વાયુપુરાણમ્

જ્યોત્સ્ના ચ મૃગકાન્તા ચ તસ્માદ્દ્વે સંબભૂવતુઃ। મધુમત્સરઃ પુણ્યઞ્ચ પઝમીનદ્વિજાકુલમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી જ્યોત્સ્ના અને મૃગકાંતા નામની બે નદીઓ જન્મે છે. ત્યાં મધુમત નામનું પવિત્ર સરોવર છે, જેમાં પઝા માછલીઓ અને પક્ષીઓ ભરપૂર છે.

કલ્પવૃક્ષસમાકીર્ણં મધુવત્સર્વતઃ સુખમ્। રુદ્રકાન્તમિતિ ખ્યાતં નિર્મિતં તદ્ભવેન તુ ।। ૪૭.

આ સરોવર કલ્પવૃક્ષોથી ભરેલું છે અને સર્વત્ર મધુથી સુખદાયક છે. તે રુદ્રકાંત નામે પ્રસિદ્ધ છે અને ભવ દ્વારા રચાયેલું છે.

અન્યે ચાપ્યત્ર વિખ્યાતાઃ પઝમીનદ્વિજાકુલાઃ। નામ્ના રુદ્રાજયા નામ દ્વાદશોદધિસન્નિભાઃ ।। ૪૭.

અહીં બીજા પણ પ્રસિદ્ધ સરોવરો છે, જેમાં પઝા માછલીઓ અને પક્ષીઓ ભરપૂર છે. તેમને રુદ્રજય નામે ઓળખવામાં આવે છે અને તે સંખ્યામાં બાર છે, અને મહાસાગર જેવા વિશાળ છે.

તેભ્યઃ શાન્તા ચ માધ્વી ચ દ્વે નદ્યૌ સમ્બભૂવતુઃ। યનિ કિમ્પુરુષાદ્યાનિ તેષુ દેવો ન વર્ષતિ ।। ૪૭.

આમાંથી શાંતા અને માધ્વી નામની બે નદીઓ નીકળે છે. કિમ્પુરુષથી શરૂ થતા પ્રદેશોમાં દેવો વરસાદ કરતા નથી.

ઉદ્ભિદ્યાન્યુદકાન્યત્ર પ્રવહન્તિ સરિદ્વરાઃ। ઋષભો દુન્દુભિશ્ચૈવ ધૂમ્રશ્ચૈવ મહાગિરિઃ ।। ૪૭.

ત્યાં ઝરણા અને બીજા જળસ્ત્રોતો વહે છે, અને શ્રેષ્ઠ નદીઓ: ઋષભ, દુન્દુભિ અને ધૂમ્ર નામના મહાપર્વત છે.

પૂર્વાયતા મહભાગા નિમ્નગા લવણામ્ભસિ। ચન્દ્રકઙ્કસ્તથા પ્રાણો મહાનગ્નિઃ શિલોચ્ચયઃ। ઉદગ્યાતા ઉદીચ્યાન્તા અવગાઢા મહોદધિમ્ ।। ૪૭.

પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરેલી પવિત્ર નદીઓ ખારા પાણીના સમુદ્રમાં મળે છે: ચંદ્રકંક, પ્રાણ, મહાન અગ્નિ અને પથ્થરોની ગાઢ રાશિ. ઉત્તર દિશામાં વિસ્તરેલી નદીઓ ઉત્તર મહાસાગરમાં મળે છે.

સોમકશ્ચ વરાહશ્ચ નારદશ્ચ મહીધરઃ। પ્રતીચીમાયતાસ્તે વૈ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।। ૪૭.

સોમક, વરાહ અને નારદ નામના મહાપર્વતો પશ્ચિમ દિશામાં વિસ્તરેલા છે અને તેઓ ખારા પાણીના મહાસાગરમાં પ્રવેશ કરે છે.

ચક્રો બલાહકશ્ચૈવ મૈનાકશ્ચૈવ પર્વતઃ। આયતાસ્તે મહાશૈલાઃ સમુદ્રં દક્ષિણં પ્રતિ। ચન્દ્રમૈનાકયોર્મધ્યેવિદિશં દક્ષિણાં પ્રતિ ।। ૪૭.

ચક્ર, બલાહક અને મૈનાક નામના મહાપર્વતો દક્ષિણ દિશામાં મહાસાગર સુધી વિસ્તરે છે. ચંદ્ર અને મૈનાક પર્વતોની વચ્ચે દક્ષિણ દિશા આવે છે.

તત્ર સંવર્ત્તકો નામ સોઽગ્નિઃ પિબતિ તજ્જલમ્। નામ્ના સમુદ્રપઃ શ્રીમાનૌર્વઃ સ વડવામુખઃ ।। ૪૭.

ત્યાં સંવર્તક નામનો અગ્નિ એ જળને પી જાય છે. તેને સમુદ્રપ કહેવાય છે, તે તેજસ્વી ઔર્વ છે અને એ જ વડવામુખ છે.

દ્વાદશૈતે પ્રવિષ્ટા હિ પર્વતા લવણોદધિમ્। મહેન્દ્રભયવિત્રસ્તાઃ પક્ષચ્છેદભયાત્તદા। યદેતદૄશ્યતે ચન્દ્રે શ્વેતે કૃષ્ણશશાકૃતિઃ ।। ૪૭.

આ બાર પર્વતો મહેન્દ્રના ભય અને પાંખ કપાઈ જવાની ભયથી લવણ સમુદ્રમાં પ્રવેશી ગયા. ચંદ્ર પર જે સફેદ ચિહ્ન કાળા સસલાની આકારનું દેખાય છે, તે એના કારણે છે.

ભારતસ્ય તુ વર્ષસ્ય ભેદાસ્તે નવ કીર્તિતાઃ। ઇહોદિતસ્ય દૃશ્યન્તે તથાન્યેઽન્યત્ર નોદિતે ।। ૪૭.

ભારતવર્ષના ભાગો નવ ગણાયા છે. અહીં જે જણાવ્યા છે તે જોવા મળે છે, અને બીજા, જે અહીં જણાવ્યા નથી, તે અન્યત્ર છે.

ઉત્તરોત્તરમેતેષાં વર્ષમુદ્દિશ્યતે ગુણૈઃ। આરોગ્યાયુઃ પ્રમાણાભ્યાં ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ ।। ૪૭.

દરેક ઉત્તર તરફના પ્રદેશમાં ગુણો પ્રમાણે આરોગ્ય, આયુષ્ય, માપ, ધર્મ, કામ અને ધન વગેરેના ભેદથી વિશેષતા જોવા મળે છે.

સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ ગુણૈ રેતૈસ્તુ ભાગતઃ। વસન્તિ નાનાજાતીનિ તેષુ વર્ષેષુ તાનિ વૈ। ઇત્યેષાઽધારયત્ સર્વં પૃત્વી વિશ્વં જગત્સ્થિતા ।। ૪૭.

આ પ્રદેશોમાં રહેનાર જીવોમાં ગુણો અને વંશવૃદ્ધિની ક્ષમતા અલગ અલગ પ્રમાણમાં હોય છે; એ પ્રદેશોમાં અનેક જાતિના પ્રાણી વસે છે, અને એમથી પૃથ્વી આખું જગત ધારણ કરે છે.

દક્ષિણેનાપિ વર્ષસ્ય ભારતસ્ય નિબોધત। દશયોજનસાહસ્રં સમતીત્ય મહાર્ણવમ્ ।। ૪૮.

હવે ભારત નામના પ્રદેશના દક્ષિણ ભાગ વિશે સાંભળો; મહાસાગર પાર કરી દસ હજાર યોજન દૂર છે.

ત્રીણ્યેવ તુ સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમાયતમ્। અતસ્ત્રિભાગવિસ્તીર્ણં નાનાપુષ્પફલોદયમ્ ।। ૪૮.

તે પ્રદેશ માત્ર ત્રણ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે, ત્રણ ભાગમાં ફેલાયેલો છે અને ત્યાં અનેક પ્રકારના ફૂલો અને ફળો ઉગે છે.

વિદ્યુત્વન્તં મહાશૈલં તત્રૈકં કુલપર્વતમ્। યેન કૂટતટૈર્નૈકૈસ્તદ્દ્વીપં સમલંકૃતમ્ ।। ૪૮.

ત્યાં એક મહાન પર્વત છે, જે વીજળી જેવી તેજસ્વી છે, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અનેક શિખરો અને કિનારીઓથી એ દ્વીપને શોભાવે છે.

પ્રસન્નસ્વાદુસલિલાસ્તત્ર નદ્યઃ સહસ્રશઃ। વાપ્યસ્તસ્ય તુ દ્વીપસ્ય પ્રવૃત્તા વિમલોદકાઃ ।। ૪૮.

ત્યાં હજારો નદીઓ સ્વચ્છ અને મીઠાં પાણીથી વહે છે; એ દ્વીપના તળાવોમાં પણ શુદ્ધ પાણી ભરેલું છે.

તસ્ય શૈલસ્ય છિદ્રેષુ વિસ્તીર્ણેષ્વાયતેષુ ચ। અનેકેષુ સમૃદ્ધાનિ નાનાકારાણિ સર્વ્વશઃ ।। ૪૮.

આ પર્વતની પહોળી અને લાંબી ચીરોમાં અનેક પ્રકારની સમૃદ્ધ વસાહતો છે, જે વિવિધ રૂપે વસેલી છે.

નરનારીસમાઢ્યાનિ મુદિતાનિ મહાન્તિ ચ। તેષાં તલપ્રવેશાનિ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।। ૪૮.

એ વસાહતો પુરુષો અને સ્ત્રીઓથી સમૃદ્ધ, આનંદિત અને વિશાળ છે; તેમનાં તળિયે પ્રવેશદ્વારો હજારો અને સૈંકડો છે.

પુરાણિ સન્નિવિષ્ટાનિ પર્વતાન્તર્ગતાનિ ચ। સુસમ્બદ્ધાનિ ચાન્યોન્યમેકદ્વારાણિ ચાન્યથ ।। ૪૮.

પર્વતની અંદર પ્રાચીન નગરીઓ વસેલી છે, એકબીજાથી સારી રીતે જોડાયેલી છે; કેટલીક પાસે એક જ દ્વાર છે, તો કેટલીક પાસે જુદી વ્યવસ્થા છે.

દીર્ઘશ્મશ્રુધરાત્માનો નીલા મેઘસમપ્રભાઃ। જાતમાત્રાઃ પ્રજાસ્તત્ર અશીતિપરમાયુષઃ ।। ૪૮.

ત્યાંના લોકો લાંબા દાઢી અને શરીરવાળા છે, તેમનું વર્ણ વાદળ જેવું ગાઢ છે; ત્યાં જન્મેલા લોકોનું આયુષ્ય એંસી વર્ષ સુધીનું હોય છે.

શાખામૃગસધર્માણઃ ફલમૂલાશિનસ્તથા। ગોધર્માણો હ્યનિર્દિષ્ટાઃ શૌચાચારવિવર્જિતાઃ ।। ૪૮.

એ લોકો ડાળીઓ પર રહેતા પ્રાણીઓ જેવા છે, ફળ અને મૂળ ખાઈને જીવતા છે; તેમનાં આચાર અનિશ્ચિત છે, શુદ્ધતા અને યોગ્ય વ્યવહારથી રહિત છે.

તદ્દ્વીપં તાદૃશૈઃ પૂર્ણં મનુજૈઃ ક્ષુદ્રમાનુષૈઃ । એવમેતેઽન્તરદ્વીપા વ્યાખ્યાતા આનુપૂર્વશઃ ।। ૪૮.

એ દ્વીપ એવા નાના શરીરવાળા મનુષ્યોથી ભરેલો છે; આમ, આ આંતરિક દ્વીપો ક્રમશઃ વર્ણવાયા છે.

વિંશત્ર્રિંશચ્ચ પઞ્ચાશત્ ષષ્ટ્યશીતિઃ શતં તથા। સહસ્રમપિ ચાપ્યુક્તં યોજનાનાં સમન્તતઃ ।। ૪૮.

વીસ, ત્રીસ, પચાસ, સાઠ, એંસી, સો અને હજારો યોજન દરેક દિશામાં જણાવાયા છે.

વિસ્તીર્ણાશ્ચાયતાશ્ચૈવ નાનાસત્ત્વસમાકુલાઃ। બર્હિણદ્વીપપર્વાણિ ક્ષુદ્રદ્વીપાઃ સહસ્રશઃ ।। ૪૮.

આ દ્વીપો પહોળા અને લાંબા છે, વિવિધ જીવોથી ભરેલા છે; બર્હિણ દ્વીપ અને નાના દ્વીપોની સંખ્યા હજારોમાં છે.

જમ્બૂદ્વીપપ્રદેશાત્તુ ષડન્યે વિવિધાશ્રયાઃ। અત્ર દ્વીપાઃ સમાખ્યાતા નાનારત્નાકરાઃ ક્ષિતૌ ।। ૪૮.

જાંબૂદ્વીપના પ્રદેશ સિવાય, અહીં છ બીજા દ્વીપો છે, જેમાં વિવિધ વસવાટ છે; પૃથ્વી પરના આ દ્વીપોનું નામ લેવાયું છે, અને દરેકમાં અનેક રત્નો મળે છે.

અઙ્ગદ્વીપં યમદ્વીપં મલયદ્વીપમેવ ચ। શઙ્ખદ્વીપં કુશદ્વીપં વરાહદ્વીપમેવ ચ ।। ૪૮.

અંગદ્વીપ, યમદ્વીપ, મલયદ્વીપ, શંખદ્વીપ, કુશદ્વીપ અને વરાહદ્વીપ પણ છે.

અઙ્ગદ્વીપં નિબોધ ત્વં નાનાસઙ્ઘસમાકુલમ્। નાનામ્લેચ્છગણાકીર્ણં તદ્દ્વીપં બહુવિસ્તરમ્ ।। ૪૮.

હવે અંગદ્વીપ વિશે સાંભળો, જે અનેક સમૂહોથી ભરેલો છે, અનેક વિદેશી જાતિઓથી વ્યાપ્ત છે અને ખૂબ વિસ્તૃત છે.

હેમવિદ્રુમપૂર્ણાનાં રત્નાનામાકરં ક્ષિતૌ। નદીશૈલવનૈશ્ચિત્રં સન્નિભં લવણામ્ભસા ।। ૪૮.

આ દ્વીપ પૃથ્વી પર સોનાં, મુંગા અને રત્નોની ખાણ છે; નદીઓ, પર્વતો અને વનોથી શોભાયમાન છે અને ખારાં પાણીથી ઘેરાયેલો છે.