પ્રથમઃ સૂર્યસઙ્કાશઃ કુમુદો નામ પર્વતઃ। સર્વધાતુમયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈઃ શિલાજાલસમુદ્ગતૈઃ ।। ૪૯.

પહેલો પરવત કુમુદ કહેવાય છે, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે. તેના શિખરો બધા ધાતુઓથી બનેલા છે અને પથ્થરનાં ગાઢ સમૂહમાંથી ઊભેલા છે.

દ્વિતીયઃ પર્વતસ્તસ્ય ઉન્નતો નામ વિશ્રુતઃ। હરિતાલમયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈર્દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

બીજો પરવત ત્યાં ઉન્નત નામે પ્રસિદ્ધ છે. એ ઊંચો છે અને તેના શિખરો હરિતાળથી બનેલા છે, જે આકાશ સુધી પહોંચે છે.

તૃતીયઃ પર્વતસ્તસ્ય બલાહક ઇતિ શ્રુતઃ। જાત્યઞ્જનમયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈર્દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

ત્રીજો પરવત બલાહક કહેવાય છે. તેના શિખરો કુદરતી કાજળથી બનેલા છે અને એ પણ આકાશ સુધી ઊંચા છે.

ચતુર્થઃ પર્વતો દ્રોણો યત્રૌષધ્યો મહાબલાઃ। વિશલ્યકરણી ચૈવ મૃતસઞ્જીવની તથા ।। ૪૯.

ચોથો પરવત દ્રોણ છે, જ્યાં શક્તિશાળી ઔષધિઓ ઉગે છે, જેમાં વિશલ્યકરણી અને મૃતસંજીવની પણ આવે છે.

કઙ્કસ્તુ પઞ્ચમસ્તત્ર પર્વતઃ સુમહોદયઃ। દિવ્યપુષ્પફલો પેતો વૃક્ષવીરુત્સમાવૃતઃ ।। ૪૯.

પાંચમો પરવત કંક છે, જે બહુ ઊંચો છે. એ દિવ્ય ફૂલો અને ફળોથી શોભાયમાન છે અને વૃક્ષો તથા વેલીઓથી ઘેરાયેલો છે.

ષષ્ઠસ્તુ પર્વતસ્તત્ર મહિષો મેઘસન્નિભઃ। યસ્મિન્ સોઽગ્નિર્નિવસતિ મહિષો નામ વારિજઃ ।। ૪૯.

છઠ્ઠો પરવત મહિષ છે, જે મેઘ જેવો દેખાય છે. તેમાં અગ્નિ વસે છે અને એ મહિષ નામે ઓળખાય છે, કારણ કે એ જળમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે.

સપ્તમઃ પર્વતસ્તત્ર કકુઝાન્નામ ભાષ્યતે। તત્ર રત્નાન્યનેકાનિ સ્વયં વર્ષતિ વાસવઃ। પ્રજાપતિમુપાદાય પ્રાજાપત્યે વિધિસ્ત્વયમ્ ।। ૪૯.

સાતમો પરવત કકુધ કહેવાય છે. ત્યાં ઇન્દ્ર સ્વયં અનેક રત્નો વરસાવે છે, પ્રજાપતિને સાથમાં રાખીને, પ્રજાપતિવિધિ પ્રમાણે.

ઇત્યેતે પર્વતાઃ સપ્ત શાલ્મલે મણિભૂષિતાઃ । તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ સપ્તૈવ તુ શુભાનિ વૈ। કુમુદાત્ પ્રથમં શ્વેતમુન્નતસ્ય તુ લોહિતમ્ ।। ૪૯.

આ રીતે શાલમલીમાં સાત રત્નોથી શોભાયમાન પરવતો છે. હવે હું એના સાત શુભ વર્ષોનું વર્ણન કરું છું: કુમુદથી પ્રથમ વર્ષ સફેદ છે; ઉન્નતનું લાલ છે.

બલાહકસ્ય જીમૂતં દ્રોણસ્ય હરિતં સ્મૃતમ્ । કઙ્કસ્ય વૈદ્યુતં નામ મહિષસ્ય તુ માનસમ્ ।। ૪૯.

બલાહકનું વર્ષ જીમૂત કહેવાય છે; દ્રોણનું વર્ષ હરિત એટલે લીલું છે; કંકનું વૈદ્યુત છે; મહિષનું માનસ કહેવાય છે.

કકુદઃ સુપ્રભં નામ સપ્તૈતાનિ તુ સપ્તધા। વર્ષાણિ પર્વતાંશ્ચૈવ નદીસ્તેષુ નિબોધત ।। ૪૯.

કકુધનું વર્ષ સુપ્રભા કહેવાય છે. આ રીતે, આ સાત વર્ષો અને પરવતો છે. હવે એ વર્ષોમાં વહેતી નદીઓ સાંભળો.

પાનિતોયા વિતૃષ્ણા ચ ચન્દ્રા શુક્રા વિમોચની। નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં પ્રતિવર્ષં તુ તાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

પાણિતોયા, વિતૃષ્ણા, ચંદ્રા, શુક્રા, વિમોચની અને નિવૃત્તિ — આ સાત નદીઓ છે; દરેક પોતાની વર્ષમાં પ્રસિદ્ધ છે.

તાસાં સમીપગાશ્ચાન્યાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। અશક્યાઃ પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધેયાસ્તુ બુભૂષતા ।। ૪૯.

આ સિવાય પણ એ આસપાસમાં હજારો-લાખો નદીઓ વહે છે, જેને ગણવી અશક્ય છે; જ્ઞાન ઇચ્છનાર માટે એ માનવા જેવી છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ શાલ્મલસ્યાપિ કીર્તિતઃ। પ્લક્ષવૃક્ષેણ સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે મહાદ્રુમઃ ।। ૪૯.

આ રીતે શાલમલીનું પણ વર્ણન તમને કર્યું. પ્લક્ષવૃક્ષથી ગણાયેલી એનું મહાન વૃક્ષ મધ્યમાં ઊભેલું છે.

શાલ્મલિર્વિપુલસ્કન્ધ સ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે। શાલ્મલિસ્તુ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમન્તતઃ। વિસ્તારાચ્છાલ્મલસ્યૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

શાલમલી વિશાળ કાંઠાવાળું છે, એ નામથી ઓળખાય છે. શાલમલીને四 તરફ સુગંધિત પાણીના દરિયાએ ઘેરી છે અને એનું વિસ્તરણ પણ શાલમલી જેટલું જ છે.

ઉત્તરેષુ તુ ધર્મજ્ઞા દ્વીપેષુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ। યથાશ્રુતં યથાન્યાયં બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૪૯.

હવે, ઉત્તર તરફના દ્વીપોમાં રહેતા ધર્મ જાણનારા લોકો વિશે સાંભળો. હું જે સાંભળ્યું છે અને જે યોગ્ય છે, તે પ્રમાણે તમને કહી રહ્યો છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

કુશદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ ચતુર્થં તં સમાસતઃ। સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ ।। ૪૯.

હું હવે સંક્ષિપ્તમાં ચોથી દ્વીપ, એટલે કુશદ્વીપનું વર્ણન કરું છું. આ દ્વીપ四 તરફથી સુરોદક સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

સપ્તૈવ ગિરયસ્તત્ર વર્ણ્યમાનાન્નિબોધત। શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।। ૪૯.

ત્યાં સાત પર્વતો છે—હવે હું તેમનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. કુશદ્વીપનું વિસ્તાર શાલ્મલદ્વીપ કરતાં બમણું છે.

કુખદ્વીપે તુ વિજ્ઞેયઃ પર્વતો વિદ્રુમોચ્ચયઃ। દ્વીપસ્ય પ્રથમસ્તસ્ય દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ ।। ૪૯.

કુશદ્વીપમાં પ્રથમ પર્વતનું નામ વિદ્રુમોચ્ચય છે; બીજો પર્વત હેમપર્વત કહેવાય છે.

તૃતીયો દ્યુતિમાન્નામ જીમૂતસદૃશો ગિરિઃ। ચતુર્થઃ પુષ્પવાન્નામ પઞ્ચમસ્તુ કુશેશયઃ ।। ૪૯.

ત્રીજો તેજસ્વી પર્વત દ્યુતિમાન છે, જે મેઘ જેવો લાગે છે; ચોથો પુષ્પવાન છે અને પાંચમો કુશેશય કહેવાય છે.

ષષ્ઠો હરિગિરિર્નામ સપ્તમો મન્દરઃ સ્મૃતઃ । મન્દા ઇતિ હ્યપાં નામ મન્દરો દારણાદપામ્ ।। ૪૯.

છઠ્ઠો પર્વત હરિગિરિ છે અને સાતમો મન્દર કહેવાય છે. મન્દર પર્વતને મન્દા પણ કહે છે, કારણ કે તે પાણી વહેંચે છે.

તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ પરિવારિતઃ। ઉદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્ ।। ૪૯.

આ પર્વતો વચ્ચેનું અંતર પહેલાં કરતાં બમણું છે. પ્રથમ પ્રદેશ ઉદ્ભિદ કહેવાય છે, બીજું વેણુમંડળ છે.

તૃતીયં સ્વૈરથાકારં ચતુર્થં લવણં સ્મૃતમ્। પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષ પ્રભાકરમ્। સપ્તમં કપિલં નામ સપ્તૈતે વર્ષપર્વતાઃ ।। ૪૯.

ત્રીજું પ્રદેશ સ્વૈરથાકાર છે, ચોથું લવણ કહેવાય છે; પાંચમું ધૃતિમત છે, છઠ્ઠું વર્ષપ્રભાકર છે અને સાતમું કપિલ નામે ઓળખાય છે—આ સાત પ્રદેશો પર્વતો સાથે જોડાયેલા છે.