વાયુપુરાણમ્

નદ્યાઃ સ્રોતસ્તુ ગઙ્ગાયાઃ પ્રત્યપદ્યત સપ્તધા। નલિની હ્રાદિની ચૈવ પાવની ચૈવ પ્રાગ્ગતા ।। ૪૭.

ગંગાનો પ્રવાહ સાત ભાગે વહેવા લાગ્યો: નલિની, હ્રાદિની અને પાવની પૂર્વ તરફ વહેવા લાગી.

સીતા ચક્ષુશ્ચ સિન્ધુશ્ચ પ્રતીચીં દિશમાક્ષિતાઃ। સપ્તમી ત્વનુગા તાસાં દક્ષિણેન ભગીરથી ।। ૪૭.

સીતા, ચક્ષુ અને સિંધુ પશ્ચિમ તરફ વહેવા લાગી; સાતમી ભાગીરથી દક્ષિણ તરફ પીછો કરતી ગઈ.

તસ્માદ્ભાગીરથી યા સા પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્। સપ્તૈતા ભાવયન્તીહ હિમાહ્વં વર્ષમેવ તુ ।। ૪૭.

એથી ભાગીરથી ગંગા ખારા દરિયામાં પ્રવેશી; આ સાતે હિમાહ્વ નામના પ્રદેશને પોષે છે અને વરસાદરૂપે થાય છે.

પ્રસૂતાઃ સપ્ત નદ્યસ્તાઃ શુભા બિન્દુસરોદ્ભવાઃ। નાનાદેશાન્ ભાવયન્ત્યો મ્લેચ્છપ્રાયાંશ્ચ સર્વશઃ ।। ૪૭.

બિંદુસરથી ઉત્પન્ન થયેલી આ સાત પવિત્ર નદીઓ વિવિધ પ્રદેશોને પોષે છે અને મોટાભાગે વિદેશી પ્રદેશોને પણ.

ઉપગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસનઃ। સિરિન્ધ્રાન્ કુન્તલાંશ્ચીનાન્ બર્ભરાન્ યવસાન્ દ્રુહાન્ ।। ૪૭.

આ બધી નદીઓ જ્યાં વરસાદ પડે છે, ત્યાં પહોંચે છે: જેમાં શિરિંધ્ર, કુંતલ, ચીન, બર્ભર, યવસ અને દુહા પ્રદેશો આવે છે.

રુષાણાંશ્ચ કુણિન્દાંશ્ચ અઙગલોકવરાશ્ચ યે। કૃત્વા દ્વિધા સિન્ધુમરું સીતાગાત્પશ્ચિમોદધિમ્ ।। ૪૭.

રુષ, કુણિંદ અને અઙ્ગ તથા લોકવર નામના પ્રતિષ્ઠિત લોકો, સિંધુના રણને બે ભાગે વિભાજિત કરીને, સીતા પશ્ચિમ દરિયે પહોંચી.

અથ ચીનમરૂંશ્ચૈવ નઙ્ગણાન્ સર્વમૂલિકાન્ । સાધ્રાંસ્તુ ષારાંસ્તમ્પાકાન્ પહ્નવાન્ દરદાન્ શકાન્। એતાન્ જનપદાન્ ચક્ષુઃ સ્રાવયન્તી ગતોદધિમ્ ।। ૪૭.

પછી ચીન અને મરુના લોકો, તેમજ નઙ્ગણ અને બધા મૂલિક, સાધ્ર, શાર, તંપાક, પહ્નવ, દરદ અને શક—આ બધા જનપદોમાંથી ચક્ષુ નદી વહેતી વહેતી દરિયે પહોંચી.

દરદાંશ્ચ સકાંશ્મીરાન્ ગાન્ધારાન્ વરપાન્ હ્રદાન્। શિવપૌરાનિન્દ્રહાસાન્ વદાતીંશ્ચ વિસર્જયાન્ ।। ૪૭.

દરદ, શક, કશ્મીરી, ગાંધાર, વરપ, હ્રદ, શિવપુર, ઇન્દ્રહાસ અને વડાતી—આ બધાને પસાર કરીને તે આગળ વધ્યાં.

સૈન્ધવાન્ રન્ધ્રકરકાન્ ભ્રમરાભીરરોહકાન્ । શુનામુખાંશ્ચોર્દ્ધ્વમનૂન્ સિદ્ધચારણસોવિતાન્ ।। ૪૭.

સૈંધવ, રંધ્ર, કરક, ભમર, અભીર, રોહક અને શુનામુખ, તેમજ ઉત્તર દિશાના અનુ, સિદ્ધ, ચારણ અને સોવી સાથે હતા.

ગન્ધર્વાન્ કિન્નરાન્ યક્ષાન્ રક્ષોવિદ્યાધરોરગાન્। કલાપગ્રામકાંશ્ચૈવ પારદાન્ સીગણાન્ ખસાન્ ।। ૪૭.

ગંધર્વ, કિનર, યક્ષ, રાક્ષસ, વિદ્યા ધર, સાપ જેવા પ્રાણી, તેમજ કલાપગ્રામ, પારદ, સીગણ અને ખસ લોકો પણ હતા.

કિરાતાંશ્ચ પુલિન્દાંશ્ચ કુરૂન્ સભરતાનપિ। પઞ્ચાલકાશિમાત્સ્યાંશ્ચ મગધાઙ્ગાંસ્તથૈવ ચ ।। ૪૭.

કિરાત, પુલિંદ, કુરુ અને ભરત, તેમજ પંચાલ, કાશી, મત્સ્ય, મગધ અને અઙ્ગ પણ હતા.

બ્રહ્મોત્તરાંશ્ચ વઙ્ગાંશ્ચ તામલિપ્તાંસ્તથૈવ ચ। એતાન્ જનપદાનાર્યાન્ ગઙ્ગા ભાવયતે શુભાન્ ।। ૪૭.

બ્રહ્મોત્તર, વઙ્ગ અને તામલિપ્ત—આ શુભ આર્ય જનપદોને પવિત્ર ગંગા પોષે છે.

તતઃ પ્રતિહતા વિન્ધ્યે પ્રવિષ્ટા દક્ષિણોદદિમ્। તતક્ષ્વાહ્લાદિની પુણ્યા પ્રાચીનાભિમુખી યયૌ ।। ૪૭.

પછી વિંધ્ય પર્વતથી અટકાઈ, તે દક્ષિણ દરિયામાં પ્રવેશી; એ રીતે પવિત્ર અને આનંદ આપતી નદી પૂર્વ દિશામાં આગળ વધી.

પ્લાવયન્ત્યુપભોગાંશ્ચ નિષાદાનાં ચ જાતયઃ। ધીવરાનૃષિકાંશ્ચૈવ તથા નીલમુખાનપિ ।। ૪૭.

નદી નિષાદ જાતિના પ્રદેશો, તેમજ ધીવર, ઋષિક અને નીલમુખ લોકોના પ્રદેશોને પણ વહેતી વહેતી પલાળી નાખે છે.

કેરલાનુષ્ટ્રકર્ણાંશ્ચ કિરાતાનપિ ચૈવ હિ। કાલોદરાન્ વિવર્ણાંશ્ચ કુમારાન્ સ્વર્ણભૂષિતાન્ ।। ૪૭.

કેરળ, ઉષ્ટ્રકર્ણ, કિરાત, કાળોદર, વિવર્ણ, કુમાર અને સોનાથી શોભતા લોકો પણ તેમાં સામેલ છે.

સા મણ્ડલે સમુદ્રસ્ય તિરોભૂતાઽનુપૂર્વતઃ। તતસ્તુ પાવની ચૈવ પ્રાચીમેવ દિશઙ્ગતા ।। ૪૭.

એ નદી દરિયાના ગોળ વિસ્તારમાં ક્રમશઃ અદૃશ્ય થઈ ગઈ; પછી પવિત્ર નદી પૂર્વ દિશામાં આગળ વધી.

અપથાન્ ભાવયન્તીહ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરોઽપિ ચ। તતા ખરથાંશ્ચૈવ ઇન્દ્રશઙ્કુપથાનપિ ।। ૪૭.

અહીં એ અપથ પ્રદેશને પોષે છે અને ઇન્દ્રદ્યુમ્ન સરોવર પણ; પછી ખરથ અને ઇન્દ્રશંકુના માર્ગોને પણ પોષે છે.

મધ્યેનોદ્યાનમસ્કારાન્ કુથપ્રાવરણાન્ યયૌ। ઇન્દ્રદ્વીપસમુદ્રે તુ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।। ૪૭.

મધ્યમાં ઉદ્યાન અને મસ્કારને પસાર કરીને, કુથપ્રાવરણ સુધી ગઈ; ઇન્દ્રદ્વીપના દરિયામાં પ્રવેશીને તે ખારા દરિયા સુધી પહોંચી.

તતશ્ચ નલિની ચાગાત્ પ્રાચીમાશાં જવેન તુ। તોમરાન્ ભાવયન્તીહ હંસમાર્ગાન્ સહૂહુકાન્ ।। ૪૭.

પછી નલિની ઝડપથી પૂર્વ દિશામાં ગઈ, અને ત્યાં તોમર, હંસમાર્ગ અને સહૂહુક લોકોને પોષ્યા.

પૂર્વાન્ દેશાંશ્ચ સેવન્તી ભિત્ત્વા સા બહુધા ગિરીન્। કર્ણપ્રાવરણાંશ્ચૈવ પ્રાપ્ય ચાશ્વમુખાનપિ ।। ૪૭.

પૂર્વના દેશોમાં સેવા કરતી, અનેક પર્વતોને ભેદી, એ કર્ણપ્રાવરણ અને અશ્વમુખ સુધી પહોંચી.

સિકતાપર્વતમરૂન્ ગત્વા વિદ્યાધરાન્ યયૌ। નેમિમણ્ડલકોષ્ઠે તુ પ્રવિષ્ટા સા મહોદધિમ્ ।। ૪૭.

વાળુનાં પર્વત અને રણમાં જઈ, વિદ્યા ધર સુધી પહોંચી; નેમિમંડળના ગોળ વિસ્તારમાં એ મહાસાગરમાં પ્રવેશી.

તાસાં નદ્યુપનદ્યશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। ઉપગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।। ૪૭.

આ નદીઓ અને ઉપનદીઓના તો સૈંકડો અને હજારો પ્રવાહો છે; એ બધાં ત્યાં જાય છે, જ્યાંથી ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે.

વસ્વોકસાયાસ્તીરે તુ વારિસુરભિવિશ્રુતે। હરિશ્રૃઙ્ગે તુ વસતિ વિદ્વાન્ કૌબૈરકો વશી ।। ૪૭.

વસ્વોકસાની કાંઠે, જ્યાં પાણી સુગંધિત છે, ત્યાં હરિશૃઙ્ગ પર્વત પર વિદ્વાન, સંયમિત કૌબૈરક વસે છે.

યજ્ઞોપેતઃ સ સુમહાનમિતૌજાઃ સુવિક્રમઃ। તત્રાગસ્ત્યૈઃ પરિવૃતો વિદ્વદ્ભિર્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ। કુબૈરાનુચરાઃ હ્યેતે ચત્વારસ્તત્સમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૭.

યજ્ઞધારી, અત્યંત મહાન અને અપરિમિત શક્તિ અને પરાક્રમ ધરાવનારો, તે ત્યાં અગસ્ત્યમુનિ, વિદ્વાન બ્રહ્મરાક્ષસો અને કુબેરના સેવકો સાથે ઘેરાયેલો હતો. આ ચારેયને તેની સમકક્ષ ગણવામાં આવે છે.

એવમેવ તુ વિજ્ઞેયા ઋદ્ધિઃ પર્વતવાસિનામ્। પરસ્પરેણ દ્વિગુણા ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ ।। ૪૭.

એ જ રીતે, પર્વતોમાં વસતા લોકોની સમૃદ્ધિ પણ ધર્મ, કામ અને અર્થમાં એકબીજાથી બમણી માનવી જોઈએ.

હેમકૂટસ્ય પૄષ્ઠે તુ સાયનં નામ તત્સરઃ। મનસ્વિની પ્રભવતિ તસ્માજ્જ્યોતિષ્મતી ચ સા ।। ૪૭.

હેમકૂટ પર્વતની ચોટી પર સાયન નામનું સરોવર છે. એમાંથી મનસ્વિની નદી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ્યોતિષ્મતી નદી પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

અવગાહ્ય હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ । સરો વિષ્ણુપદં નામ નિષધે પર્વતોત્તમે ।। ૪૭.

પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને સમુદ્રોમાં સ્નાન કર્યા પછી, નિષધ પર્વતની ઊંચી ચોટી પર વિષ્ણુપદ નામનું સરોવર છે.

તસ્માદ્દ્વયં પ્રભવતિ ગાન્ધર્વી નન્વલી ચ યા। મેરોઃ પશ્ચાત્ પ્રભવતિ હ્રદશ્ચન્દ્રપ્રભો મહાન્ ।। ૪૭.

તેમાંથી બે નદીઓ ઉત્પન્ન થાય છે: ગાંધર્વી અને અન્વલી. મેરુ પર્વતના પશ્ચિમે ચંદ્રપ્રભા નામનું વિશાળ સરોવર છે.

તત્ર જામ્બૂનદી પુણ્યા યસ્યાં જામ્બૂનદં શુભમ્। પયોદં તુ સરો નીલે સુશુભ્રં પુણ્ડરીકવત્ ।। ૪૭.

ત્યાં જાંબુનદી નામની પવિત્ર નદી વહે છે, જેમાં શુભ જાંબુનદ સોનુ મળે છે. અને નીલ પર્વત પર કમળોથી શોભતા, તેજસ્વી પયોદ સરોવર છે.