વાયુપુરાણમ્

શતયોજનવિસ્તીર્ણા ત્રિંશદાયામયોજના। નિત્યપ્રમુદિતા સ્ફીતા લઙ્કા નામ મહાપુરી ।। ૪૮.

શત યોજન પહોળાઈ અને ત્રીસ યોજન લંબાઈ ધરાવતી, હંમેશાં સમૃદ્ધ અને આનંદિત, એ મહાન નગરનું નામ લંકા છે.

સા કામરૂપિણાં સ્થાનં રાક્ષસાનાં મહાત્મનામ્ । આવાસો બલદૃપ્તાનાં તદ્વિદ્યાદ્દેવવિદ્વિષામ્। માનુષાણામસમ્બાધા હ્યગમ્યા સા મહાપુરી ।। ૪૮.

આ ઇચ્છારૂપી, શક્તિશાળી રાક્ષસોનું નિવાસસ્થાન છે, જે દૈવદ્વેષી અને અભિમાની છે; એ મહાન નગર માનવો માટે અપ્રાપ્ય અને અપ્રવેશ્ય છે.

તસ્ય દ્વીપસ્ય વૈ પૂર્વે તીરે નદનદીપતેઃ। ગોકર્ણનામધેયસ્ય શઙ્કરસ્યાલયં મહત્ ।। ૪૮.

તે દ્વીપના પૂર્વ કાંઠે, નદીઓના સ્વામી પાસે, ગોકર્ણ નામે પ્રસિદ્ધ શંકરનું મહાન નિવાસ છે.

તથૈકરાજ્યં વિજ્ઞેયં શઙ્ખદ્વીપસમાસ્થિતમ્। શતયોજનવિસ્તીર્ણં નાનામ્લેચ્છગણાલયમ્ ।। ૪૮.

એ જ રીતે એક રાજ્ય શંખદ્વીપ પર વસેલું છે, જે શત યોજન પહોળું છે અને અનેક વિદેશી જાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે.

તત્ર શઙ્ખગિરિર્નામ ધૌતશઙ્ખદલપ્રભઃ। નાનારત્નાકરઃ પુણ્યઃ પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતઃ ।। ૪૮.

ત્યાં શંખ નામનું પર્વત છે, જે ધોઈલેલા શંખ જેવી તેજસ્વી છે, અનેક રત્નોનો ખજાનો છે અને પુણ્ય આત્માઓ દ્વારા પૂજાય છે.

શઙ્ખ નાગા મહાપુણ્યા યસ્માત્ પ્રભવતે નદી। યત્ર શઙ્ખમુખો નામ નાગરાજઃ કૃતાલયઃ ।। ૪૮.

ત્યાંથી શંખ નામની પવિત્ર નદી વહે છે, જ્યાં શંખમુખ નામનો નાગરાજ નિવાસ કરે છે.

તથૈવ કુમુદદ્વીપં નાનાપુણ્યોપશોભિતમ્। નાનાગ્રામસમા કીર્ણં નાનારત્નાકરં શિવમ્ ।। ૪૮.

એ જ રીતે કુમુદ દ્વીપ અનેક પવિત્ર સ્થળોથી શોભાયમાન છે, અનેક ગામોથી ભરપૂર છે અને અનેક રત્નોનો શુભ ખજાનો છે.

કુમુદાખ્યા મહાભાગા દુષ્ટચિત્તનિબર્હણી। મહાદેવસ્ય ભગિની પ્રભાભિસ્તાભિરિજ્યતે ।। ૪૮.

કુમુદા નામની મહાન ભાગ્યશાળી, દુષ્ટ મનવાળાઓને દૂર કરતી અને મહાદેવની બહેન છે. તે તેજસ્વી દેવીઓ સાથે પૂજાય છે.

તથા વરાહદ્વીપે ચ નાનામ્લેચ્છગણાકુલે। નાનાજાલિસમાકીર્ણે નાનાધિષ્ઠાનપત્તને ।। ૪૮.

એ જ રીતે, વરાહ દ્વીપમાં અનેક વિદેશી જાતિઓથી ભરેલું, વિવિધ સમાજો અને અનેક શાસકોના વસવાટથી ભરપૂર છે.

ધનધાન્યયુતે સ્ફીતે ધર્મ્મિષ્ઠજનસઙ્કુલે। નદીશૈલવનૈશ્ચિત્રૈર્બહુપુષ્પફલોપગૈઃ ।। ૪૮.

તે ત્યાં ધન અને અનાજથી સમૃદ્ધ, સુખી, ધર્મપ્રિય લોકોથી ભરેલું છે; નદીઓ, પર્વતો, વન અને અનેક ફૂલો તથા ફળવાળા વૃક્ષોથી શોભાયમાન છે.

વરાહપર્વ્વતો નામ તત્ર રમ્યઃ શિલોચ્ચયઃ। અનેકકન્દરદરીગુહાનિર્ઝરશોભિતઃ ।। ૪૮.

ત્યાં વરાહ પર્વત નામે સુંદર પર્વત છે, જે ઊંચા શિલાઓથી પ્રસિદ્ધ છે અને અનેક ગુફાઓ, ખીણો અને ઝરણાઓથી શોભાયમાન છે.

તસ્માત્સુરસપાનીયા પુણ્યતીર્થતરઙ્ગિણી। વારાહી નામ વરદા પ્રવૃત્તાસ્ય મહાનદી ।। ૪૮.

ત્યાંથી વરાહી નામની પુણ્યમય, કલ્યાણકારી અને અમૃત સમાન પાણીવાળી મહાનદી વહે છે.

વારાહરૂપિણે તત્ર વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે। અનન્યદેવતાસ્તસ્મૈ નમસ્કુર્વન્તિ વિપ્રજાઃ ।। ૪૮.

ત્યાં વરાહ સ્વરૂપે વિષ્ણુ ભગવાનને, જે સર્વશક્તિમાન છે, બ્રાહ્મણો એકમાત્ર દેવતા માનીને નમસ્કાર કરે છે.

એવં ષડેતે કથિતા અનુદ્વીપાઃ સમન્તતઃ। ભારતદ્વીપદેશો વૈ દક્ષિણે બહુવિસ્તરઃ ।।૪૮.

આ રીતે, આ છ ઉપદ્વીપો ચારેય બાજુ વર્ણવાયા છે; અને દક્ષિણ તરફ ભારત દ્વીપ વિસ્તારથી ભરપૂર છે.

એવમેકમિદં વર્ષં બહુદ્વીપમિહોચ્યતે। સમુદ્રજલસમ્બિન્નં ખણ્ડં ખણ્ડીકૃતં સ્મૃતમ્ ।। ૪૮.

આ રીતે, આ એક જ પ્રદેશ અનેક દ્વીપોથી બનેલો છે, જે દરિયાના પાણીથી અલગ અને વિભાજિત થયો છે.

એવઞ્ચતુર્મહાદ્વીપઃ સાન્તરદ્વીપમણ્ડિતઃ। સાનુદ્વીપઃ સમાખ્યાતો જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તરઃ ।। ૪૮.

આ રીતે, ચાર મહાદ્વીપો અને તેમના સાથેના ઉપદ્વીપો મળીને જંબૂદ્વીપનો વિસ્તાર ગણાય છે.

ઇતિ મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામાષ્ટચત્વારિંશો ધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલ 'ભુવન વિન્યાસ' નામનો અઢીચાળીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

પ્લક્ષદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદિવ સઙ્ગ્રહાત્। શ્રૃણુતેમં યતાતત્ત્વં બ્રુવતો મે દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૯.

હવે હું પ્લક્ષદ્વીપનું યોગ્ય રીતે સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરું છું; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો, હું તેની સાચી વાત કહું છું.

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ। વિસ્તારાત્ર્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ। તેનાવૃતઃ સમુદ્રોઽયં દ્વીપેન લવણોદકઃ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપનો વિસ્તાર જંબૂદ્વીપના દ્વિગણો છે; તેની પરિધિ ત્રણગણી છે. આ દ્વીપને ચારે બાજુ ખારાપાણીના દરિયાએ ઘેરી લીધો છે.

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાચ્ચ મ્રિયતે પ્રજા। કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં જરાવ્યાધિભયં કુતઃ ।। ૪૯.

ત્યાંના લોકો પુણ્યશાળી છે અને લાંબું જીવન જીવે છે; ત્યાં ક્યારેય દુર્ભિક્ષ, વૃદ્ધાવસ્થા કે રોગનો ભય નથી.

તત્રાપિ પર્વતાઃ શુભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષણાઃ। રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તાસાન્નામાનિ વચ્મિ ભોઃ ।। ૪૯.

ત્યાં પણ સાત તેજસ્વી, રત્નોથી શોભાયમાન પર્વતો છે અને રત્ન ખાણો તથા નદીઓ છે; હવે હું તેમનાં નામ કહું છું, હે શ્રોતાઓ.

પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ તેષુ સપ્ત સપ્તસુ સપ્તસુ। ઋજ્વાયતાઃ પ્રતિદિશં નિવિષ્ટાઃ પર્વતાઃ સદા ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપ અને બીજા છ દ્વીપોમાં, દરેકમાં સાત પર્વતો છે, જે હંમેશા સીધા અને દરેક દિશામાં વિસ્તરેલા છે.

પ્લક્ષદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ સપ્ત દ્વીપાન્મહાચલાન્। ગોમેદ કોઽત્ર પ્રથમઃ પર્વતો મેઘસન્નિભઃ। ખ્યાયતે તસ્ય નામ્ના વૈ વર્ષં ગોમેદકન્તુ તત્ ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપમાં સાત મહાન પર્વતો છે; તેમાં પ્રથમ ગોમેદ નામનો પર્વત છે, જે મેઘ જેવો લાગે છે, અને તેનું પ્રદેશ પણ ગોમેદક તરીકે ઓળખાય છે.

દ્વિતીયઃ પર્વતશ્ચન્દ્રઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ। અશ્વિભ્યામમૃતસ્યાર્થે ઓષધ્યસ્તત્ર સંસ્થિતાઃ ।। ૪૯.

બીજો પર્વત ચંદ્ર નામે ઓળખાય છે, જે સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓથી ભરપૂર છે; ત્યાં અશ્વિનીકુમારો અમૃત માટે ઔષધિઓ મૂકી હતી.

તૃતીયો નારદો નામ દુર્ગશૈલો મહોચ્છ્રયઃ। તત્રાચલે સમુત્પન્નૌ પૂર્વં નારદપર્વતૌ ।। ૪૯.

ત્રીજો પર્વત નારદ નામે ઓળખાય છે, જે દુર્ગમ અને ઊંચો છે; એ પર્વત પર પ્રાચીન કાળે નારદ પર્વતો ઉત્પન્ન થયા હતા.

ચતુર્થસ્તત્ર વૈ શૈલો દુન્દુભિર્નામ નામતઃ। શબ્દમૃત્યુઃ પુરા તસ્મિન્ દુન્દુભિસ્તાડિતઃ સુરૈઃ । રજ્જુદારો રજ્જુમયઃ શાલ્મલસ્વાસુરાન્તકૃત્ ।। ૪૯.

ચોથો પર્વત ત્યાં દુન્દુભિ નામે ઓળખાય છે; પ્રાચીન સમયમાં દેવોએ ત્યાં દુન્દુભિને વગાડ્યો હતો, જેને ધ્વનિના અંત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રાજ્જુદારો, જે દોરડાંથી બનેલો છે, અને શાલમલસ્વા, જે અસુરોને નાશ કરે છે, એ પણ ત્યાં છે.

પઞ્ચમઃ સોમકો નામ દેવૈ ર્યત્રામૃતં પુરા। સમ્ભૃતઞ્ચ હૃતં ચૈવ માતુરર્થે ગરુત્મતા ।। ૪૯.

પાંચમો પર્વત સોમક નામે ઓળખાય છે, જ્યાં પ્રાચીન સમયમાં દેવોએ અમૃત એકત્ર કર્યું હતું અને ગરુડએ પોતાની માતાના હિત માટે તેને લઈ ગયો હતો.

ષષ્ઠસ્તુ સુમના નામ સ એવર્ષભ ઉચ્યતે। હિરણ્યાક્ષો વરાહેણ તસ્મિન્ શૈલે નિષૂદિતઃ ।। ૪૯.

છઠ્ઠો પર્વત સુમના કહેવાય છે, જેને ઋષભ પણ કહે છે; એ પર્વત પર હિરણ્યાક્ષને વરાહ અવતારે સંહારવામાં આવ્યો હતો.

વૈભ્રાજઃ સપ્તમસ્તત્ર ભ્રાજિષ્ણુઃ સ્ફાટિકો મહાન્। યસ્માદ્વિભ્રાજતેઽર્ચિર્ભિર્વૈભ્રાજસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૪૯.

સાતમો પર્વત વૈભ્રાજ છે, જે ખૂબ તેજસ્વી અને સ્ફટિક જેવો વિશાળ છે; તેમાંથી પ્રકાશ નીકળે છે, એટલે તેને વૈભ્રાજ કહેવાય છે.