વાયુપુરાણમ્

સ મધ્યે નાગદેશસ્ય નૈકદેશો મહાગિરિઃ। કોટિભ્યાં નાગનિલયં પ્રાપ્તો નદનદી પતિમ્ ।। ૪૮.

નાગદેશનાં મધ્યમાં એક વિશાળ અને અનોખું પર્વત છે, જેના શિખરો નાગોના નિવાસ સુધી પહોંચે છે અને જે નદીઓના સ્વામી સુધી વિસ્તરે છે.

યમદ્વીપમિતિ પ્રોક્તં નાનારત્નાકરાચિતમ્ । તત્રાપિ દ્યુતિમાન્નામ પર્વતો ધાતુમણ્ડિતઃ। સમુદ્રગાનાં પ્રભવઃ પ્રભવઃ કાઞ્ચનસ્ય તુ ।। ૪૮.

તેને યમદ્વીપ કહે છે, જે અનેક રત્નોથી શોભાયમાન છે; ત્યાં પણ એક તેજસ્વી પર્વત છે, જે ધાતુઓથી સજ્જ છે, નદીઓ અને સોનાના સ્ત્રોત તરીકે ઓળખાય છે.

તથૈવ મલયદ્વીપમેવમેવ સુસંવૃતમ્। મણિરત્નાકરં સ્ફીતમાકરં કનકસ્ય ચ ।। ૪૮.

એ જ રીતે મલય દ્વીપ પણ સારી રીતે ઘેરાયેલો છે, ત્યાં ઘણાં મણિ અને રત્નો છે અને તે સોનાનો પણ સમૃદ્ધ ખજાનો છે.

આકરં ચન્દનાનાઞ્ચ સમુદ્રાણાં તથાકરમ્। નાનામ્લેચ્છગણાકીર્ણં નદીપર્વતમણ્ડિતમ્ ।। ૪૮.

તે ચંદન અને દરિયાઓનો પણ સ્ત્રોત છે, અનેક વિદેશી જાતિઓથી ભરપૂર છે અને નદીઓ તથા પર્વતોથી શોભાયમાન છે.

તત્ર શ્રીમાંસ્તુ મલયઃ પર્વતો રજતાકરઃ। મહામલય ઇત્યેવં વિખ્યાતો વરપર્વતઃ ।। ૪૮.

ત્યાં શ્રીમંત મલય પર્વત છે, જે ચાંદીનો ખજાનો છે; મહામલય તરીકે પ્રસિદ્ધ આ પર્વત શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

દ્વિતીયં મન્દરં નામ પ્રથિતઞ્ચ સદા ક્ષિતૌ। આગસ્ત્યભવનં તત્ર દેવાસુરનમસ્કૃતમ્ ।। ૪૮.

બીજું પર્વત મંદર તરીકે ઓળખાય છે, જે હંમેશાં ધરતી પર પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં અગસ્ત્યનું નિવાસ છે, જેને દેવો અને અસુરો પણ વંદન કરે છે.

તથા કાઞ્ચનપાદસ્ય મલયસ્યાપરસ્ય હિ। નિકુઞ્જૈસ્તૃણસોમાઙ્ગૈરાશ્રમં પુણ્યસેવિતમ્ ।। ૪૮.

એ જ રીતે બીજાં મલય પર્વતના સુવર્ણ પાદે, તૃણ અને સોમવૃક્ષોથી ઘેરાયેલું, પુણ્ય આત્માઓ દ્વારા પૂજાતું આશ્રમ છે.

નાનાપુષ્પફલોપેતં સ્વર્ગાદપિ વિશિષ્યતે। તત્રાવતરતે સ્વર્ગઃ સદા પર્વસુ પર્વસુ ।। ૪૮.

તે સ્થળ વિવિધ ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર છે, સ્વર્ગ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે; ત્યાં દરેક ઉત્સવ સમયે સ્વર્ગ પોતે અવતરતો રહે છે.

તથા ત્રિકૂટનિલયે નાનાધાતુવિભૂષિતે । અનેકયોજનોત્સેધે ચિત્રસાનુદરીગૃહે ।। ૪૮.

એ જ રીતે ત્રિકૂટ પર્વતના નિવાસમાં, અનેક ધાતુઓથી શોભાયમાન, અનેક યોજન ઊંચા શિખરો અને અદભુત પર્વત ઢોળાણો તથા ખીણોમાં ઘરો છે.

તસ્ય કૂટતટે રમ્યે હેમપ્રાકારતોરણા। નિર્યૂહવલભીચિત્રા હર્મ્યપ્રાસાદમાલિની ।। ૪૮.

તેના સુંદર શિખરે સુવર્ણ કિલ્લા અને દરવાજા છે, ભવ્ય મંડપો અને ઝરૂખાં છે, તેમજ મહેલો અને પ્રાસાદોથી શોભાયમાન છે.

શતયોજનવિસ્તીર્ણા ત્રિંશદાયામયોજના। નિત્યપ્રમુદિતા સ્ફીતા લઙ્કા નામ મહાપુરી ।। ૪૮.

શત યોજન પહોળાઈ અને ત્રીસ યોજન લંબાઈ ધરાવતી, હંમેશાં સમૃદ્ધ અને આનંદિત, એ મહાન નગરનું નામ લંકા છે.

સા કામરૂપિણાં સ્થાનં રાક્ષસાનાં મહાત્મનામ્ । આવાસો બલદૃપ્તાનાં તદ્વિદ્યાદ્દેવવિદ્વિષામ્। માનુષાણામસમ્બાધા હ્યગમ્યા સા મહાપુરી ।। ૪૮.

આ ઇચ્છારૂપી, શક્તિશાળી રાક્ષસોનું નિવાસસ્થાન છે, જે દૈવદ્વેષી અને અભિમાની છે; એ મહાન નગર માનવો માટે અપ્રાપ્ય અને અપ્રવેશ્ય છે.

તસ્ય દ્વીપસ્ય વૈ પૂર્વે તીરે નદનદીપતેઃ। ગોકર્ણનામધેયસ્ય શઙ્કરસ્યાલયં મહત્ ।। ૪૮.

તે દ્વીપના પૂર્વ કાંઠે, નદીઓના સ્વામી પાસે, ગોકર્ણ નામે પ્રસિદ્ધ શંકરનું મહાન નિવાસ છે.

તથૈકરાજ્યં વિજ્ઞેયં શઙ્ખદ્વીપસમાસ્થિતમ્। શતયોજનવિસ્તીર્ણં નાનામ્લેચ્છગણાલયમ્ ।। ૪૮.

એ જ રીતે એક રાજ્ય શંખદ્વીપ પર વસેલું છે, જે શત યોજન પહોળું છે અને અનેક વિદેશી જાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે.

તત્ર શઙ્ખગિરિર્નામ ધૌતશઙ્ખદલપ્રભઃ। નાનારત્નાકરઃ પુણ્યઃ પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતઃ ।। ૪૮.

ત્યાં શંખ નામનું પર્વત છે, જે ધોઈલેલા શંખ જેવી તેજસ્વી છે, અનેક રત્નોનો ખજાનો છે અને પુણ્ય આત્માઓ દ્વારા પૂજાય છે.

શઙ્ખ નાગા મહાપુણ્યા યસ્માત્ પ્રભવતે નદી। યત્ર શઙ્ખમુખો નામ નાગરાજઃ કૃતાલયઃ ।। ૪૮.

ત્યાંથી શંખ નામની પવિત્ર નદી વહે છે, જ્યાં શંખમુખ નામનો નાગરાજ નિવાસ કરે છે.

તથૈવ કુમુદદ્વીપં નાનાપુણ્યોપશોભિતમ્। નાનાગ્રામસમા કીર્ણં નાનારત્નાકરં શિવમ્ ।। ૪૮.

એ જ રીતે કુમુદ દ્વીપ અનેક પવિત્ર સ્થળોથી શોભાયમાન છે, અનેક ગામોથી ભરપૂર છે અને અનેક રત્નોનો શુભ ખજાનો છે.

કુમુદાખ્યા મહાભાગા દુષ્ટચિત્તનિબર્હણી। મહાદેવસ્ય ભગિની પ્રભાભિસ્તાભિરિજ્યતે ।। ૪૮.

કુમુદા નામની મહાન ભાગ્યશાળી, દુષ્ટ મનવાળાઓને દૂર કરતી અને મહાદેવની બહેન છે. તે તેજસ્વી દેવીઓ સાથે પૂજાય છે.

તથા વરાહદ્વીપે ચ નાનામ્લેચ્છગણાકુલે। નાનાજાલિસમાકીર્ણે નાનાધિષ્ઠાનપત્તને ।। ૪૮.

એ જ રીતે, વરાહ દ્વીપમાં અનેક વિદેશી જાતિઓથી ભરેલું, વિવિધ સમાજો અને અનેક શાસકોના વસવાટથી ભરપૂર છે.

ધનધાન્યયુતે સ્ફીતે ધર્મ્મિષ્ઠજનસઙ્કુલે। નદીશૈલવનૈશ્ચિત્રૈર્બહુપુષ્પફલોપગૈઃ ।। ૪૮.

તે ત્યાં ધન અને અનાજથી સમૃદ્ધ, સુખી, ધર્મપ્રિય લોકોથી ભરેલું છે; નદીઓ, પર્વતો, વન અને અનેક ફૂલો તથા ફળવાળા વૃક્ષોથી શોભાયમાન છે.

વરાહપર્વ્વતો નામ તત્ર રમ્યઃ શિલોચ્ચયઃ। અનેકકન્દરદરીગુહાનિર્ઝરશોભિતઃ ।। ૪૮.

ત્યાં વરાહ પર્વત નામે સુંદર પર્વત છે, જે ઊંચા શિલાઓથી પ્રસિદ્ધ છે અને અનેક ગુફાઓ, ખીણો અને ઝરણાઓથી શોભાયમાન છે.

તસ્માત્સુરસપાનીયા પુણ્યતીર્થતરઙ્ગિણી। વારાહી નામ વરદા પ્રવૃત્તાસ્ય મહાનદી ।। ૪૮.

ત્યાંથી વરાહી નામની પુણ્યમય, કલ્યાણકારી અને અમૃત સમાન પાણીવાળી મહાનદી વહે છે.

વારાહરૂપિણે તત્ર વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે। અનન્યદેવતાસ્તસ્મૈ નમસ્કુર્વન્તિ વિપ્રજાઃ ।। ૪૮.

ત્યાં વરાહ સ્વરૂપે વિષ્ણુ ભગવાનને, જે સર્વશક્તિમાન છે, બ્રાહ્મણો એકમાત્ર દેવતા માનીને નમસ્કાર કરે છે.

એવં ષડેતે કથિતા અનુદ્વીપાઃ સમન્તતઃ। ભારતદ્વીપદેશો વૈ દક્ષિણે બહુવિસ્તરઃ ।।૪૮.

આ રીતે, આ છ ઉપદ્વીપો ચારેય બાજુ વર્ણવાયા છે; અને દક્ષિણ તરફ ભારત દ્વીપ વિસ્તારથી ભરપૂર છે.

એવમેકમિદં વર્ષં બહુદ્વીપમિહોચ્યતે। સમુદ્રજલસમ્બિન્નં ખણ્ડં ખણ્ડીકૃતં સ્મૃતમ્ ।। ૪૮.

આ રીતે, આ એક જ પ્રદેશ અનેક દ્વીપોથી બનેલો છે, જે દરિયાના પાણીથી અલગ અને વિભાજિત થયો છે.

એવઞ્ચતુર્મહાદ્વીપઃ સાન્તરદ્વીપમણ્ડિતઃ। સાનુદ્વીપઃ સમાખ્યાતો જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તરઃ ।। ૪૮.

આ રીતે, ચાર મહાદ્વીપો અને તેમના સાથેના ઉપદ્વીપો મળીને જંબૂદ્વીપનો વિસ્તાર ગણાય છે.

ઇતિ મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામાષ્ટચત્વારિંશો ધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલ 'ભુવન વિન્યાસ' નામનો અઢીચાળીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

પ્લક્ષદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદિવ સઙ્ગ્રહાત્। શ્રૃણુતેમં યતાતત્ત્વં બ્રુવતો મે દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૯.

હવે હું પ્લક્ષદ્વીપનું યોગ્ય રીતે સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરું છું; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો, હું તેની સાચી વાત કહું છું.

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ। વિસ્તારાત્ર્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ। તેનાવૃતઃ સમુદ્રોઽયં દ્વીપેન લવણોદકઃ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપનો વિસ્તાર જંબૂદ્વીપના દ્વિગણો છે; તેની પરિધિ ત્રણગણી છે. આ દ્વીપને ચારે બાજુ ખારાપાણીના દરિયાએ ઘેરી લીધો છે.