વાયુપુરાણમ્

પુણ્યા મન્દાકિની ચૈવ નિમ્નગાચ્છોદિકા તથા। મહીમણ્ડલમધ્યેન પ્રવિષ્ટે તે મહોદધિમ્ ।। ૪૭.

ત્યાં પવિત્ર મન્દાકિની અને નદી નીમ્નગા વહે છે; બંને ધરતીના મધ્યથી મહાસાગરમાં પ્રવેશે છે.

કૈલાસાદ્દક્ષિણપ્રાચ્યાં શિવસત્ત્વૌષધિં ગુરુમ્ । મનઃશિલામયં દિવ્યં પિશઙ્ગં પર્વતં પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસના દક્ષિણ-પૂર્વમાં મન:શિલાથી બનેલો, દિવ્ય અને ઔષધિય પર્વત પિશંગ છે, જે મહાન શિવસત્ત્વ ઔષધિ તરીકે ઓળખાય છે.

લોહિતો હેમશ્રૃઙ્ગસ્તુ ગિરિઃ સૂર્ય પ્રભો મહાન્। તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં લોહિતં નામ તત્સરઃ ।। ૪૭.

ત્યાં લોહિત નામનો મહાન પર્વત છે, જેના શિખરો સોનાથી ઝગમગે છે; તેના તળે લોહિત નામનું મહાન અને દિવ્ય સરોવર છે.

તસ્માત્ પુણ્યઃ પ્રભવતિ લૌહિત્યઃ સદનો મહાન્। દેવારણ્યં વિશોકઞ્ચ તસ્ય તીરે મહાવનમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી પવિત્ર અને વિશાળ લૌહિત્ય નદીનું નિવાસ સ્થાન થાય છે; તેની કિનારે દેવારણ્ય અને વિશોક નામના વિશાળ અને દિવ્ય વન છે.

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ યક્ષો મણિવરો વશી। સૌમ્યૈઃ સુધાર્મિકૈશ્ચૈવ ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ ।। ૪૭.

એ પર્વત પર યક્ષ મણિવર રહે છે, જે સ્વવશ છે અને સૌમ્ય તથા સદ્ધર્મી ગુહ્યકોની આસપાસથી ઘેરાયેલો છે.

કૈલાસાદ્દક્ષિણે પાર્શ્વે ક્રૂરસત્વૌષધં ગિરિમ્। વૃત્રકાયાત્ કિલોત્પન્નમઞ્જનં ત્રિકકુત્પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસના દક્ષિણ બાજુએ તીવ્ર ઔષધિય પર્વત અંજન છે, જે વૃત્રના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે અને તે ત્રિકકુટ સામે છે.

સર્વધાતુમયસ્તત્ર સુમહાન્ વૈદ્યુતો ગિરિઃ। તસ્ય પાદે સરઃ પુણ્યં માનસં સિદ્ધસેવિતમ્ ।। ૪૭.

ત્યાં સર્વ પ્રકારની ધાતુઓથી બનેલો મહાન વૈદ્યુત પર્વત છે; તેના તળે પવિત્ર માનસ સરોવર છે, જ્યાં સિદ્ધો આવતાં રહે છે.

તસ્માત્ પ્રભવતે પુણ્યા સરયૂર્લોકભાવની। તસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં વૈભ્રાજં નામ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી પવિત્ર અને જગતને પોષનારી સરયૂ નદી વહે છે; તેની કિનારે વૈભ્રાજ નામનું પ્રસિદ્ધ અને દિવ્ય વન છે.

કુબેરાનુચરસ્તત્ર પ્રહેતૃતનયો વશી। બ્રહ્મ પાતો નિવસતિ રાક્ષસોઽનન્તવિક્રમઃ। અન્તરિક્ષચરૈર્ઘોરૈર્યાતુધાનશતૈર્વૃતઃ ।। ૪૭.

ત્યાં પ્રહેતૃનો પુત્ર અને કુબેરનો અનુચર બ્રહ્મપાત રહે છે, જે અનંત પરાક્રમી રાક્ષસ છે અને ભયાનક, આકાશમાં ફરતા યાતુધાનોના શતોથી ઘેરાયેલો છે.

અપરેણ તુ કૈલાસાન્મુખ્યસત્ત્વૌષધિં ગિરિમ્। અરુણં પર્વતશ્રેષ્ઠં રુક્મધાતુમયં પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસથી આગળ મુખ્ય ઔષધિય પર્વત અરુણ છે, જે પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ અને સોનાની ધાતુથી બનેલો છે.

ભવસ્ય દયિતઃ શ્રીમાન્ પર્વતો મેઘસન્નિભઃ। શાતકુમ્ભમયૈઃ શુભ્રૈઃ શિલાજાલૈઃ સમાવૃતઃ ।। ૪૭ .

ભવને પ્રિય એવો તે તેજસ્વી પર્વત મેઘ જેવો લાગે છે અને તેજસ્વી પીળા ધાતુના સુંદર પથ્થરો વડે ઢંકાયેલો છે.

શતસઙ્ખ્યૈસ્તાપનીયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈર્દિવમિવોલ્લિખન્। મુઞ્જવાન્ સ મહાદિવ્યો દુર્ગશૈલો હિમાર્ચિતઃ ।। ૪૭.

મુંજવાન એ મહાન અને દિવ્ય કિલ્લા જેવો પર્વત છે, જે હિમથી પૂજાય છે અને સોનાની તેજસ્વી શિખરો વડે આકાશને ભેદે છે.

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ ગિરિશો ધૂમ્રલોહિતઃ। તસ્ય પાદાત્ પ્રભવતિ શૈલોદં નામ તત્સરઃ ।। ૪૭.

એ પર્વત પર ધૂમ્રલોહિત નામના ગિરિશ રહે છે; તેના તળેથી શૈલોદા નામનું સરોવર ઉત્પન્ન થાય છે.

તસ્માત્ પ્રભવતે હિવ્યા શૈલોદા નામ નિમ્નગા। સા ચક્ષુઃશીતયોર્મધ્યે પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી પવિત્ર શૈલોદા નામની નદી વહે છે; તે ચક્ષુ અને શીતય પર્વતોની વચ્ચે લવણ સમુદ્રમાં પ્રવેશે છે.

તસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં વિશ્રુતં સુરભીતિ વૈ। અસ્ત્યુત્તરેણ કૈલાસાચ્છિવસત્ત્વૌષધો ગિરિઃ ।। ૪૭.

એ નદીની કિનારે સુગંધિત અને પ્રસિદ્ધ એવા દિવ્ય સુરભિ વન છે; કૈલાસના ઉત્તર બાજુએ શિવસત્ત્વ ઔષધિ પર્વત છે.

ગૌરો નામ ગિરિસ્તત્ર હરિતાલમયઃ શુભઃ। હિરણ્યશ્રૃઙ્ગઃ સુમહાન્ દિવ્યો મણિમયો ગિરિઃ ।। ૪૭.

ત્યાં ગૌર નામનો સુંદર અને હરિતાળથી બનેલો પર્વત છે; અને મહાન, દિવ્ય, મણિથી શોભતા હિરણ્યશૃંગ પર્વત છે.

તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં શુભં કાઞ્ચનવાલુકમ્। રમ્યં બિન્દુસરો નામ યત્ર યાતો ભગીરથઃ ।। ૪૭.

તેના તળે મહાન, દિવ્ય અને શુભ એવા કાંચન રેતીવાળું સરોવર છે, જેને બિંદુસર કહે છે, જ્યાં ભાગીરથ આવ્યા હતા.

ગઙ્ગાનિમિત્તં રાજર્ષિરુવાસ બહુલાઃ સમાઃ । દિવં યાસ્યન્તિ મે પૂર્વે ગઙ્ગાતોયપરિપ્લુતાઃ ।। ૪૭.

ગંગાના હિત માટે રાજર્ષિએ ત્યાં અનેક વર્ષો સુધી નિવાસ કર્યો હતો; મારા પૂર્વજોએ ગંગાજળમાં સ્નાન કરીને સ્વર્ગમાં પ્રવેશ કર્યો.

તત્ર ત્રિપથગા દેવી પ્રથમન્તુ પ્રતિષ્ઠિતા। સોમપાદપ્રસૂતા સા સપ્તધા પ્રતિપદ્ય તે ।। ૪૭.

ત્યાં પ્રથમ દિવ્ય ગંગા સ્થાપિત થઈ; ચંદ્રના પગથી ઉત્પન્ન થયેલી એ ગંગા પછી સાત ધારાઓમાં વહેવા લાગી.

યૂપા મણિમયાસ્તત્ર ચિતયશ્ચ હિરણ્મયાઃ । તત્રેષ્ટ્વા તુ ગતઃ શર્વં શક્રઃ સર્વૈઃ સુરૈઃ સહ ।। ૪૭.

ત્યાં રત્નમય યજ્ઞસ્તંભો અને સોનાના ચિતાંઓ હતી; ત્યાં યજ્ઞ કરીને ઇન્દ્રે સર્વ દેવતાઓ સાથે મહાદેવની પૂજા કરી અને પછી વિદાય લીધી.

દિવિચ્છાયાપથો યસ્તુ અનુનક્ષત્રમણ્ડલમ્ । દૃશ્યતે ભાસ્વરો રાત્રૌ દેવી ત્રિપથગા તુ સા ।। ૪૭.

આકાશમાં તારાઓની મંડળની બહાર જે પ્રકાશમય માર્ગ રાત્રે ચમકે છે, એ જ દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગા છે.

અન્તરિક્ષં દિવઞ્ચૈવ ભાવયન્તી ભુવઙ્ગતા। ભવોત્તમાઙ્ગે પતિતા સંરુદ્ધા યોગમાયયા ।। ૪૭.

આ ગંગા આકાશ અને સ્વર્ગમાં ફરીને બંનેને ભીંજવે છે; અને જ્યારે મહાદેવના શિરે પડી, ત્યારે તેમના યોગબળથી રોકાઈ ગઈ.

તસ્યા યે બિન્દવઃ કેચિત્ ક્રુદ્ધાયાઃ પતિતાઃ ક્ષિતૌ। કૃતં બિન્દુસરસ્તત્ર તતો બિન્દુસરઃ સ્મૃતમ્ ।। ૪૭.

ગંગાના કેટલાક બિંદુઓ ક્રોધથી ધરા પર પડ્યા અને ત્યાં એક સરોવર બન્યું; તેથી તેને બિંદુસર કહેવામાં આવે છે.

તતો નિરુદ્ધા દેવી સા ભવેન સ્મયતા કિલ। ચિન્તયામાસ મનસા શઙ્કરક્ષેપણં પ્રતિ ।। ૪૭.

પછી મહાદેવે સ્મિત સાથે ગંગાને રોકી દીધી; ત્યારે એ દેવી મનમાં શંકરથી મુક્ત થવાની રીત વિચારવા લાગી.

ભિત્ત્વા વિશામિ પાતાલં સ્રોતસા ગૃહ્ય શઙ્કરમ્। જ્ઞાત્વા તસ્યા અભિપ્રાયં ક્રૂરં દેવ્યા ચિકીર્ષિતમ્ ।। ૪૭.

ગંગાએ વિચાર્યું: 'હું પાતાળ ભેદી જઈશ અને મારા પ્રવાહથી શંકરને પણ લઈ જઇશ'; પણ શિવે તેના દુષ્ટ ઇરાદાને જાણીને યોગ્ય વ્યવહાર કર્યો.

તિરોભાવયિતું બુદ્ધિરાસીદઙ્ગેષુ તાં નદીમ્। તસ્યાવલેપં તં બુદ્ધ્વા નદ્યાઃ ક્રુદ્ધસ્તુ શઙ્કરઃ। નિરુધ્ય તુ શિરસ્યેનાં વેગેન પતિતાં ભુવિ ।। ૪૭.

શિવે નક્કી કર્યું કે એ નદી પોતાના અંગોમાં લય કરી દેવી; ગંગાના અહંકારને જાણી, શિવે ક્રોધથી તેને પોતાના શિરે જ રોકી દીધી.

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દૃષ્ટ્વા રાજાનમગ્રતઃ। ધમનીસન્તતં ક્ષીણં ક્ષુધાપરિગતેન્દ્રિયમ્ ।। ૪૭.

એ જ સમયે, શિવે સામે રાજાને જોયો, જેના શિરાઓ ફૂલેલી, શરીર દુર્બળ અને ભૂખથી ઇન્દ્રિયશક્તિ ક્ષીણ થઈ ગઈ હતી.

અનેન તોષિતશ્ચાહં નદ્યર્થં પૂર્વમેવ હિ। બુદ્ધ્વાસ્ય વરદાનં તુ કોપં નિયતવાંસ્તુ સઃ ।। ૪૭.

શિવે કહ્યું: 'મારે એ રાજાથી સંતોષ થયો છે, કારણ કે એ પહેલેથી જ ગંગા માટે મને પ્રસન્ન કરી ચૂક્યો છે; અને મેં તેને જે વર આપ્યો હતો, એ જાણીને મેં પોતાનો ક્રોધ રોક્યો.'

બ્રહ્મણો હિ વચઃ શ્રુત્વા પ્રતિજ્ઞાધારણં પ્રતિ। તતો વિસર્જયામાસ સંરુદ્ધાં સ્વેન તેજસા। નદીં ભગીરથસ્યાર્થે તપસોગ્રેણ તોષિતઃ ।। ૪૭.

બ્રહ્માના વચન સાંભળી, પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરવા માટે, પછી શિવે પોતાના તેજથી રોકાયેલી ગંગાને મુક્ત કરી; ભગીરથના ઘોર તપથી પ્રસન્ન થઈ.