વાયુપુરાણમ્

નવસ્વેતેષુ વર્ષેષુ યથાભાગસ્થિતેષુ વૈ। ભૂતાન્યુપનિવિષ્ટાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ ।। ૪૬.

નવ શ્વેત પ્રદેશોમાં, દરેક પોતાના ભાગે સ્થિત છે; ત્યાં જીવાતાઓ વસે છે, જેમને ગતિ અને સ્થિરતા બંને છે.

તેષાં વિવૃદ્ધિર્બહુલા દૃશ્યતે દેવમાનુષોઃ। ન શક્યા પરિસઙ્ખ્યાતું શ્રદ્ધેયાનુ બુભૂષતા ।। ૪૬.

તેમની વૃદ્ધિ દેવો અને મનુષ્યોમાં બહુ જ વધારે જોવા મળે છે; તેને ગણવી શક્ય નથી, પણ જ્ઞાન ઇચ્છનાર માટે તે માન્ય છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણમાં વાયુદેવ દ્વારા કહેલ 'ભુવનોની રચના' નામે છાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

સવ્યે હિમવતઃ પાર્શ્વે કૈલાસો નામ પર્વતઃ। તસ્મિન્નિવસતિ શ્રીમાન્ કુબેરઃ સહ રાક્ષસૈઃ। અપ્સરોગણસંયુક્તો મોદતે હ્યલકાધિપઃ ।। ૪૭.

હિમવતના ડાબા ભાગે કૈલાસ નામનો પર્વત છે; ત્યાં શ્રીમંત કુબેર રાક્ષસો સાથે રહે છે અને અપ્સરાઓના સમૂહથી ઘેરાયેલા અલકાનાથ આનંદમાં રહે છે.

કૈલાસપાદાત્ સમ્ભૂતં પુણ્યં શીત જલં શુભમ્। મન્દં નામ્ના કુમુદ્વન્તં શરદમ્બુદસન્નિભમ્ ।। ૪૭.

કૈલાસના પાદેથી પવિત્ર, ઠંડુ અને શુદ્ધ પાણી નીકળે છે, જેને કુમુદવત કહે છે; તે મૃદુ અને શરદના વાદળ જેવું લાગે છે.

તસ્માદ્દિવ્યા પ્રભવતિ નદી મન્દાકિની શુભા। દિવ્યઞ્ચ નન્દનં તત્ર તસ્યાસ્તીરે મહદ્વનમ્ ।। ૪૭.

તેમાંથી દિવ્ય અને શુભ મન્દાકિની નદી વહે છે; તેની કાંઠે સ્વર્ગીય નંદન નામનું વિશાળ વન છે.

પ્રાગુત્તરેણ કૈલાસાદ્દિવ્યસત્ત્વૌષધં ગિરિમ્। સુરધાતુમયં ચિત્રં સુવર્ણં પર્વતં પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસના પૂર્વ-ઉત્તર તરફ એક પર્વત છે, જ્યાં દિવ્ય જીવ અને ઔષધિઓ છે; તે સ્વર્ગીય ધાતુઓથી બનેલો, સુંદર અને સોનાનો છે.

ચન્દ્રપ્રભો નામ ગિરિઃ સશુદ્ધાં રત્નસન્નિભઃ। તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યમચ્છોદં નામ તત્સરઃ ।। ૪૭.

ત્યાં ચંદ્રપ્રભા નામનો પર્વત છે, જે શુદ્ધ અને રત્ન જેવો તેજસ્વી છે; તેના પાદે અચ્છોદા નામનું મહાન દિવ્ય સરોવર છે.

તસ્માદ્દિવ્યા પ્રભવતિ હ્યચ્છોદા નામ નિમ્નગા। તસ્યાસ્તીરે મહાદિવ્યં વનં ચૈત્રરથં સ્મૃતમ્ ।। ૪૭.

તેમાંથી અચ્છોદા નામની દિવ્ય નદી વહે છે; તેની કાંઠે ચૈત્રરથ નામનું મહાન સ્વર્ગીય વન છે.

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ મણિભદ્રઃ સહાનુગઃ। યક્ષસેનાપતિઃ ક્રૂરગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ ।। ૪૭.

એ પર્વત પર મણિભદ્ર પોતાના અનુયાયીઓ સાથે રહે છે. તે યક્ષસેના પ્રમુખ છે અને ભયાનક ગુહ્યકોની આસપાસથી ઘેરાયેલો છે.

પુણ્યા મન્દાકિની ચૈવ નિમ્નગાચ્છોદિકા તથા। મહીમણ્ડલમધ્યેન પ્રવિષ્ટે તે મહોદધિમ્ ।। ૪૭.

ત્યાં પવિત્ર મન્દાકિની અને નદી નીમ્નગા વહે છે; બંને ધરતીના મધ્યથી મહાસાગરમાં પ્રવેશે છે.

કૈલાસાદ્દક્ષિણપ્રાચ્યાં શિવસત્ત્વૌષધિં ગુરુમ્ । મનઃશિલામયં દિવ્યં પિશઙ્ગં પર્વતં પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસના દક્ષિણ-પૂર્વમાં મન:શિલાથી બનેલો, દિવ્ય અને ઔષધિય પર્વત પિશંગ છે, જે મહાન શિવસત્ત્વ ઔષધિ તરીકે ઓળખાય છે.

લોહિતો હેમશ્રૃઙ્ગસ્તુ ગિરિઃ સૂર્ય પ્રભો મહાન્। તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં લોહિતં નામ તત્સરઃ ।। ૪૭.

ત્યાં લોહિત નામનો મહાન પર્વત છે, જેના શિખરો સોનાથી ઝગમગે છે; તેના તળે લોહિત નામનું મહાન અને દિવ્ય સરોવર છે.

તસ્માત્ પુણ્યઃ પ્રભવતિ લૌહિત્યઃ સદનો મહાન્। દેવારણ્યં વિશોકઞ્ચ તસ્ય તીરે મહાવનમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી પવિત્ર અને વિશાળ લૌહિત્ય નદીનું નિવાસ સ્થાન થાય છે; તેની કિનારે દેવારણ્ય અને વિશોક નામના વિશાળ અને દિવ્ય વન છે.

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ યક્ષો મણિવરો વશી। સૌમ્યૈઃ સુધાર્મિકૈશ્ચૈવ ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ ।। ૪૭.

એ પર્વત પર યક્ષ મણિવર રહે છે, જે સ્વવશ છે અને સૌમ્ય તથા સદ્ધર્મી ગુહ્યકોની આસપાસથી ઘેરાયેલો છે.

કૈલાસાદ્દક્ષિણે પાર્શ્વે ક્રૂરસત્વૌષધં ગિરિમ્। વૃત્રકાયાત્ કિલોત્પન્નમઞ્જનં ત્રિકકુત્પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસના દક્ષિણ બાજુએ તીવ્ર ઔષધિય પર્વત અંજન છે, જે વૃત્રના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે અને તે ત્રિકકુટ સામે છે.

સર્વધાતુમયસ્તત્ર સુમહાન્ વૈદ્યુતો ગિરિઃ। તસ્ય પાદે સરઃ પુણ્યં માનસં સિદ્ધસેવિતમ્ ।। ૪૭.

ત્યાં સર્વ પ્રકારની ધાતુઓથી બનેલો મહાન વૈદ્યુત પર્વત છે; તેના તળે પવિત્ર માનસ સરોવર છે, જ્યાં સિદ્ધો આવતાં રહે છે.

તસ્માત્ પ્રભવતે પુણ્યા સરયૂર્લોકભાવની। તસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં વૈભ્રાજં નામ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી પવિત્ર અને જગતને પોષનારી સરયૂ નદી વહે છે; તેની કિનારે વૈભ્રાજ નામનું પ્રસિદ્ધ અને દિવ્ય વન છે.

કુબેરાનુચરસ્તત્ર પ્રહેતૃતનયો વશી। બ્રહ્મ પાતો નિવસતિ રાક્ષસોઽનન્તવિક્રમઃ। અન્તરિક્ષચરૈર્ઘોરૈર્યાતુધાનશતૈર્વૃતઃ ।। ૪૭.

ત્યાં પ્રહેતૃનો પુત્ર અને કુબેરનો અનુચર બ્રહ્મપાત રહે છે, જે અનંત પરાક્રમી રાક્ષસ છે અને ભયાનક, આકાશમાં ફરતા યાતુધાનોના શતોથી ઘેરાયેલો છે.

અપરેણ તુ કૈલાસાન્મુખ્યસત્ત્વૌષધિં ગિરિમ્। અરુણં પર્વતશ્રેષ્ઠં રુક્મધાતુમયં પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસથી આગળ મુખ્ય ઔષધિય પર્વત અરુણ છે, જે પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ અને સોનાની ધાતુથી બનેલો છે.

ભવસ્ય દયિતઃ શ્રીમાન્ પર્વતો મેઘસન્નિભઃ। શાતકુમ્ભમયૈઃ શુભ્રૈઃ શિલાજાલૈઃ સમાવૃતઃ ।। ૪૭ .

ભવને પ્રિય એવો તે તેજસ્વી પર્વત મેઘ જેવો લાગે છે અને તેજસ્વી પીળા ધાતુના સુંદર પથ્થરો વડે ઢંકાયેલો છે.

શતસઙ્ખ્યૈસ્તાપનીયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈર્દિવમિવોલ્લિખન્। મુઞ્જવાન્ સ મહાદિવ્યો દુર્ગશૈલો હિમાર્ચિતઃ ।। ૪૭.

મુંજવાન એ મહાન અને દિવ્ય કિલ્લા જેવો પર્વત છે, જે હિમથી પૂજાય છે અને સોનાની તેજસ્વી શિખરો વડે આકાશને ભેદે છે.

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ ગિરિશો ધૂમ્રલોહિતઃ। તસ્ય પાદાત્ પ્રભવતિ શૈલોદં નામ તત્સરઃ ।। ૪૭.

એ પર્વત પર ધૂમ્રલોહિત નામના ગિરિશ રહે છે; તેના તળેથી શૈલોદા નામનું સરોવર ઉત્પન્ન થાય છે.

તસ્માત્ પ્રભવતે હિવ્યા શૈલોદા નામ નિમ્નગા। સા ચક્ષુઃશીતયોર્મધ્યે પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી પવિત્ર શૈલોદા નામની નદી વહે છે; તે ચક્ષુ અને શીતય પર્વતોની વચ્ચે લવણ સમુદ્રમાં પ્રવેશે છે.

તસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં વિશ્રુતં સુરભીતિ વૈ। અસ્ત્યુત્તરેણ કૈલાસાચ્છિવસત્ત્વૌષધો ગિરિઃ ।। ૪૭.

એ નદીની કિનારે સુગંધિત અને પ્રસિદ્ધ એવા દિવ્ય સુરભિ વન છે; કૈલાસના ઉત્તર બાજુએ શિવસત્ત્વ ઔષધિ પર્વત છે.

ગૌરો નામ ગિરિસ્તત્ર હરિતાલમયઃ શુભઃ। હિરણ્યશ્રૃઙ્ગઃ સુમહાન્ દિવ્યો મણિમયો ગિરિઃ ।। ૪૭.

ત્યાં ગૌર નામનો સુંદર અને હરિતાળથી બનેલો પર્વત છે; અને મહાન, દિવ્ય, મણિથી શોભતા હિરણ્યશૃંગ પર્વત છે.

તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં શુભં કાઞ્ચનવાલુકમ્। રમ્યં બિન્દુસરો નામ યત્ર યાતો ભગીરથઃ ।। ૪૭.

તેના તળે મહાન, દિવ્ય અને શુભ એવા કાંચન રેતીવાળું સરોવર છે, જેને બિંદુસર કહે છે, જ્યાં ભાગીરથ આવ્યા હતા.

ગઙ્ગાનિમિત્તં રાજર્ષિરુવાસ બહુલાઃ સમાઃ । દિવં યાસ્યન્તિ મે પૂર્વે ગઙ્ગાતોયપરિપ્લુતાઃ ।। ૪૭.

ગંગાના હિત માટે રાજર્ષિએ ત્યાં અનેક વર્ષો સુધી નિવાસ કર્યો હતો; મારા પૂર્વજોએ ગંગાજળમાં સ્નાન કરીને સ્વર્ગમાં પ્રવેશ કર્યો.

તત્ર ત્રિપથગા દેવી પ્રથમન્તુ પ્રતિષ્ઠિતા। સોમપાદપ્રસૂતા સા સપ્તધા પ્રતિપદ્ય તે ।। ૪૭.

ત્યાં પ્રથમ દિવ્ય ગંગા સ્થાપિત થઈ; ચંદ્રના પગથી ઉત્પન્ન થયેલી એ ગંગા પછી સાત ધારાઓમાં વહેવા લાગી.