વાયુપુરાણમ્

સિકતાપર્વતમરૂન્ ગત્વા વિદ્યાધરાન્ યયૌ। નેમિમણ્ડલકોષ્ઠે તુ પ્રવિષ્ટા સા મહોદધિમ્ ।। ૪૭.

વાળુનાં પર્વત અને રણમાં જઈ, વિદ્યા ધર સુધી પહોંચી; નેમિમંડળના ગોળ વિસ્તારમાં એ મહાસાગરમાં પ્રવેશી.

તાસાં નદ્યુપનદ્યશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। ઉપગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।। ૪૭.

આ નદીઓ અને ઉપનદીઓના તો સૈંકડો અને હજારો પ્રવાહો છે; એ બધાં ત્યાં જાય છે, જ્યાંથી ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે.

વસ્વોકસાયાસ્તીરે તુ વારિસુરભિવિશ્રુતે। હરિશ્રૃઙ્ગે તુ વસતિ વિદ્વાન્ કૌબૈરકો વશી ।। ૪૭.

વસ્વોકસાની કાંઠે, જ્યાં પાણી સુગંધિત છે, ત્યાં હરિશૃઙ્ગ પર્વત પર વિદ્વાન, સંયમિત કૌબૈરક વસે છે.

યજ્ઞોપેતઃ સ સુમહાનમિતૌજાઃ સુવિક્રમઃ। તત્રાગસ્ત્યૈઃ પરિવૃતો વિદ્વદ્ભિર્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ। કુબૈરાનુચરાઃ હ્યેતે ચત્વારસ્તત્સમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૭.

યજ્ઞધારી, અત્યંત મહાન અને અપરિમિત શક્તિ અને પરાક્રમ ધરાવનારો, તે ત્યાં અગસ્ત્યમુનિ, વિદ્વાન બ્રહ્મરાક્ષસો અને કુબેરના સેવકો સાથે ઘેરાયેલો હતો. આ ચારેયને તેની સમકક્ષ ગણવામાં આવે છે.

એવમેવ તુ વિજ્ઞેયા ઋદ્ધિઃ પર્વતવાસિનામ્। પરસ્પરેણ દ્વિગુણા ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ ।। ૪૭.

એ જ રીતે, પર્વતોમાં વસતા લોકોની સમૃદ્ધિ પણ ધર્મ, કામ અને અર્થમાં એકબીજાથી બમણી માનવી જોઈએ.

હેમકૂટસ્ય પૄષ્ઠે તુ સાયનં નામ તત્સરઃ। મનસ્વિની પ્રભવતિ તસ્માજ્જ્યોતિષ્મતી ચ સા ।। ૪૭.

હેમકૂટ પર્વતની ચોટી પર સાયન નામનું સરોવર છે. એમાંથી મનસ્વિની નદી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ્યોતિષ્મતી નદી પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

અવગાહ્ય હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ । સરો વિષ્ણુપદં નામ નિષધે પર્વતોત્તમે ।। ૪૭.

પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને સમુદ્રોમાં સ્નાન કર્યા પછી, નિષધ પર્વતની ઊંચી ચોટી પર વિષ્ણુપદ નામનું સરોવર છે.

તસ્માદ્દ્વયં પ્રભવતિ ગાન્ધર્વી નન્વલી ચ યા। મેરોઃ પશ્ચાત્ પ્રભવતિ હ્રદશ્ચન્દ્રપ્રભો મહાન્ ।। ૪૭.

તેમાંથી બે નદીઓ ઉત્પન્ન થાય છે: ગાંધર્વી અને અન્વલી. મેરુ પર્વતના પશ્ચિમે ચંદ્રપ્રભા નામનું વિશાળ સરોવર છે.

તત્ર જામ્બૂનદી પુણ્યા યસ્યાં જામ્બૂનદં શુભમ્। પયોદં તુ સરો નીલે સુશુભ્રં પુણ્ડરીકવત્ ।। ૪૭.

ત્યાં જાંબુનદી નામની પવિત્ર નદી વહે છે, જેમાં શુભ જાંબુનદ સોનુ મળે છે. અને નીલ પર્વત પર કમળોથી શોભતા, તેજસ્વી પયોદ સરોવર છે.

પુણ્ડરીકાપયોદા ચ તસ્માન્નદ્યૌ વિનિર્ગતે। શ્વેતાત્ પ્રભવતે પુણ્યં સરસ્તૂત્તરમાનસમ્ ।। ૪૭.

પયોદ અને કમળોથી ભરેલા સરોવરથી પુંડરીક અને પયોદા નામની બે નદીઓ નીકળે છે. શ્વેત પર્વત પરથી ઉત્તરમાનસ નામનું પવિત્ર સરોવર ઉત્પન્ન થાય છે.

જ્યોત્સ્ના ચ મૃગકાન્તા ચ તસ્માદ્દ્વે સંબભૂવતુઃ। મધુમત્સરઃ પુણ્યઞ્ચ પઝમીનદ્વિજાકુલમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી જ્યોત્સ્ના અને મૃગકાંતા નામની બે નદીઓ જન્મે છે. ત્યાં મધુમત નામનું પવિત્ર સરોવર છે, જેમાં પઝા માછલીઓ અને પક્ષીઓ ભરપૂર છે.

કલ્પવૃક્ષસમાકીર્ણં મધુવત્સર્વતઃ સુખમ્। રુદ્રકાન્તમિતિ ખ્યાતં નિર્મિતં તદ્ભવેન તુ ।। ૪૭.

આ સરોવર કલ્પવૃક્ષોથી ભરેલું છે અને સર્વત્ર મધુથી સુખદાયક છે. તે રુદ્રકાંત નામે પ્રસિદ્ધ છે અને ભવ દ્વારા રચાયેલું છે.

અન્યે ચાપ્યત્ર વિખ્યાતાઃ પઝમીનદ્વિજાકુલાઃ। નામ્ના રુદ્રાજયા નામ દ્વાદશોદધિસન્નિભાઃ ।। ૪૭.

અહીં બીજા પણ પ્રસિદ્ધ સરોવરો છે, જેમાં પઝા માછલીઓ અને પક્ષીઓ ભરપૂર છે. તેમને રુદ્રજય નામે ઓળખવામાં આવે છે અને તે સંખ્યામાં બાર છે, અને મહાસાગર જેવા વિશાળ છે.

તેભ્યઃ શાન્તા ચ માધ્વી ચ દ્વે નદ્યૌ સમ્બભૂવતુઃ। યનિ કિમ્પુરુષાદ્યાનિ તેષુ દેવો ન વર્ષતિ ।। ૪૭.

આમાંથી શાંતા અને માધ્વી નામની બે નદીઓ નીકળે છે. કિમ્પુરુષથી શરૂ થતા પ્રદેશોમાં દેવો વરસાદ કરતા નથી.

ઉદ્ભિદ્યાન્યુદકાન્યત્ર પ્રવહન્તિ સરિદ્વરાઃ। ઋષભો દુન્દુભિશ્ચૈવ ધૂમ્રશ્ચૈવ મહાગિરિઃ ।। ૪૭.

ત્યાં ઝરણા અને બીજા જળસ્ત્રોતો વહે છે, અને શ્રેષ્ઠ નદીઓ: ઋષભ, દુન્દુભિ અને ધૂમ્ર નામના મહાપર્વત છે.

પૂર્વાયતા મહભાગા નિમ્નગા લવણામ્ભસિ। ચન્દ્રકઙ્કસ્તથા પ્રાણો મહાનગ્નિઃ શિલોચ્ચયઃ। ઉદગ્યાતા ઉદીચ્યાન્તા અવગાઢા મહોદધિમ્ ।। ૪૭.

પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરેલી પવિત્ર નદીઓ ખારા પાણીના સમુદ્રમાં મળે છે: ચંદ્રકંક, પ્રાણ, મહાન અગ્નિ અને પથ્થરોની ગાઢ રાશિ. ઉત્તર દિશામાં વિસ્તરેલી નદીઓ ઉત્તર મહાસાગરમાં મળે છે.

સોમકશ્ચ વરાહશ્ચ નારદશ્ચ મહીધરઃ। પ્રતીચીમાયતાસ્તે વૈ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।। ૪૭.

સોમક, વરાહ અને નારદ નામના મહાપર્વતો પશ્ચિમ દિશામાં વિસ્તરેલા છે અને તેઓ ખારા પાણીના મહાસાગરમાં પ્રવેશ કરે છે.

ચક્રો બલાહકશ્ચૈવ મૈનાકશ્ચૈવ પર્વતઃ। આયતાસ્તે મહાશૈલાઃ સમુદ્રં દક્ષિણં પ્રતિ। ચન્દ્રમૈનાકયોર્મધ્યેવિદિશં દક્ષિણાં પ્રતિ ।। ૪૭.

ચક્ર, બલાહક અને મૈનાક નામના મહાપર્વતો દક્ષિણ દિશામાં મહાસાગર સુધી વિસ્તરે છે. ચંદ્ર અને મૈનાક પર્વતોની વચ્ચે દક્ષિણ દિશા આવે છે.

તત્ર સંવર્ત્તકો નામ સોઽગ્નિઃ પિબતિ તજ્જલમ્। નામ્ના સમુદ્રપઃ શ્રીમાનૌર્વઃ સ વડવામુખઃ ।। ૪૭.

ત્યાં સંવર્તક નામનો અગ્નિ એ જળને પી જાય છે. તેને સમુદ્રપ કહેવાય છે, તે તેજસ્વી ઔર્વ છે અને એ જ વડવામુખ છે.

દ્વાદશૈતે પ્રવિષ્ટા હિ પર્વતા લવણોદધિમ્। મહેન્દ્રભયવિત્રસ્તાઃ પક્ષચ્છેદભયાત્તદા। યદેતદૄશ્યતે ચન્દ્રે શ્વેતે કૃષ્ણશશાકૃતિઃ ।। ૪૭.

આ બાર પર્વતો મહેન્દ્રના ભય અને પાંખ કપાઈ જવાની ભયથી લવણ સમુદ્રમાં પ્રવેશી ગયા. ચંદ્ર પર જે સફેદ ચિહ્ન કાળા સસલાની આકારનું દેખાય છે, તે એના કારણે છે.

ભારતસ્ય તુ વર્ષસ્ય ભેદાસ્તે નવ કીર્તિતાઃ। ઇહોદિતસ્ય દૃશ્યન્તે તથાન્યેઽન્યત્ર નોદિતે ।। ૪૭.

ભારતવર્ષના ભાગો નવ ગણાયા છે. અહીં જે જણાવ્યા છે તે જોવા મળે છે, અને બીજા, જે અહીં જણાવ્યા નથી, તે અન્યત્ર છે.

ઉત્તરોત્તરમેતેષાં વર્ષમુદ્દિશ્યતે ગુણૈઃ। આરોગ્યાયુઃ પ્રમાણાભ્યાં ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ ।। ૪૭.

દરેક ઉત્તર તરફના પ્રદેશમાં ગુણો પ્રમાણે આરોગ્ય, આયુષ્ય, માપ, ધર્મ, કામ અને ધન વગેરેના ભેદથી વિશેષતા જોવા મળે છે.

સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ ગુણૈ રેતૈસ્તુ ભાગતઃ। વસન્તિ નાનાજાતીનિ તેષુ વર્ષેષુ તાનિ વૈ। ઇત્યેષાઽધારયત્ સર્વં પૃત્વી વિશ્વં જગત્સ્થિતા ।। ૪૭.

આ પ્રદેશોમાં રહેનાર જીવોમાં ગુણો અને વંશવૃદ્ધિની ક્ષમતા અલગ અલગ પ્રમાણમાં હોય છે; એ પ્રદેશોમાં અનેક જાતિના પ્રાણી વસે છે, અને એમથી પૃથ્વી આખું જગત ધારણ કરે છે.

દક્ષિણેનાપિ વર્ષસ્ય ભારતસ્ય નિબોધત। દશયોજનસાહસ્રં સમતીત્ય મહાર્ણવમ્ ।। ૪૮.

હવે ભારત નામના પ્રદેશના દક્ષિણ ભાગ વિશે સાંભળો; મહાસાગર પાર કરી દસ હજાર યોજન દૂર છે.

ત્રીણ્યેવ તુ સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમાયતમ્। અતસ્ત્રિભાગવિસ્તીર્ણં નાનાપુષ્પફલોદયમ્ ।। ૪૮.

તે પ્રદેશ માત્ર ત્રણ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે, ત્રણ ભાગમાં ફેલાયેલો છે અને ત્યાં અનેક પ્રકારના ફૂલો અને ફળો ઉગે છે.

વિદ્યુત્વન્તં મહાશૈલં તત્રૈકં કુલપર્વતમ્। યેન કૂટતટૈર્નૈકૈસ્તદ્દ્વીપં સમલંકૃતમ્ ।। ૪૮.

ત્યાં એક મહાન પર્વત છે, જે વીજળી જેવી તેજસ્વી છે, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અનેક શિખરો અને કિનારીઓથી એ દ્વીપને શોભાવે છે.

પ્રસન્નસ્વાદુસલિલાસ્તત્ર નદ્યઃ સહસ્રશઃ। વાપ્યસ્તસ્ય તુ દ્વીપસ્ય પ્રવૃત્તા વિમલોદકાઃ ।। ૪૮.

ત્યાં હજારો નદીઓ સ્વચ્છ અને મીઠાં પાણીથી વહે છે; એ દ્વીપના તળાવોમાં પણ શુદ્ધ પાણી ભરેલું છે.

તસ્ય શૈલસ્ય છિદ્રેષુ વિસ્તીર્ણેષ્વાયતેષુ ચ। અનેકેષુ સમૃદ્ધાનિ નાનાકારાણિ સર્વ્વશઃ ।। ૪૮.

આ પર્વતની પહોળી અને લાંબી ચીરોમાં અનેક પ્રકારની સમૃદ્ધ વસાહતો છે, જે વિવિધ રૂપે વસેલી છે.

નરનારીસમાઢ્યાનિ મુદિતાનિ મહાન્તિ ચ। તેષાં તલપ્રવેશાનિ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।। ૪૮.

એ વસાહતો પુરુષો અને સ્ત્રીઓથી સમૃદ્ધ, આનંદિત અને વિશાળ છે; તેમનાં તળિયે પ્રવેશદ્વારો હજારો અને સૈંકડો છે.