વાયુપુરાણમ્

ભારતસ્ય તુ વર્ષસ્ય ભેદાસ્તે નવ કીર્તિતાઃ। ઇહોદિતસ્ય દૃશ્યન્તે તથાન્યેઽન્યત્ર નોદિતે ।। ૪૭.

ભારતવર્ષના ભાગો નવ ગણાયા છે. અહીં જે જણાવ્યા છે તે જોવા મળે છે, અને બીજા, જે અહીં જણાવ્યા નથી, તે અન્યત્ર છે.

ઉત્તરોત્તરમેતેષાં વર્ષમુદ્દિશ્યતે ગુણૈઃ। આરોગ્યાયુઃ પ્રમાણાભ્યાં ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ ।। ૪૭.

દરેક ઉત્તર તરફના પ્રદેશમાં ગુણો પ્રમાણે આરોગ્ય, આયુષ્ય, માપ, ધર્મ, કામ અને ધન વગેરેના ભેદથી વિશેષતા જોવા મળે છે.

સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ ગુણૈ રેતૈસ્તુ ભાગતઃ। વસન્તિ નાનાજાતીનિ તેષુ વર્ષેષુ તાનિ વૈ। ઇત્યેષાઽધારયત્ સર્વં પૃત્વી વિશ્વં જગત્સ્થિતા ।। ૪૭.

આ પ્રદેશોમાં રહેનાર જીવોમાં ગુણો અને વંશવૃદ્ધિની ક્ષમતા અલગ અલગ પ્રમાણમાં હોય છે; એ પ્રદેશોમાં અનેક જાતિના પ્રાણી વસે છે, અને એમથી પૃથ્વી આખું જગત ધારણ કરે છે.

દક્ષિણેનાપિ વર્ષસ્ય ભારતસ્ય નિબોધત। દશયોજનસાહસ્રં સમતીત્ય મહાર્ણવમ્ ।। ૪૮.

હવે ભારત નામના પ્રદેશના દક્ષિણ ભાગ વિશે સાંભળો; મહાસાગર પાર કરી દસ હજાર યોજન દૂર છે.

ત્રીણ્યેવ તુ સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમાયતમ્। અતસ્ત્રિભાગવિસ્તીર્ણં નાનાપુષ્પફલોદયમ્ ।। ૪૮.

તે પ્રદેશ માત્ર ત્રણ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે, ત્રણ ભાગમાં ફેલાયેલો છે અને ત્યાં અનેક પ્રકારના ફૂલો અને ફળો ઉગે છે.

વિદ્યુત્વન્તં મહાશૈલં તત્રૈકં કુલપર્વતમ્। યેન કૂટતટૈર્નૈકૈસ્તદ્દ્વીપં સમલંકૃતમ્ ।। ૪૮.

ત્યાં એક મહાન પર્વત છે, જે વીજળી જેવી તેજસ્વી છે, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અનેક શિખરો અને કિનારીઓથી એ દ્વીપને શોભાવે છે.

પ્રસન્નસ્વાદુસલિલાસ્તત્ર નદ્યઃ સહસ્રશઃ। વાપ્યસ્તસ્ય તુ દ્વીપસ્ય પ્રવૃત્તા વિમલોદકાઃ ।। ૪૮.

ત્યાં હજારો નદીઓ સ્વચ્છ અને મીઠાં પાણીથી વહે છે; એ દ્વીપના તળાવોમાં પણ શુદ્ધ પાણી ભરેલું છે.

તસ્ય શૈલસ્ય છિદ્રેષુ વિસ્તીર્ણેષ્વાયતેષુ ચ। અનેકેષુ સમૃદ્ધાનિ નાનાકારાણિ સર્વ્વશઃ ।। ૪૮.

આ પર્વતની પહોળી અને લાંબી ચીરોમાં અનેક પ્રકારની સમૃદ્ધ વસાહતો છે, જે વિવિધ રૂપે વસેલી છે.

નરનારીસમાઢ્યાનિ મુદિતાનિ મહાન્તિ ચ। તેષાં તલપ્રવેશાનિ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।। ૪૮.

એ વસાહતો પુરુષો અને સ્ત્રીઓથી સમૃદ્ધ, આનંદિત અને વિશાળ છે; તેમનાં તળિયે પ્રવેશદ્વારો હજારો અને સૈંકડો છે.

પુરાણિ સન્નિવિષ્ટાનિ પર્વતાન્તર્ગતાનિ ચ। સુસમ્બદ્ધાનિ ચાન્યોન્યમેકદ્વારાણિ ચાન્યથ ।। ૪૮.

પર્વતની અંદર પ્રાચીન નગરીઓ વસેલી છે, એકબીજાથી સારી રીતે જોડાયેલી છે; કેટલીક પાસે એક જ દ્વાર છે, તો કેટલીક પાસે જુદી વ્યવસ્થા છે.

દીર્ઘશ્મશ્રુધરાત્માનો નીલા મેઘસમપ્રભાઃ। જાતમાત્રાઃ પ્રજાસ્તત્ર અશીતિપરમાયુષઃ ।। ૪૮.

ત્યાંના લોકો લાંબા દાઢી અને શરીરવાળા છે, તેમનું વર્ણ વાદળ જેવું ગાઢ છે; ત્યાં જન્મેલા લોકોનું આયુષ્ય એંસી વર્ષ સુધીનું હોય છે.

શાખામૃગસધર્માણઃ ફલમૂલાશિનસ્તથા। ગોધર્માણો હ્યનિર્દિષ્ટાઃ શૌચાચારવિવર્જિતાઃ ।। ૪૮.

એ લોકો ડાળીઓ પર રહેતા પ્રાણીઓ જેવા છે, ફળ અને મૂળ ખાઈને જીવતા છે; તેમનાં આચાર અનિશ્ચિત છે, શુદ્ધતા અને યોગ્ય વ્યવહારથી રહિત છે.

તદ્દ્વીપં તાદૃશૈઃ પૂર્ણં મનુજૈઃ ક્ષુદ્રમાનુષૈઃ । એવમેતેઽન્તરદ્વીપા વ્યાખ્યાતા આનુપૂર્વશઃ ।। ૪૮.

એ દ્વીપ એવા નાના શરીરવાળા મનુષ્યોથી ભરેલો છે; આમ, આ આંતરિક દ્વીપો ક્રમશઃ વર્ણવાયા છે.

વિંશત્ર્રિંશચ્ચ પઞ્ચાશત્ ષષ્ટ્યશીતિઃ શતં તથા। સહસ્રમપિ ચાપ્યુક્તં યોજનાનાં સમન્તતઃ ।। ૪૮.

વીસ, ત્રીસ, પચાસ, સાઠ, એંસી, સો અને હજારો યોજન દરેક દિશામાં જણાવાયા છે.

વિસ્તીર્ણાશ્ચાયતાશ્ચૈવ નાનાસત્ત્વસમાકુલાઃ। બર્હિણદ્વીપપર્વાણિ ક્ષુદ્રદ્વીપાઃ સહસ્રશઃ ।। ૪૮.

આ દ્વીપો પહોળા અને લાંબા છે, વિવિધ જીવોથી ભરેલા છે; બર્હિણ દ્વીપ અને નાના દ્વીપોની સંખ્યા હજારોમાં છે.

જમ્બૂદ્વીપપ્રદેશાત્તુ ષડન્યે વિવિધાશ્રયાઃ। અત્ર દ્વીપાઃ સમાખ્યાતા નાનારત્નાકરાઃ ક્ષિતૌ ।। ૪૮.

જાંબૂદ્વીપના પ્રદેશ સિવાય, અહીં છ બીજા દ્વીપો છે, જેમાં વિવિધ વસવાટ છે; પૃથ્વી પરના આ દ્વીપોનું નામ લેવાયું છે, અને દરેકમાં અનેક રત્નો મળે છે.

અઙ્ગદ્વીપં યમદ્વીપં મલયદ્વીપમેવ ચ। શઙ્ખદ્વીપં કુશદ્વીપં વરાહદ્વીપમેવ ચ ।। ૪૮.

અંગદ્વીપ, યમદ્વીપ, મલયદ્વીપ, શંખદ્વીપ, કુશદ્વીપ અને વરાહદ્વીપ પણ છે.

અઙ્ગદ્વીપં નિબોધ ત્વં નાનાસઙ્ઘસમાકુલમ્। નાનામ્લેચ્છગણાકીર્ણં તદ્દ્વીપં બહુવિસ્તરમ્ ।। ૪૮.

હવે અંગદ્વીપ વિશે સાંભળો, જે અનેક સમૂહોથી ભરેલો છે, અનેક વિદેશી જાતિઓથી વ્યાપ્ત છે અને ખૂબ વિસ્તૃત છે.

હેમવિદ્રુમપૂર્ણાનાં રત્નાનામાકરં ક્ષિતૌ। નદીશૈલવનૈશ્ચિત્રં સન્નિભં લવણામ્ભસા ।। ૪૮.

આ દ્વીપ પૃથ્વી પર સોનાં, મુંગા અને રત્નોની ખાણ છે; નદીઓ, પર્વતો અને વનોથી શોભાયમાન છે અને ખારાં પાણીથી ઘેરાયેલો છે.

તત્ર ચક્રગિરિર્નામ નૈક નિર્ઝરકન્દરઃ। તત્ર સા તુ દરી ચાસ્ય નાનાસત્વસમાશ્રયા ।। ૪૮.

ત્યાં ચક્ર નામનું પર્વત છે, જેમાં અનેક ઝરણાં અને ગુફાઓ છે; એ પર્વતની એક ઊંડી ખીણ પણ છે, જ્યાં અનેક પ્રકારના જીવજંતુઓ વસે છે.

સ મધ્યે નાગદેશસ્ય નૈકદેશો મહાગિરિઃ। કોટિભ્યાં નાગનિલયં પ્રાપ્તો નદનદી પતિમ્ ।। ૪૮.

નાગદેશનાં મધ્યમાં એક વિશાળ અને અનોખું પર્વત છે, જેના શિખરો નાગોના નિવાસ સુધી પહોંચે છે અને જે નદીઓના સ્વામી સુધી વિસ્તરે છે.

યમદ્વીપમિતિ પ્રોક્તં નાનારત્નાકરાચિતમ્ । તત્રાપિ દ્યુતિમાન્નામ પર્વતો ધાતુમણ્ડિતઃ। સમુદ્રગાનાં પ્રભવઃ પ્રભવઃ કાઞ્ચનસ્ય તુ ।। ૪૮.

તેને યમદ્વીપ કહે છે, જે અનેક રત્નોથી શોભાયમાન છે; ત્યાં પણ એક તેજસ્વી પર્વત છે, જે ધાતુઓથી સજ્જ છે, નદીઓ અને સોનાના સ્ત્રોત તરીકે ઓળખાય છે.

તથૈવ મલયદ્વીપમેવમેવ સુસંવૃતમ્। મણિરત્નાકરં સ્ફીતમાકરં કનકસ્ય ચ ।। ૪૮.

એ જ રીતે મલય દ્વીપ પણ સારી રીતે ઘેરાયેલો છે, ત્યાં ઘણાં મણિ અને રત્નો છે અને તે સોનાનો પણ સમૃદ્ધ ખજાનો છે.

આકરં ચન્દનાનાઞ્ચ સમુદ્રાણાં તથાકરમ્। નાનામ્લેચ્છગણાકીર્ણં નદીપર્વતમણ્ડિતમ્ ।। ૪૮.

તે ચંદન અને દરિયાઓનો પણ સ્ત્રોત છે, અનેક વિદેશી જાતિઓથી ભરપૂર છે અને નદીઓ તથા પર્વતોથી શોભાયમાન છે.

તત્ર શ્રીમાંસ્તુ મલયઃ પર્વતો રજતાકરઃ। મહામલય ઇત્યેવં વિખ્યાતો વરપર્વતઃ ।। ૪૮.

ત્યાં શ્રીમંત મલય પર્વત છે, જે ચાંદીનો ખજાનો છે; મહામલય તરીકે પ્રસિદ્ધ આ પર્વત શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

દ્વિતીયં મન્દરં નામ પ્રથિતઞ્ચ સદા ક્ષિતૌ। આગસ્ત્યભવનં તત્ર દેવાસુરનમસ્કૃતમ્ ।। ૪૮.

બીજું પર્વત મંદર તરીકે ઓળખાય છે, જે હંમેશાં ધરતી પર પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં અગસ્ત્યનું નિવાસ છે, જેને દેવો અને અસુરો પણ વંદન કરે છે.

તથા કાઞ્ચનપાદસ્ય મલયસ્યાપરસ્ય હિ। નિકુઞ્જૈસ્તૃણસોમાઙ્ગૈરાશ્રમં પુણ્યસેવિતમ્ ।। ૪૮.

એ જ રીતે બીજાં મલય પર્વતના સુવર્ણ પાદે, તૃણ અને સોમવૃક્ષોથી ઘેરાયેલું, પુણ્ય આત્માઓ દ્વારા પૂજાતું આશ્રમ છે.

નાનાપુષ્પફલોપેતં સ્વર્ગાદપિ વિશિષ્યતે। તત્રાવતરતે સ્વર્ગઃ સદા પર્વસુ પર્વસુ ।। ૪૮.

તે સ્થળ વિવિધ ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર છે, સ્વર્ગ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે; ત્યાં દરેક ઉત્સવ સમયે સ્વર્ગ પોતે અવતરતો રહે છે.

તથા ત્રિકૂટનિલયે નાનાધાતુવિભૂષિતે । અનેકયોજનોત્સેધે ચિત્રસાનુદરીગૃહે ।। ૪૮.

એ જ રીતે ત્રિકૂટ પર્વતના નિવાસમાં, અનેક ધાતુઓથી શોભાયમાન, અનેક યોજન ઊંચા શિખરો અને અદભુત પર્વત ઢોળાણો તથા ખીણોમાં ઘરો છે.