વાયુપુરાણમ્

દિવિચ્છાયાપથો યસ્તુ અનુનક્ષત્રમણ્ડલમ્ । દૃશ્યતે ભાસ્વરો રાત્રૌ દેવી ત્રિપથગા તુ સા ।। ૪૭.

આકાશમાં તારાઓની મંડળની બહાર જે પ્રકાશમય માર્ગ રાત્રે ચમકે છે, એ જ દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગા છે.

અન્તરિક્ષં દિવઞ્ચૈવ ભાવયન્તી ભુવઙ્ગતા। ભવોત્તમાઙ્ગે પતિતા સંરુદ્ધા યોગમાયયા ।। ૪૭.

આ ગંગા આકાશ અને સ્વર્ગમાં ફરીને બંનેને ભીંજવે છે; અને જ્યારે મહાદેવના શિરે પડી, ત્યારે તેમના યોગબળથી રોકાઈ ગઈ.

તસ્યા યે બિન્દવઃ કેચિત્ ક્રુદ્ધાયાઃ પતિતાઃ ક્ષિતૌ। કૃતં બિન્દુસરસ્તત્ર તતો બિન્દુસરઃ સ્મૃતમ્ ।। ૪૭.

ગંગાના કેટલાક બિંદુઓ ક્રોધથી ધરા પર પડ્યા અને ત્યાં એક સરોવર બન્યું; તેથી તેને બિંદુસર કહેવામાં આવે છે.

તતો નિરુદ્ધા દેવી સા ભવેન સ્મયતા કિલ। ચિન્તયામાસ મનસા શઙ્કરક્ષેપણં પ્રતિ ।। ૪૭.

પછી મહાદેવે સ્મિત સાથે ગંગાને રોકી દીધી; ત્યારે એ દેવી મનમાં શંકરથી મુક્ત થવાની રીત વિચારવા લાગી.

ભિત્ત્વા વિશામિ પાતાલં સ્રોતસા ગૃહ્ય શઙ્કરમ્। જ્ઞાત્વા તસ્યા અભિપ્રાયં ક્રૂરં દેવ્યા ચિકીર્ષિતમ્ ।। ૪૭.

ગંગાએ વિચાર્યું: 'હું પાતાળ ભેદી જઈશ અને મારા પ્રવાહથી શંકરને પણ લઈ જઇશ'; પણ શિવે તેના દુષ્ટ ઇરાદાને જાણીને યોગ્ય વ્યવહાર કર્યો.

તિરોભાવયિતું બુદ્ધિરાસીદઙ્ગેષુ તાં નદીમ્। તસ્યાવલેપં તં બુદ્ધ્વા નદ્યાઃ ક્રુદ્ધસ્તુ શઙ્કરઃ। નિરુધ્ય તુ શિરસ્યેનાં વેગેન પતિતાં ભુવિ ।। ૪૭.

શિવે નક્કી કર્યું કે એ નદી પોતાના અંગોમાં લય કરી દેવી; ગંગાના અહંકારને જાણી, શિવે ક્રોધથી તેને પોતાના શિરે જ રોકી દીધી.

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દૃષ્ટ્વા રાજાનમગ્રતઃ। ધમનીસન્તતં ક્ષીણં ક્ષુધાપરિગતેન્દ્રિયમ્ ।। ૪૭.

એ જ સમયે, શિવે સામે રાજાને જોયો, જેના શિરાઓ ફૂલેલી, શરીર દુર્બળ અને ભૂખથી ઇન્દ્રિયશક્તિ ક્ષીણ થઈ ગઈ હતી.

અનેન તોષિતશ્ચાહં નદ્યર્થં પૂર્વમેવ હિ। બુદ્ધ્વાસ્ય વરદાનં તુ કોપં નિયતવાંસ્તુ સઃ ।। ૪૭.

શિવે કહ્યું: 'મારે એ રાજાથી સંતોષ થયો છે, કારણ કે એ પહેલેથી જ ગંગા માટે મને પ્રસન્ન કરી ચૂક્યો છે; અને મેં તેને જે વર આપ્યો હતો, એ જાણીને મેં પોતાનો ક્રોધ રોક્યો.'

બ્રહ્મણો હિ વચઃ શ્રુત્વા પ્રતિજ્ઞાધારણં પ્રતિ। તતો વિસર્જયામાસ સંરુદ્ધાં સ્વેન તેજસા। નદીં ભગીરથસ્યાર્થે તપસોગ્રેણ તોષિતઃ ।। ૪૭.

બ્રહ્માના વચન સાંભળી, પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરવા માટે, પછી શિવે પોતાના તેજથી રોકાયેલી ગંગાને મુક્ત કરી; ભગીરથના ઘોર તપથી પ્રસન્ન થઈ.

તતો વિસૃજ્યમાનાયાઃ સ્રોતસ્તત્સપ્તતાઙ્ગતમ્। ત્રયઃ પ્રાચીમભિમુખં પ્રતીચીં ત્રયઃ એવ તુ ।। ૪૭.

પછી જ્યારે ગંગા છોડાઈ, ત્યારે તેનો પ્રવાહ સાત ભાગે વહેવા લાગ્યો: ત્રણ પૂર્વ તરફ અને ત્રણ પશ્ચિમ તરફ.

નદ્યાઃ સ્રોતસ્તુ ગઙ્ગાયાઃ પ્રત્યપદ્યત સપ્તધા। નલિની હ્રાદિની ચૈવ પાવની ચૈવ પ્રાગ્ગતા ।। ૪૭.

ગંગાનો પ્રવાહ સાત ભાગે વહેવા લાગ્યો: નલિની, હ્રાદિની અને પાવની પૂર્વ તરફ વહેવા લાગી.

સીતા ચક્ષુશ્ચ સિન્ધુશ્ચ પ્રતીચીં દિશમાક્ષિતાઃ। સપ્તમી ત્વનુગા તાસાં દક્ષિણેન ભગીરથી ।। ૪૭.

સીતા, ચક્ષુ અને સિંધુ પશ્ચિમ તરફ વહેવા લાગી; સાતમી ભાગીરથી દક્ષિણ તરફ પીછો કરતી ગઈ.

તસ્માદ્ભાગીરથી યા સા પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્। સપ્તૈતા ભાવયન્તીહ હિમાહ્વં વર્ષમેવ તુ ।। ૪૭.

એથી ભાગીરથી ગંગા ખારા દરિયામાં પ્રવેશી; આ સાતે હિમાહ્વ નામના પ્રદેશને પોષે છે અને વરસાદરૂપે થાય છે.

પ્રસૂતાઃ સપ્ત નદ્યસ્તાઃ શુભા બિન્દુસરોદ્ભવાઃ। નાનાદેશાન્ ભાવયન્ત્યો મ્લેચ્છપ્રાયાંશ્ચ સર્વશઃ ।। ૪૭.

બિંદુસરથી ઉત્પન્ન થયેલી આ સાત પવિત્ર નદીઓ વિવિધ પ્રદેશોને પોષે છે અને મોટાભાગે વિદેશી પ્રદેશોને પણ.

ઉપગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસનઃ। સિરિન્ધ્રાન્ કુન્તલાંશ્ચીનાન્ બર્ભરાન્ યવસાન્ દ્રુહાન્ ।। ૪૭.

આ બધી નદીઓ જ્યાં વરસાદ પડે છે, ત્યાં પહોંચે છે: જેમાં શિરિંધ્ર, કુંતલ, ચીન, બર્ભર, યવસ અને દુહા પ્રદેશો આવે છે.

રુષાણાંશ્ચ કુણિન્દાંશ્ચ અઙગલોકવરાશ્ચ યે। કૃત્વા દ્વિધા સિન્ધુમરું સીતાગાત્પશ્ચિમોદધિમ્ ।। ૪૭.

રુષ, કુણિંદ અને અઙ્ગ તથા લોકવર નામના પ્રતિષ્ઠિત લોકો, સિંધુના રણને બે ભાગે વિભાજિત કરીને, સીતા પશ્ચિમ દરિયે પહોંચી.

અથ ચીનમરૂંશ્ચૈવ નઙ્ગણાન્ સર્વમૂલિકાન્ । સાધ્રાંસ્તુ ષારાંસ્તમ્પાકાન્ પહ્નવાન્ દરદાન્ શકાન્। એતાન્ જનપદાન્ ચક્ષુઃ સ્રાવયન્તી ગતોદધિમ્ ।। ૪૭.

પછી ચીન અને મરુના લોકો, તેમજ નઙ્ગણ અને બધા મૂલિક, સાધ્ર, શાર, તંપાક, પહ્નવ, દરદ અને શક—આ બધા જનપદોમાંથી ચક્ષુ નદી વહેતી વહેતી દરિયે પહોંચી.

દરદાંશ્ચ સકાંશ્મીરાન્ ગાન્ધારાન્ વરપાન્ હ્રદાન્। શિવપૌરાનિન્દ્રહાસાન્ વદાતીંશ્ચ વિસર્જયાન્ ।। ૪૭.

દરદ, શક, કશ્મીરી, ગાંધાર, વરપ, હ્રદ, શિવપુર, ઇન્દ્રહાસ અને વડાતી—આ બધાને પસાર કરીને તે આગળ વધ્યાં.

સૈન્ધવાન્ રન્ધ્રકરકાન્ ભ્રમરાભીરરોહકાન્ । શુનામુખાંશ્ચોર્દ્ધ્વમનૂન્ સિદ્ધચારણસોવિતાન્ ।। ૪૭.

સૈંધવ, રંધ્ર, કરક, ભમર, અભીર, રોહક અને શુનામુખ, તેમજ ઉત્તર દિશાના અનુ, સિદ્ધ, ચારણ અને સોવી સાથે હતા.

ગન્ધર્વાન્ કિન્નરાન્ યક્ષાન્ રક્ષોવિદ્યાધરોરગાન્। કલાપગ્રામકાંશ્ચૈવ પારદાન્ સીગણાન્ ખસાન્ ।। ૪૭.

ગંધર્વ, કિનર, યક્ષ, રાક્ષસ, વિદ્યા ધર, સાપ જેવા પ્રાણી, તેમજ કલાપગ્રામ, પારદ, સીગણ અને ખસ લોકો પણ હતા.

કિરાતાંશ્ચ પુલિન્દાંશ્ચ કુરૂન્ સભરતાનપિ। પઞ્ચાલકાશિમાત્સ્યાંશ્ચ મગધાઙ્ગાંસ્તથૈવ ચ ।। ૪૭.

કિરાત, પુલિંદ, કુરુ અને ભરત, તેમજ પંચાલ, કાશી, મત્સ્ય, મગધ અને અઙ્ગ પણ હતા.

બ્રહ્મોત્તરાંશ્ચ વઙ્ગાંશ્ચ તામલિપ્તાંસ્તથૈવ ચ। એતાન્ જનપદાનાર્યાન્ ગઙ્ગા ભાવયતે શુભાન્ ।। ૪૭.

બ્રહ્મોત્તર, વઙ્ગ અને તામલિપ્ત—આ શુભ આર્ય જનપદોને પવિત્ર ગંગા પોષે છે.

તતઃ પ્રતિહતા વિન્ધ્યે પ્રવિષ્ટા દક્ષિણોદદિમ્। તતક્ષ્વાહ્લાદિની પુણ્યા પ્રાચીનાભિમુખી યયૌ ।। ૪૭.

પછી વિંધ્ય પર્વતથી અટકાઈ, તે દક્ષિણ દરિયામાં પ્રવેશી; એ રીતે પવિત્ર અને આનંદ આપતી નદી પૂર્વ દિશામાં આગળ વધી.

પ્લાવયન્ત્યુપભોગાંશ્ચ નિષાદાનાં ચ જાતયઃ। ધીવરાનૃષિકાંશ્ચૈવ તથા નીલમુખાનપિ ।। ૪૭.

નદી નિષાદ જાતિના પ્રદેશો, તેમજ ધીવર, ઋષિક અને નીલમુખ લોકોના પ્રદેશોને પણ વહેતી વહેતી પલાળી નાખે છે.

કેરલાનુષ્ટ્રકર્ણાંશ્ચ કિરાતાનપિ ચૈવ હિ। કાલોદરાન્ વિવર્ણાંશ્ચ કુમારાન્ સ્વર્ણભૂષિતાન્ ।। ૪૭.

કેરળ, ઉષ્ટ્રકર્ણ, કિરાત, કાળોદર, વિવર્ણ, કુમાર અને સોનાથી શોભતા લોકો પણ તેમાં સામેલ છે.

સા મણ્ડલે સમુદ્રસ્ય તિરોભૂતાઽનુપૂર્વતઃ। તતસ્તુ પાવની ચૈવ પ્રાચીમેવ દિશઙ્ગતા ।। ૪૭.

એ નદી દરિયાના ગોળ વિસ્તારમાં ક્રમશઃ અદૃશ્ય થઈ ગઈ; પછી પવિત્ર નદી પૂર્વ દિશામાં આગળ વધી.

અપથાન્ ભાવયન્તીહ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરોઽપિ ચ। તતા ખરથાંશ્ચૈવ ઇન્દ્રશઙ્કુપથાનપિ ।। ૪૭.

અહીં એ અપથ પ્રદેશને પોષે છે અને ઇન્દ્રદ્યુમ્ન સરોવર પણ; પછી ખરથ અને ઇન્દ્રશંકુના માર્ગોને પણ પોષે છે.

મધ્યેનોદ્યાનમસ્કારાન્ કુથપ્રાવરણાન્ યયૌ। ઇન્દ્રદ્વીપસમુદ્રે તુ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।। ૪૭.

મધ્યમાં ઉદ્યાન અને મસ્કારને પસાર કરીને, કુથપ્રાવરણ સુધી ગઈ; ઇન્દ્રદ્વીપના દરિયામાં પ્રવેશીને તે ખારા દરિયા સુધી પહોંચી.

તતશ્ચ નલિની ચાગાત્ પ્રાચીમાશાં જવેન તુ। તોમરાન્ ભાવયન્તીહ હંસમાર્ગાન્ સહૂહુકાન્ ।। ૪૭.

પછી નલિની ઝડપથી પૂર્વ દિશામાં ગઈ, અને ત્યાં તોમર, હંસમાર્ગ અને સહૂહુક લોકોને પોષ્યા.