વાયુપુરાણમ્

તત્રાપિ પર્વતાઃ શુભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષણાઃ। રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તાસાન્નામાનિ વચ્મિ ભોઃ ।। ૪૯.

ત્યાં પણ સાત તેજસ્વી, રત્નોથી શોભાયમાન પર્વતો છે અને રત્ન ખાણો તથા નદીઓ છે; હવે હું તેમનાં નામ કહું છું, હે શ્રોતાઓ.

પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ તેષુ સપ્ત સપ્તસુ સપ્તસુ। ઋજ્વાયતાઃ પ્રતિદિશં નિવિષ્ટાઃ પર્વતાઃ સદા ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપ અને બીજા છ દ્વીપોમાં, દરેકમાં સાત પર્વતો છે, જે હંમેશા સીધા અને દરેક દિશામાં વિસ્તરેલા છે.

પ્લક્ષદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ સપ્ત દ્વીપાન્મહાચલાન્। ગોમેદ કોઽત્ર પ્રથમઃ પર્વતો મેઘસન્નિભઃ। ખ્યાયતે તસ્ય નામ્ના વૈ વર્ષં ગોમેદકન્તુ તત્ ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપમાં સાત મહાન પર્વતો છે; તેમાં પ્રથમ ગોમેદ નામનો પર્વત છે, જે મેઘ જેવો લાગે છે, અને તેનું પ્રદેશ પણ ગોમેદક તરીકે ઓળખાય છે.

દ્વિતીયઃ પર્વતશ્ચન્દ્રઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ। અશ્વિભ્યામમૃતસ્યાર્થે ઓષધ્યસ્તત્ર સંસ્થિતાઃ ।। ૪૯.

બીજો પર્વત ચંદ્ર નામે ઓળખાય છે, જે સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓથી ભરપૂર છે; ત્યાં અશ્વિનીકુમારો અમૃત માટે ઔષધિઓ મૂકી હતી.

તૃતીયો નારદો નામ દુર્ગશૈલો મહોચ્છ્રયઃ। તત્રાચલે સમુત્પન્નૌ પૂર્વં નારદપર્વતૌ ।। ૪૯.

ત્રીજો પર્વત નારદ નામે ઓળખાય છે, જે દુર્ગમ અને ઊંચો છે; એ પર્વત પર પ્રાચીન કાળે નારદ પર્વતો ઉત્પન્ન થયા હતા.

ચતુર્થસ્તત્ર વૈ શૈલો દુન્દુભિર્નામ નામતઃ। શબ્દમૃત્યુઃ પુરા તસ્મિન્ દુન્દુભિસ્તાડિતઃ સુરૈઃ । રજ્જુદારો રજ્જુમયઃ શાલ્મલસ્વાસુરાન્તકૃત્ ।। ૪૯.

ચોથો પર્વત ત્યાં દુન્દુભિ નામે ઓળખાય છે; પ્રાચીન સમયમાં દેવોએ ત્યાં દુન્દુભિને વગાડ્યો હતો, જેને ધ્વનિના અંત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રાજ્જુદારો, જે દોરડાંથી બનેલો છે, અને શાલમલસ્વા, જે અસુરોને નાશ કરે છે, એ પણ ત્યાં છે.

પઞ્ચમઃ સોમકો નામ દેવૈ ર્યત્રામૃતં પુરા। સમ્ભૃતઞ્ચ હૃતં ચૈવ માતુરર્થે ગરુત્મતા ।। ૪૯.

પાંચમો પર્વત સોમક નામે ઓળખાય છે, જ્યાં પ્રાચીન સમયમાં દેવોએ અમૃત એકત્ર કર્યું હતું અને ગરુડએ પોતાની માતાના હિત માટે તેને લઈ ગયો હતો.

ષષ્ઠસ્તુ સુમના નામ સ એવર્ષભ ઉચ્યતે। હિરણ્યાક્ષો વરાહેણ તસ્મિન્ શૈલે નિષૂદિતઃ ।। ૪૯.

છઠ્ઠો પર્વત સુમના કહેવાય છે, જેને ઋષભ પણ કહે છે; એ પર્વત પર હિરણ્યાક્ષને વરાહ અવતારે સંહારવામાં આવ્યો હતો.

વૈભ્રાજઃ સપ્તમસ્તત્ર ભ્રાજિષ્ણુઃ સ્ફાટિકો મહાન્। યસ્માદ્વિભ્રાજતેઽર્ચિર્ભિર્વૈભ્રાજસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૪૯.

સાતમો પર્વત વૈભ્રાજ છે, જે ખૂબ તેજસ્વી અને સ્ફટિક જેવો વિશાળ છે; તેમાંથી પ્રકાશ નીકળે છે, એટલે તેને વૈભ્રાજ કહેવાય છે.

તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ નામતસ્તુ યથાક્રમમ્। ગોમેદં પ્રથમં વર્ષં નામ્ના શાન્તભયં સ્મૃતમ્ ।। ૪૯.

હવે હું એ પર્વતોના પ્રદેશોના નામ ક્રમશઃ કહું છું: પ્રથમ પ્રદેશનું નામ ગોમેદ છે, જેને શાંતભય પણ કહે છે.

ચન્દ્રસ્ય શિખરં નામ નારદસ્ય સુખોદયમ્। આનન્દં દુન્દુભેર્વર્ષ સોમકસ્ય શિવંસ્મૃતમ્। ક્ષેમકં ઋષભસ્યાપિ વૈભ્રાજસ્ય ધ્રુવં તથા ।। ૪૯.

ચંદ્ર પર્વતનું શિખર 'શિખર' કહેવાય છે, જે નારદ માટે આનંદદાયક છે; દુન્દુભિનું પ્રદેશ આનંદ છે, સોમકનું પ્રદેશ શિવ કહેવાય છે, ઋષભનું પ્રદેશ ક્ષેમક છે અને વૈભ્રાજનું પ્રદેશ ધ્રુવ કહેવાય છે.

એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહચારણૈઃ વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાસ્તુ તૈઃ સહ ।। ૪૯.

આ પ્રદેશોમાં દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો સાથે ફરતાં અને આનંદ માણતાં જોવા મળે છે.

તેષાં નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ। નામતસ્તાઃ પ્રવક્ષ્યામિ સપ્તગઙ્ગા મહાનદી ।। ૪૯.

દરેક પ્રદેશમાં સાત નદીઓ છે, જે દરિયામાં મળે છે; હવે હું એ સાત ગંગા જેવી મહાન નદીઓના નામ કહું છું.

અભિગચ્છન્તિ તા નદ્યસ્તાભ્યશ્ચાન્યાઃ સહસ્રશઃ। બહૂદકાશ્ચૌઘવત્યો યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।। ૪૯.

એ નદીઓ સુધી લોકો જાય છે અને એમાંથી હજારો અન્ય નદીઓ પણ વહે છે, જે પાણીથી ભરપૂર છે, કારણ કે ઈન્દ્ર ત્યાં વરસાદ વરસાવે છે.

તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે। શુભાઃ શાન્તવહાશ્ચૈવ પ્રમોદા યે ચ તે શિવાઃ ।। ૪૯.

એ પ્રદેશોના લોકો હંમેશાં આનંદિત રહીને એ નદીઓનું પાણી પીવે છે; ત્યાં શુભ, શાંતિપ્રદ અને સુખી લોકો વસે છે.

આનન્દાશ્ચ ધ્રુવાશ્ચૈવ ક્ષેમકાશ્ચ શિવૈ સહ। વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ પ્રજાસ્તેષ્વથ સર્વશઃ ।। ૪૯.

આનંદ, ધ્રુવ, ક્ષેમક અને શિવ નામના લોકો પણ ત્યાં વસે છે, અને તેઓ વર્ણ અને આશ્રમના કૃત્યોનું પાલન કરે છે.

સર્વેષ્વરોગાઃ સુબલા- પ્રજાસ્ત્વામયવર્જિતાઃ। અધઃસર્પિણી ન તેષ્વસ્તિ તથૈવોત્સર્પિણી ન ચ ।। ૪૯.

ત્યાંના બધા લોકો રોગમુક્ત, મજબૂત અને કોઈપણ બીમારી વગર છે; ત્યાં ન તો અવનતિ છે, ન તો અતિશય વૃદ્ધિ છે.

ન તત્રાસ્તિ યુગાવસ્થા ચતુર્યુગકૃતા વ્કચિત્। ત્રેતાયુગસમઃ કાલઃ સર્વદા તત્ર વર્ત્તતે ।। ૪૯.

ત્યાં યુગોની સ્થિતિ, જે ચારે યુગથી બનેલી છે, નથી; ત્યાં કાળ હંમેશાં ત્રેતાયુગ જેવો જ રહે છે.

પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયઃ પઞ્ચસ્વેતેષુ સર્વશઃ। દેશસ્યાનુવિધાનેન કાલસ્યાનુવિધાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપ અને બીજા પાંચ દ્વીપોમાં, દેશના વિભાગ પ્રમાણે કાળના વિભાગ પણ હોય છે, એવું જાણવું જોઈએ.

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ તેષુ જીવન્તિ માનવાઃ। સુરૂપાશ્ચ સુવેષાશ્ચ અરોગા બલિનસ્તથા ।। ૪૯.

ત્યાં માનવો પાંચ હજાર વર્ષ સુધી જીવે છે; તેઓ સુંદર, સજ્જ, આરોગ્યવાન અને બળવાન હોય છે.

સુખમાયુર્બલં રૂપમારોગ્યં ધર્મ એવ ચ। પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયં શાકદ્વીપાન્તકેષુ ચ ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપ અને શાકદ્વીપના અંતમાં સુખ, દીર્ઘ આયુષ્ય, બળ, સૌંદર્ય, આરોગ્ય અને ધર્મ જોવા મળે છે.

પ્લક્ષદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વતો ધનધાન્યવાન્। દિવ્યૌષધિ ફલોપેતઃ સર્વૌષધિવનસ્પતિઃ ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપ વિશાળ અને વૈભવી છે, ત્યાં સર્વ પ્રકારનું ધન અને અનાજ છે; તે દિવ્ય ઔષધિઓ અને ફળોથી ભરપૂર છે, અને સર્વ પ્રકારના ઔષધિ વૃક્ષો પણ છે.

આવૃતઃ પશુભિઃ સર્વૈર્ગ્રામારણ્યૈઃ સહસ્રશઃ। જમ્બૂવૃક્ષેણ સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે દ્વિજોત્તમાઃ। પ્લક્ષો નામ્ના મહાવૃક્ષસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે ।। ૪૯.

તે દ્વીપ સર્વ પ્રકારના પશુઓથી ભરેલો છે, હજારો ગામો અને જંગલો છે; તેના મધ્યમાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, પ્લક્ષ નામનું મહાન વૃક્ષ છે, જેના પરથી એ દ્વીપને નામ મળ્યું છે.

સ તત્ર પૂજ્યતે સ્થાણુર્મધ્યે જનપદસ્ય હિ। સ ચાપીક્ષુરસોદ્દેશઃ પ્લક્ષદ્વીપસમાવૃતઃ। પ્લક્ષદ્વીપસ્ય ચૈવેહ વૈપુલ્યાદ્વિસ્તરેણ તુ ।। ૪૯.

ત્યાં પ્રદેશના મધ્યમાં સ્થાણુનું પૂજન થાય છે. એ પ્રદેશમાં ઇખરુ ભરપૂર છે અને તેને પ્લક્ષદ્વીપે ઘેરી રાખ્યો છે. પ્લક્ષદ્વીપનું વિસ્તરણ અહીં વિશાળ હોવાથી એ બધે ફેલાયેલું છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશોવઃ પ્લક્ષદ્વીપસ્ય કીર્તિતઃ। આનુપૂર્વ્યા સમાસેન શાલ્મલન્તન્નિબોધત ।। ૪૯.

આ રીતે પ્લક્ષદ્વીપની રચના તમને ક્રમવાર અને સંક્ષિપ્ત રીતે કહી. હવે શાલમલીનું વર્ણન સાંભળો.

તતસ્તૃતીયં દ્વીપાનાં શાલ્મલં દ્વીપમુત્તમમ્। શાલ્મલેન સમુદ્રસ્તુ દ્વીપેનેક્ષુરસોદકઃ। પ્લક્ષદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્‌દ્વિગુણેન સમાવૃતઃ ।। ૪૯.

પછી દ્વીપોમાં ત્રીજું અને શ્રેષ્ઠ એવા શાલમલી દ્વીપ આવે છે. તેને ઘેરતો દરિયો ઇખરુના રસથી ભરેલો છે અને એ પ્લક્ષદ્વીપ કરતાં બે ગણી વિશાળતાથી ઘેરાયેલો છે.

તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ। રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષુ વર્ષેષુ સપ્તસુ ।। ૪૯.

ત્યાં પણ સાત પરવતો છે, જે રત્નોના સ્ત્રોત છે. એ સાત વર્ષોમાં પણ રત્નોથી ભરપૂર નદીઓ વહે છે.

પ્રથમઃ સૂર્યસઙ્કાશઃ કુમુદો નામ પર્વતઃ। સર્વધાતુમયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈઃ શિલાજાલસમુદ્ગતૈઃ ।। ૪૯.

પહેલો પરવત કુમુદ કહેવાય છે, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે. તેના શિખરો બધા ધાતુઓથી બનેલા છે અને પથ્થરનાં ગાઢ સમૂહમાંથી ઊભેલા છે.

દ્વિતીયઃ પર્વતસ્તસ્ય ઉન્નતો નામ વિશ્રુતઃ। હરિતાલમયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈર્દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

બીજો પરવત ત્યાં ઉન્નત નામે પ્રસિદ્ધ છે. એ ઊંચો છે અને તેના શિખરો હરિતાળથી બનેલા છે, જે આકાશ સુધી પહોંચે છે.