વાયુપુરાણમ્

કિરાતાંશ્ચ પુલિન્દાંશ્ચ કુરૂન્ સભરતાનપિ। પઞ્ચાલકાશિમાત્સ્યાંશ્ચ મગધાઙ્ગાંસ્તથૈવ ચ ।। ૪૭.

કિરાત, પુલિંદ, કુરુ અને ભરત, તેમજ પંચાલ, કાશી, મત્સ્ય, મગધ અને અઙ્ગ પણ હતા.

બ્રહ્મોત્તરાંશ્ચ વઙ્ગાંશ્ચ તામલિપ્તાંસ્તથૈવ ચ। એતાન્ જનપદાનાર્યાન્ ગઙ્ગા ભાવયતે શુભાન્ ।। ૪૭.

બ્રહ્મોત્તર, વઙ્ગ અને તામલિપ્ત—આ શુભ આર્ય જનપદોને પવિત્ર ગંગા પોષે છે.

તતઃ પ્રતિહતા વિન્ધ્યે પ્રવિષ્ટા દક્ષિણોદદિમ્। તતક્ષ્વાહ્લાદિની પુણ્યા પ્રાચીનાભિમુખી યયૌ ।। ૪૭.

પછી વિંધ્ય પર્વતથી અટકાઈ, તે દક્ષિણ દરિયામાં પ્રવેશી; એ રીતે પવિત્ર અને આનંદ આપતી નદી પૂર્વ દિશામાં આગળ વધી.

પ્લાવયન્ત્યુપભોગાંશ્ચ નિષાદાનાં ચ જાતયઃ। ધીવરાનૃષિકાંશ્ચૈવ તથા નીલમુખાનપિ ।। ૪૭.

નદી નિષાદ જાતિના પ્રદેશો, તેમજ ધીવર, ઋષિક અને નીલમુખ લોકોના પ્રદેશોને પણ વહેતી વહેતી પલાળી નાખે છે.

કેરલાનુષ્ટ્રકર્ણાંશ્ચ કિરાતાનપિ ચૈવ હિ। કાલોદરાન્ વિવર્ણાંશ્ચ કુમારાન્ સ્વર્ણભૂષિતાન્ ।। ૪૭.

કેરળ, ઉષ્ટ્રકર્ણ, કિરાત, કાળોદર, વિવર્ણ, કુમાર અને સોનાથી શોભતા લોકો પણ તેમાં સામેલ છે.

સા મણ્ડલે સમુદ્રસ્ય તિરોભૂતાઽનુપૂર્વતઃ। તતસ્તુ પાવની ચૈવ પ્રાચીમેવ દિશઙ્ગતા ।। ૪૭.

એ નદી દરિયાના ગોળ વિસ્તારમાં ક્રમશઃ અદૃશ્ય થઈ ગઈ; પછી પવિત્ર નદી પૂર્વ દિશામાં આગળ વધી.

અપથાન્ ભાવયન્તીહ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરોઽપિ ચ। તતા ખરથાંશ્ચૈવ ઇન્દ્રશઙ્કુપથાનપિ ।। ૪૭.

અહીં એ અપથ પ્રદેશને પોષે છે અને ઇન્દ્રદ્યુમ્ન સરોવર પણ; પછી ખરથ અને ઇન્દ્રશંકુના માર્ગોને પણ પોષે છે.

મધ્યેનોદ્યાનમસ્કારાન્ કુથપ્રાવરણાન્ યયૌ। ઇન્દ્રદ્વીપસમુદ્રે તુ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।। ૪૭.

મધ્યમાં ઉદ્યાન અને મસ્કારને પસાર કરીને, કુથપ્રાવરણ સુધી ગઈ; ઇન્દ્રદ્વીપના દરિયામાં પ્રવેશીને તે ખારા દરિયા સુધી પહોંચી.

તતશ્ચ નલિની ચાગાત્ પ્રાચીમાશાં જવેન તુ। તોમરાન્ ભાવયન્તીહ હંસમાર્ગાન્ સહૂહુકાન્ ।। ૪૭.

પછી નલિની ઝડપથી પૂર્વ દિશામાં ગઈ, અને ત્યાં તોમર, હંસમાર્ગ અને સહૂહુક લોકોને પોષ્યા.

પૂર્વાન્ દેશાંશ્ચ સેવન્તી ભિત્ત્વા સા બહુધા ગિરીન્। કર્ણપ્રાવરણાંશ્ચૈવ પ્રાપ્ય ચાશ્વમુખાનપિ ।। ૪૭.

પૂર્વના દેશોમાં સેવા કરતી, અનેક પર્વતોને ભેદી, એ કર્ણપ્રાવરણ અને અશ્વમુખ સુધી પહોંચી.

સિકતાપર્વતમરૂન્ ગત્વા વિદ્યાધરાન્ યયૌ। નેમિમણ્ડલકોષ્ઠે તુ પ્રવિષ્ટા સા મહોદધિમ્ ।। ૪૭.

વાળુનાં પર્વત અને રણમાં જઈ, વિદ્યા ધર સુધી પહોંચી; નેમિમંડળના ગોળ વિસ્તારમાં એ મહાસાગરમાં પ્રવેશી.

તાસાં નદ્યુપનદ્યશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। ઉપગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।। ૪૭.

આ નદીઓ અને ઉપનદીઓના તો સૈંકડો અને હજારો પ્રવાહો છે; એ બધાં ત્યાં જાય છે, જ્યાંથી ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે.

વસ્વોકસાયાસ્તીરે તુ વારિસુરભિવિશ્રુતે। હરિશ્રૃઙ્ગે તુ વસતિ વિદ્વાન્ કૌબૈરકો વશી ।। ૪૭.

વસ્વોકસાની કાંઠે, જ્યાં પાણી સુગંધિત છે, ત્યાં હરિશૃઙ્ગ પર્વત પર વિદ્વાન, સંયમિત કૌબૈરક વસે છે.

યજ્ઞોપેતઃ સ સુમહાનમિતૌજાઃ સુવિક્રમઃ। તત્રાગસ્ત્યૈઃ પરિવૃતો વિદ્વદ્ભિર્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ। કુબૈરાનુચરાઃ હ્યેતે ચત્વારસ્તત્સમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૭.

યજ્ઞધારી, અત્યંત મહાન અને અપરિમિત શક્તિ અને પરાક્રમ ધરાવનારો, તે ત્યાં અગસ્ત્યમુનિ, વિદ્વાન બ્રહ્મરાક્ષસો અને કુબેરના સેવકો સાથે ઘેરાયેલો હતો. આ ચારેયને તેની સમકક્ષ ગણવામાં આવે છે.

એવમેવ તુ વિજ્ઞેયા ઋદ્ધિઃ પર્વતવાસિનામ્। પરસ્પરેણ દ્વિગુણા ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ ।। ૪૭.

એ જ રીતે, પર્વતોમાં વસતા લોકોની સમૃદ્ધિ પણ ધર્મ, કામ અને અર્થમાં એકબીજાથી બમણી માનવી જોઈએ.

હેમકૂટસ્ય પૄષ્ઠે તુ સાયનં નામ તત્સરઃ। મનસ્વિની પ્રભવતિ તસ્માજ્જ્યોતિષ્મતી ચ સા ।। ૪૭.

હેમકૂટ પર્વતની ચોટી પર સાયન નામનું સરોવર છે. એમાંથી મનસ્વિની નદી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ્યોતિષ્મતી નદી પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

અવગાહ્ય હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ । સરો વિષ્ણુપદં નામ નિષધે પર્વતોત્તમે ।। ૪૭.

પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને સમુદ્રોમાં સ્નાન કર્યા પછી, નિષધ પર્વતની ઊંચી ચોટી પર વિષ્ણુપદ નામનું સરોવર છે.

તસ્માદ્દ્વયં પ્રભવતિ ગાન્ધર્વી નન્વલી ચ યા। મેરોઃ પશ્ચાત્ પ્રભવતિ હ્રદશ્ચન્દ્રપ્રભો મહાન્ ।। ૪૭.

તેમાંથી બે નદીઓ ઉત્પન્ન થાય છે: ગાંધર્વી અને અન્વલી. મેરુ પર્વતના પશ્ચિમે ચંદ્રપ્રભા નામનું વિશાળ સરોવર છે.

તત્ર જામ્બૂનદી પુણ્યા યસ્યાં જામ્બૂનદં શુભમ્। પયોદં તુ સરો નીલે સુશુભ્રં પુણ્ડરીકવત્ ।। ૪૭.

ત્યાં જાંબુનદી નામની પવિત્ર નદી વહે છે, જેમાં શુભ જાંબુનદ સોનુ મળે છે. અને નીલ પર્વત પર કમળોથી શોભતા, તેજસ્વી પયોદ સરોવર છે.

પુણ્ડરીકાપયોદા ચ તસ્માન્નદ્યૌ વિનિર્ગતે। શ્વેતાત્ પ્રભવતે પુણ્યં સરસ્તૂત્તરમાનસમ્ ।। ૪૭.

પયોદ અને કમળોથી ભરેલા સરોવરથી પુંડરીક અને પયોદા નામની બે નદીઓ નીકળે છે. શ્વેત પર્વત પરથી ઉત્તરમાનસ નામનું પવિત્ર સરોવર ઉત્પન્ન થાય છે.

જ્યોત્સ્ના ચ મૃગકાન્તા ચ તસ્માદ્દ્વે સંબભૂવતુઃ। મધુમત્સરઃ પુણ્યઞ્ચ પઝમીનદ્વિજાકુલમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી જ્યોત્સ્ના અને મૃગકાંતા નામની બે નદીઓ જન્મે છે. ત્યાં મધુમત નામનું પવિત્ર સરોવર છે, જેમાં પઝા માછલીઓ અને પક્ષીઓ ભરપૂર છે.

કલ્પવૃક્ષસમાકીર્ણં મધુવત્સર્વતઃ સુખમ્। રુદ્રકાન્તમિતિ ખ્યાતં નિર્મિતં તદ્ભવેન તુ ।। ૪૭.

આ સરોવર કલ્પવૃક્ષોથી ભરેલું છે અને સર્વત્ર મધુથી સુખદાયક છે. તે રુદ્રકાંત નામે પ્રસિદ્ધ છે અને ભવ દ્વારા રચાયેલું છે.

અન્યે ચાપ્યત્ર વિખ્યાતાઃ પઝમીનદ્વિજાકુલાઃ। નામ્ના રુદ્રાજયા નામ દ્વાદશોદધિસન્નિભાઃ ।। ૪૭.

અહીં બીજા પણ પ્રસિદ્ધ સરોવરો છે, જેમાં પઝા માછલીઓ અને પક્ષીઓ ભરપૂર છે. તેમને રુદ્રજય નામે ઓળખવામાં આવે છે અને તે સંખ્યામાં બાર છે, અને મહાસાગર જેવા વિશાળ છે.

તેભ્યઃ શાન્તા ચ માધ્વી ચ દ્વે નદ્યૌ સમ્બભૂવતુઃ। યનિ કિમ્પુરુષાદ્યાનિ તેષુ દેવો ન વર્ષતિ ।। ૪૭.

આમાંથી શાંતા અને માધ્વી નામની બે નદીઓ નીકળે છે. કિમ્પુરુષથી શરૂ થતા પ્રદેશોમાં દેવો વરસાદ કરતા નથી.

ઉદ્ભિદ્યાન્યુદકાન્યત્ર પ્રવહન્તિ સરિદ્વરાઃ। ઋષભો દુન્દુભિશ્ચૈવ ધૂમ્રશ્ચૈવ મહાગિરિઃ ।। ૪૭.

ત્યાં ઝરણા અને બીજા જળસ્ત્રોતો વહે છે, અને શ્રેષ્ઠ નદીઓ: ઋષભ, દુન્દુભિ અને ધૂમ્ર નામના મહાપર્વત છે.

પૂર્વાયતા મહભાગા નિમ્નગા લવણામ્ભસિ। ચન્દ્રકઙ્કસ્તથા પ્રાણો મહાનગ્નિઃ શિલોચ્ચયઃ। ઉદગ્યાતા ઉદીચ્યાન્તા અવગાઢા મહોદધિમ્ ।। ૪૭.

પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરેલી પવિત્ર નદીઓ ખારા પાણીના સમુદ્રમાં મળે છે: ચંદ્રકંક, પ્રાણ, મહાન અગ્નિ અને પથ્થરોની ગાઢ રાશિ. ઉત્તર દિશામાં વિસ્તરેલી નદીઓ ઉત્તર મહાસાગરમાં મળે છે.

સોમકશ્ચ વરાહશ્ચ નારદશ્ચ મહીધરઃ। પ્રતીચીમાયતાસ્તે વૈ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।। ૪૭.

સોમક, વરાહ અને નારદ નામના મહાપર્વતો પશ્ચિમ દિશામાં વિસ્તરેલા છે અને તેઓ ખારા પાણીના મહાસાગરમાં પ્રવેશ કરે છે.

ચક્રો બલાહકશ્ચૈવ મૈનાકશ્ચૈવ પર્વતઃ। આયતાસ્તે મહાશૈલાઃ સમુદ્રં દક્ષિણં પ્રતિ। ચન્દ્રમૈનાકયોર્મધ્યેવિદિશં દક્ષિણાં પ્રતિ ।। ૪૭.

ચક્ર, બલાહક અને મૈનાક નામના મહાપર્વતો દક્ષિણ દિશામાં મહાસાગર સુધી વિસ્તરે છે. ચંદ્ર અને મૈનાક પર્વતોની વચ્ચે દક્ષિણ દિશા આવે છે.

તત્ર સંવર્ત્તકો નામ સોઽગ્નિઃ પિબતિ તજ્જલમ્। નામ્ના સમુદ્રપઃ શ્રીમાનૌર્વઃ સ વડવામુખઃ ।। ૪૭.

ત્યાં સંવર્તક નામનો અગ્નિ એ જળને પી જાય છે. તેને સમુદ્રપ કહેવાય છે, તે તેજસ્વી ઔર્વ છે અને એ જ વડવામુખ છે.