વાયુપુરાણમ્

દીર્ઘશ્મશ્રુધરાત્માનો નીલા મેઘસમપ્રભાઃ। જાતમાત્રાઃ પ્રજાસ્તત્ર અશીતિપરમાયુષઃ ।। ૪૮.

ત્યાંના લોકો લાંબા દાઢી અને શરીરવાળા છે, તેમનું વર્ણ વાદળ જેવું ગાઢ છે; ત્યાં જન્મેલા લોકોનું આયુષ્ય એંસી વર્ષ સુધીનું હોય છે.

શાખામૃગસધર્માણઃ ફલમૂલાશિનસ્તથા। ગોધર્માણો હ્યનિર્દિષ્ટાઃ શૌચાચારવિવર્જિતાઃ ।। ૪૮.

એ લોકો ડાળીઓ પર રહેતા પ્રાણીઓ જેવા છે, ફળ અને મૂળ ખાઈને જીવતા છે; તેમનાં આચાર અનિશ્ચિત છે, શુદ્ધતા અને યોગ્ય વ્યવહારથી રહિત છે.

તદ્દ્વીપં તાદૃશૈઃ પૂર્ણં મનુજૈઃ ક્ષુદ્રમાનુષૈઃ । એવમેતેઽન્તરદ્વીપા વ્યાખ્યાતા આનુપૂર્વશઃ ।। ૪૮.

એ દ્વીપ એવા નાના શરીરવાળા મનુષ્યોથી ભરેલો છે; આમ, આ આંતરિક દ્વીપો ક્રમશઃ વર્ણવાયા છે.

વિંશત્ર્રિંશચ્ચ પઞ્ચાશત્ ષષ્ટ્યશીતિઃ શતં તથા। સહસ્રમપિ ચાપ્યુક્તં યોજનાનાં સમન્તતઃ ।। ૪૮.

વીસ, ત્રીસ, પચાસ, સાઠ, એંસી, સો અને હજારો યોજન દરેક દિશામાં જણાવાયા છે.

વિસ્તીર્ણાશ્ચાયતાશ્ચૈવ નાનાસત્ત્વસમાકુલાઃ। બર્હિણદ્વીપપર્વાણિ ક્ષુદ્રદ્વીપાઃ સહસ્રશઃ ।। ૪૮.

આ દ્વીપો પહોળા અને લાંબા છે, વિવિધ જીવોથી ભરેલા છે; બર્હિણ દ્વીપ અને નાના દ્વીપોની સંખ્યા હજારોમાં છે.

જમ્બૂદ્વીપપ્રદેશાત્તુ ષડન્યે વિવિધાશ્રયાઃ। અત્ર દ્વીપાઃ સમાખ્યાતા નાનારત્નાકરાઃ ક્ષિતૌ ।। ૪૮.

જાંબૂદ્વીપના પ્રદેશ સિવાય, અહીં છ બીજા દ્વીપો છે, જેમાં વિવિધ વસવાટ છે; પૃથ્વી પરના આ દ્વીપોનું નામ લેવાયું છે, અને દરેકમાં અનેક રત્નો મળે છે.

અઙ્ગદ્વીપં યમદ્વીપં મલયદ્વીપમેવ ચ। શઙ્ખદ્વીપં કુશદ્વીપં વરાહદ્વીપમેવ ચ ।। ૪૮.

અંગદ્વીપ, યમદ્વીપ, મલયદ્વીપ, શંખદ્વીપ, કુશદ્વીપ અને વરાહદ્વીપ પણ છે.

અઙ્ગદ્વીપં નિબોધ ત્વં નાનાસઙ્ઘસમાકુલમ્। નાનામ્લેચ્છગણાકીર્ણં તદ્દ્વીપં બહુવિસ્તરમ્ ।। ૪૮.

હવે અંગદ્વીપ વિશે સાંભળો, જે અનેક સમૂહોથી ભરેલો છે, અનેક વિદેશી જાતિઓથી વ્યાપ્ત છે અને ખૂબ વિસ્તૃત છે.

હેમવિદ્રુમપૂર્ણાનાં રત્નાનામાકરં ક્ષિતૌ। નદીશૈલવનૈશ્ચિત્રં સન્નિભં લવણામ્ભસા ।। ૪૮.

આ દ્વીપ પૃથ્વી પર સોનાં, મુંગા અને રત્નોની ખાણ છે; નદીઓ, પર્વતો અને વનોથી શોભાયમાન છે અને ખારાં પાણીથી ઘેરાયેલો છે.

તત્ર ચક્રગિરિર્નામ નૈક નિર્ઝરકન્દરઃ। તત્ર સા તુ દરી ચાસ્ય નાનાસત્વસમાશ્રયા ।। ૪૮.

ત્યાં ચક્ર નામનું પર્વત છે, જેમાં અનેક ઝરણાં અને ગુફાઓ છે; એ પર્વતની એક ઊંડી ખીણ પણ છે, જ્યાં અનેક પ્રકારના જીવજંતુઓ વસે છે.

સ મધ્યે નાગદેશસ્ય નૈકદેશો મહાગિરિઃ। કોટિભ્યાં નાગનિલયં પ્રાપ્તો નદનદી પતિમ્ ।। ૪૮.

નાગદેશનાં મધ્યમાં એક વિશાળ અને અનોખું પર્વત છે, જેના શિખરો નાગોના નિવાસ સુધી પહોંચે છે અને જે નદીઓના સ્વામી સુધી વિસ્તરે છે.

યમદ્વીપમિતિ પ્રોક્તં નાનારત્નાકરાચિતમ્ । તત્રાપિ દ્યુતિમાન્નામ પર્વતો ધાતુમણ્ડિતઃ। સમુદ્રગાનાં પ્રભવઃ પ્રભવઃ કાઞ્ચનસ્ય તુ ।। ૪૮.

તેને યમદ્વીપ કહે છે, જે અનેક રત્નોથી શોભાયમાન છે; ત્યાં પણ એક તેજસ્વી પર્વત છે, જે ધાતુઓથી સજ્જ છે, નદીઓ અને સોનાના સ્ત્રોત તરીકે ઓળખાય છે.

તથૈવ મલયદ્વીપમેવમેવ સુસંવૃતમ્। મણિરત્નાકરં સ્ફીતમાકરં કનકસ્ય ચ ।। ૪૮.

એ જ રીતે મલય દ્વીપ પણ સારી રીતે ઘેરાયેલો છે, ત્યાં ઘણાં મણિ અને રત્નો છે અને તે સોનાનો પણ સમૃદ્ધ ખજાનો છે.

આકરં ચન્દનાનાઞ્ચ સમુદ્રાણાં તથાકરમ્। નાનામ્લેચ્છગણાકીર્ણં નદીપર્વતમણ્ડિતમ્ ।। ૪૮.

તે ચંદન અને દરિયાઓનો પણ સ્ત્રોત છે, અનેક વિદેશી જાતિઓથી ભરપૂર છે અને નદીઓ તથા પર્વતોથી શોભાયમાન છે.

તત્ર શ્રીમાંસ્તુ મલયઃ પર્વતો રજતાકરઃ। મહામલય ઇત્યેવં વિખ્યાતો વરપર્વતઃ ।। ૪૮.

ત્યાં શ્રીમંત મલય પર્વત છે, જે ચાંદીનો ખજાનો છે; મહામલય તરીકે પ્રસિદ્ધ આ પર્વત શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

દ્વિતીયં મન્દરં નામ પ્રથિતઞ્ચ સદા ક્ષિતૌ। આગસ્ત્યભવનં તત્ર દેવાસુરનમસ્કૃતમ્ ।। ૪૮.

બીજું પર્વત મંદર તરીકે ઓળખાય છે, જે હંમેશાં ધરતી પર પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં અગસ્ત્યનું નિવાસ છે, જેને દેવો અને અસુરો પણ વંદન કરે છે.

તથા કાઞ્ચનપાદસ્ય મલયસ્યાપરસ્ય હિ। નિકુઞ્જૈસ્તૃણસોમાઙ્ગૈરાશ્રમં પુણ્યસેવિતમ્ ।। ૪૮.

એ જ રીતે બીજાં મલય પર્વતના સુવર્ણ પાદે, તૃણ અને સોમવૃક્ષોથી ઘેરાયેલું, પુણ્ય આત્માઓ દ્વારા પૂજાતું આશ્રમ છે.

નાનાપુષ્પફલોપેતં સ્વર્ગાદપિ વિશિષ્યતે। તત્રાવતરતે સ્વર્ગઃ સદા પર્વસુ પર્વસુ ।। ૪૮.

તે સ્થળ વિવિધ ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર છે, સ્વર્ગ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે; ત્યાં દરેક ઉત્સવ સમયે સ્વર્ગ પોતે અવતરતો રહે છે.

તથા ત્રિકૂટનિલયે નાનાધાતુવિભૂષિતે । અનેકયોજનોત્સેધે ચિત્રસાનુદરીગૃહે ।। ૪૮.

એ જ રીતે ત્રિકૂટ પર્વતના નિવાસમાં, અનેક ધાતુઓથી શોભાયમાન, અનેક યોજન ઊંચા શિખરો અને અદભુત પર્વત ઢોળાણો તથા ખીણોમાં ઘરો છે.

તસ્ય કૂટતટે રમ્યે હેમપ્રાકારતોરણા। નિર્યૂહવલભીચિત્રા હર્મ્યપ્રાસાદમાલિની ।। ૪૮.

તેના સુંદર શિખરે સુવર્ણ કિલ્લા અને દરવાજા છે, ભવ્ય મંડપો અને ઝરૂખાં છે, તેમજ મહેલો અને પ્રાસાદોથી શોભાયમાન છે.

શતયોજનવિસ્તીર્ણા ત્રિંશદાયામયોજના। નિત્યપ્રમુદિતા સ્ફીતા લઙ્કા નામ મહાપુરી ।। ૪૮.

શત યોજન પહોળાઈ અને ત્રીસ યોજન લંબાઈ ધરાવતી, હંમેશાં સમૃદ્ધ અને આનંદિત, એ મહાન નગરનું નામ લંકા છે.

સા કામરૂપિણાં સ્થાનં રાક્ષસાનાં મહાત્મનામ્ । આવાસો બલદૃપ્તાનાં તદ્વિદ્યાદ્દેવવિદ્વિષામ્। માનુષાણામસમ્બાધા હ્યગમ્યા સા મહાપુરી ।। ૪૮.

આ ઇચ્છારૂપી, શક્તિશાળી રાક્ષસોનું નિવાસસ્થાન છે, જે દૈવદ્વેષી અને અભિમાની છે; એ મહાન નગર માનવો માટે અપ્રાપ્ય અને અપ્રવેશ્ય છે.

તસ્ય દ્વીપસ્ય વૈ પૂર્વે તીરે નદનદીપતેઃ। ગોકર્ણનામધેયસ્ય શઙ્કરસ્યાલયં મહત્ ।। ૪૮.

તે દ્વીપના પૂર્વ કાંઠે, નદીઓના સ્વામી પાસે, ગોકર્ણ નામે પ્રસિદ્ધ શંકરનું મહાન નિવાસ છે.

તથૈકરાજ્યં વિજ્ઞેયં શઙ્ખદ્વીપસમાસ્થિતમ્। શતયોજનવિસ્તીર્ણં નાનામ્લેચ્છગણાલયમ્ ।। ૪૮.

એ જ રીતે એક રાજ્ય શંખદ્વીપ પર વસેલું છે, જે શત યોજન પહોળું છે અને અનેક વિદેશી જાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે.

તત્ર શઙ્ખગિરિર્નામ ધૌતશઙ્ખદલપ્રભઃ। નાનારત્નાકરઃ પુણ્યઃ પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતઃ ।। ૪૮.

ત્યાં શંખ નામનું પર્વત છે, જે ધોઈલેલા શંખ જેવી તેજસ્વી છે, અનેક રત્નોનો ખજાનો છે અને પુણ્ય આત્માઓ દ્વારા પૂજાય છે.

શઙ્ખ નાગા મહાપુણ્યા યસ્માત્ પ્રભવતે નદી। યત્ર શઙ્ખમુખો નામ નાગરાજઃ કૃતાલયઃ ।। ૪૮.

ત્યાંથી શંખ નામની પવિત્ર નદી વહે છે, જ્યાં શંખમુખ નામનો નાગરાજ નિવાસ કરે છે.

તથૈવ કુમુદદ્વીપં નાનાપુણ્યોપશોભિતમ્। નાનાગ્રામસમા કીર્ણં નાનારત્નાકરં શિવમ્ ।। ૪૮.

એ જ રીતે કુમુદ દ્વીપ અનેક પવિત્ર સ્થળોથી શોભાયમાન છે, અનેક ગામોથી ભરપૂર છે અને અનેક રત્નોનો શુભ ખજાનો છે.

કુમુદાખ્યા મહાભાગા દુષ્ટચિત્તનિબર્હણી। મહાદેવસ્ય ભગિની પ્રભાભિસ્તાભિરિજ્યતે ।। ૪૮.

કુમુદા નામની મહાન ભાગ્યશાળી, દુષ્ટ મનવાળાઓને દૂર કરતી અને મહાદેવની બહેન છે. તે તેજસ્વી દેવીઓ સાથે પૂજાય છે.

તથા વરાહદ્વીપે ચ નાનામ્લેચ્છગણાકુલે। નાનાજાલિસમાકીર્ણે નાનાધિષ્ઠાનપત્તને ।। ૪૮.

એ જ રીતે, વરાહ દ્વીપમાં અનેક વિદેશી જાતિઓથી ભરેલું, વિવિધ સમાજો અને અનેક શાસકોના વસવાટથી ભરપૂર છે.