વાયુપુરાણમ્

અરત્નીનાં શતાન્યષ્ટૌ એકષષ્ટ્યધિકાનિ તુ। ફલપ્રમાણં સંખ્યાતમૃષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।। ૪૬.

એ વૃક્ષના ફળનું માપ, સત્યને જોનારા ઋષિઓએ, આઠસો એકસઠ હાથ જેટલું ગણાવ્યું છે.

પતમાનાનિ તાન્યુર્વ્યાં કુર્વન્તિ વિપુલં સ્વનમ્। તસ્યા જમ્બ્વાઃ ફલરસો નદીભૂય પ્રસર્પતિ ।। ૪૬.

જ્યારે જાંબૂના ફળો જમીન પર પડે છે, ત્યારે તે મોટો અવાજ કરે છે; જાંબૂના ફળનો રસ વહેતો નદી બની જાય છે.

મેરું પ્રદક્ષિણીકૃત્ય જમ્બૂ વૃક્ષંવિશત્યધઃ। તે પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા જમ્બૂરસફલાવૃતાઃ ।। ૪૬.

મેરુ પર્વતની પરિક્રમા કરીને જાંબૂના વૃક્ષો નીચે જાય છે; ત્યાં હંમેશા આનંદિત રહેતા લોકો જાંબૂના ફળનો રસ પીવે છે.

જમ્બૂરસફલં પીત્વા ન જરાં પ્રાપ્નુવન્તિ તે। ન ચ ધ્રુવં ન રોગં તુ ન ચ મૃત્યું તથાવિધમ્ ।। ૪૬.

જાંબૂના ફળનો રસ પીધા પછી, તેઓને વૃદ્ધાવસ્થા આવતી નથી; તેમ જ તેમને રોગ કે એવો મૃત્યુ પણ થતો નથી.

તત્ર જામ્બૂનદં નામ કનકં દેવભૂષણમ્। ઇન્દ્રગોપકશઙ્કાશં જાયતે ભાસ્વરન્તુ તત્ ।। ૪૬.

ત્યાં જાંબૂનદ નામનું સોનું થાય છે, જે દેવતાઓનું શણગાર છે; તે ઇન્દ્રગોપ જેવા રંગે તેજસ્વી દેખાય છે.

સર્વેષાં વર્ષવૃક્ષાણાં શુભઃ ફલરસસ્તુ સઃ। સ્કન્નં ભવતિ તચ્છુક્રં કનકં દેવભૂષણમ્ ।। ૪૬.

બધા શ્રેષ્ઠ વૃક્ષોના ફળનો રસ શુભ હોય છે; તેમાંથી ટપકતું શુદ્ધ સોનું બને છે, જે દેવતાઓનું શણગાર છે.

તેષાં મૂત્રં પુરીષઞ્ચ દિક્ષુ સર્વાસુ ભાગશઃ। ઈશ્વરાનુગ્રહાદ્ભૂમિર્મૃતાંશ્ચ ગ્રસતે તુ તાન્ ।। ૪૬.

તેમનું મૂત્ર અને વિસર્જન ચારે બાજુ વિખેરાય છે; ભગવાનની કૃપાથી ધરતી તેને અને મૃતદેહોને પણ ગ્રહણ કરી લે છે.

રક્ષઃ પિશાચા યક્ષાશ્ચ સર્વે હૈમવતાઃ સ્મૃતાઃ। હેમકૂટે તુ ગન્ધર્વા વિજ્ઞેયાઃ સાપ્સરોગણાઃ ।। ૪૬.

બધા રાક્ષસ, પિશાચ અને યક્ષો હિમવત પ્રદેશમાં રહે છે એમ કહેવાય છે; હેમકૂટ પર ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના સમૂહો વસે છે.

સર્વે નાગાસ્તુ નિષધે શેષવાસુકિતક્ષકાઃ। મહામેરૌ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ભ્રમન્તે યાજ્ઞિકાઃ સુરાઃ । નીલે તુ વૈડૂર્યમયે સિદ્ધબ્રહ્મર્ષયો મતાઃ ।। ૪૬.

બધા નાગો નિષધ પર્વત પર રહે છે—શેષ, વાસુકિ અને તક્ષક; મહામેરુ પર ત્રેત્રીસ યજ્ઞદેવતાઓ ફરતા રહે છે; નીલ પર્વત, જે વૈડૂર્યમય છે, ત્યાં સિદ્ધ અને બ્રહ્મર્ષિઓ વસે છે.

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ શ્વેતપર્વત ઉચ્યતે। શ્રૃઙ્ગવાન્ પર્વતઃ શ્રેષ્ઠઃ પિતૄણાં પ્રતિસઞ્ચરઃ ।। ૪૬.

દૈત્ય અને દાનવો માટે શ્વેત નામનો પર્વત કહેવાય છે; શૃંગવત પર્વત શ્રેષ્ઠ છે, જે પિતૃઓનું નિવાસસ્થાન છે.

નવસ્વેતેષુ વર્ષેષુ યથાભાગસ્થિતેષુ વૈ। ભૂતાન્યુપનિવિષ્ટાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ ।। ૪૬.

નવ શ્વેત પ્રદેશોમાં, દરેક પોતાના ભાગે સ્થિત છે; ત્યાં જીવાતાઓ વસે છે, જેમને ગતિ અને સ્થિરતા બંને છે.

તેષાં વિવૃદ્ધિર્બહુલા દૃશ્યતે દેવમાનુષોઃ। ન શક્યા પરિસઙ્ખ્યાતું શ્રદ્ધેયાનુ બુભૂષતા ।। ૪૬.

તેમની વૃદ્ધિ દેવો અને મનુષ્યોમાં બહુ જ વધારે જોવા મળે છે; તેને ગણવી શક્ય નથી, પણ જ્ઞાન ઇચ્છનાર માટે તે માન્ય છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણમાં વાયુદેવ દ્વારા કહેલ 'ભુવનોની રચના' નામે છાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

સવ્યે હિમવતઃ પાર્શ્વે કૈલાસો નામ પર્વતઃ। તસ્મિન્નિવસતિ શ્રીમાન્ કુબેરઃ સહ રાક્ષસૈઃ। અપ્સરોગણસંયુક્તો મોદતે હ્યલકાધિપઃ ।। ૪૭.

હિમવતના ડાબા ભાગે કૈલાસ નામનો પર્વત છે; ત્યાં શ્રીમંત કુબેર રાક્ષસો સાથે રહે છે અને અપ્સરાઓના સમૂહથી ઘેરાયેલા અલકાનાથ આનંદમાં રહે છે.

કૈલાસપાદાત્ સમ્ભૂતં પુણ્યં શીત જલં શુભમ્। મન્દં નામ્ના કુમુદ્વન્તં શરદમ્બુદસન્નિભમ્ ।। ૪૭.

કૈલાસના પાદેથી પવિત્ર, ઠંડુ અને શુદ્ધ પાણી નીકળે છે, જેને કુમુદવત કહે છે; તે મૃદુ અને શરદના વાદળ જેવું લાગે છે.

તસ્માદ્દિવ્યા પ્રભવતિ નદી મન્દાકિની શુભા। દિવ્યઞ્ચ નન્દનં તત્ર તસ્યાસ્તીરે મહદ્વનમ્ ।। ૪૭.

તેમાંથી દિવ્ય અને શુભ મન્દાકિની નદી વહે છે; તેની કાંઠે સ્વર્ગીય નંદન નામનું વિશાળ વન છે.

પ્રાગુત્તરેણ કૈલાસાદ્દિવ્યસત્ત્વૌષધં ગિરિમ્। સુરધાતુમયં ચિત્રં સુવર્ણં પર્વતં પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસના પૂર્વ-ઉત્તર તરફ એક પર્વત છે, જ્યાં દિવ્ય જીવ અને ઔષધિઓ છે; તે સ્વર્ગીય ધાતુઓથી બનેલો, સુંદર અને સોનાનો છે.

ચન્દ્રપ્રભો નામ ગિરિઃ સશુદ્ધાં રત્નસન્નિભઃ। તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યમચ્છોદં નામ તત્સરઃ ।। ૪૭.

ત્યાં ચંદ્રપ્રભા નામનો પર્વત છે, જે શુદ્ધ અને રત્ન જેવો તેજસ્વી છે; તેના પાદે અચ્છોદા નામનું મહાન દિવ્ય સરોવર છે.

તસ્માદ્દિવ્યા પ્રભવતિ હ્યચ્છોદા નામ નિમ્નગા। તસ્યાસ્તીરે મહાદિવ્યં વનં ચૈત્રરથં સ્મૃતમ્ ।। ૪૭.

તેમાંથી અચ્છોદા નામની દિવ્ય નદી વહે છે; તેની કાંઠે ચૈત્રરથ નામનું મહાન સ્વર્ગીય વન છે.

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ મણિભદ્રઃ સહાનુગઃ। યક્ષસેનાપતિઃ ક્રૂરગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ ।। ૪૭.

એ પર્વત પર મણિભદ્ર પોતાના અનુયાયીઓ સાથે રહે છે. તે યક્ષસેના પ્રમુખ છે અને ભયાનક ગુહ્યકોની આસપાસથી ઘેરાયેલો છે.

પુણ્યા મન્દાકિની ચૈવ નિમ્નગાચ્છોદિકા તથા। મહીમણ્ડલમધ્યેન પ્રવિષ્ટે તે મહોદધિમ્ ।। ૪૭.

ત્યાં પવિત્ર મન્દાકિની અને નદી નીમ્નગા વહે છે; બંને ધરતીના મધ્યથી મહાસાગરમાં પ્રવેશે છે.

કૈલાસાદ્દક્ષિણપ્રાચ્યાં શિવસત્ત્વૌષધિં ગુરુમ્ । મનઃશિલામયં દિવ્યં પિશઙ્ગં પર્વતં પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસના દક્ષિણ-પૂર્વમાં મન:શિલાથી બનેલો, દિવ્ય અને ઔષધિય પર્વત પિશંગ છે, જે મહાન શિવસત્ત્વ ઔષધિ તરીકે ઓળખાય છે.

લોહિતો હેમશ્રૃઙ્ગસ્તુ ગિરિઃ સૂર્ય પ્રભો મહાન્। તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં લોહિતં નામ તત્સરઃ ।। ૪૭.

ત્યાં લોહિત નામનો મહાન પર્વત છે, જેના શિખરો સોનાથી ઝગમગે છે; તેના તળે લોહિત નામનું મહાન અને દિવ્ય સરોવર છે.

તસ્માત્ પુણ્યઃ પ્રભવતિ લૌહિત્યઃ સદનો મહાન્। દેવારણ્યં વિશોકઞ્ચ તસ્ય તીરે મહાવનમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી પવિત્ર અને વિશાળ લૌહિત્ય નદીનું નિવાસ સ્થાન થાય છે; તેની કિનારે દેવારણ્ય અને વિશોક નામના વિશાળ અને દિવ્ય વન છે.

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ યક્ષો મણિવરો વશી। સૌમ્યૈઃ સુધાર્મિકૈશ્ચૈવ ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ ।। ૪૭.

એ પર્વત પર યક્ષ મણિવર રહે છે, જે સ્વવશ છે અને સૌમ્ય તથા સદ્ધર્મી ગુહ્યકોની આસપાસથી ઘેરાયેલો છે.

કૈલાસાદ્દક્ષિણે પાર્શ્વે ક્રૂરસત્વૌષધં ગિરિમ્। વૃત્રકાયાત્ કિલોત્પન્નમઞ્જનં ત્રિકકુત્પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસના દક્ષિણ બાજુએ તીવ્ર ઔષધિય પર્વત અંજન છે, જે વૃત્રના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે અને તે ત્રિકકુટ સામે છે.

સર્વધાતુમયસ્તત્ર સુમહાન્ વૈદ્યુતો ગિરિઃ। તસ્ય પાદે સરઃ પુણ્યં માનસં સિદ્ધસેવિતમ્ ।। ૪૭.

ત્યાં સર્વ પ્રકારની ધાતુઓથી બનેલો મહાન વૈદ્યુત પર્વત છે; તેના તળે પવિત્ર માનસ સરોવર છે, જ્યાં સિદ્ધો આવતાં રહે છે.

તસ્માત્ પ્રભવતે પુણ્યા સરયૂર્લોકભાવની। તસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં વૈભ્રાજં નામ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૭.

ત્યાંથી પવિત્ર અને જગતને પોષનારી સરયૂ નદી વહે છે; તેની કિનારે વૈભ્રાજ નામનું પ્રસિદ્ધ અને દિવ્ય વન છે.

કુબેરાનુચરસ્તત્ર પ્રહેતૃતનયો વશી। બ્રહ્મ પાતો નિવસતિ રાક્ષસોઽનન્તવિક્રમઃ। અન્તરિક્ષચરૈર્ઘોરૈર્યાતુધાનશતૈર્વૃતઃ ।। ૪૭.

ત્યાં પ્રહેતૃનો પુત્ર અને કુબેરનો અનુચર બ્રહ્મપાત રહે છે, જે અનંત પરાક્રમી રાક્ષસ છે અને ભયાનક, આકાશમાં ફરતા યાતુધાનોના શતોથી ઘેરાયેલો છે.