વાયુપુરાણમ્

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ષડ્‌વિંશસ્તસ્ય વિસ્તરઃ। ચતુરસ્રઃ સમન્તાચ્ચ શરાવાકાર સંસ્થિતઃ ।। ૪૬.

એ પ્રદેશની પહોળાઈ છવિસ હજાર યોજન છે, ચારેય બાજુથી ચોરસ અને વાટકી જેવી આકાર ધરાવે છે.

મેરોસ્તુ પશ્ચિમે ભાગે નવસાહસ્રસંમિતે। ચતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ગન્ધમાદનપર્વતઃ ।। ૪૬.

મેરુના પશ્ચિમ ભાગે, નવ હજાર જેટલા અંતરે, ચોત્રીસ હજાર જેટલી લંબાઈ ધરાવતો ગંધમાદન પર્વત છે.

ઉદગ્દક્ષિણતશ્ચૈવ આનીલનિષધાયતઃ। ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ પરિવૃદ્ધો મહીતલાત્। સહસ્રમવગાઢસ્તુ તાવદેવ તુ ધિષ્ઠિતઃ ।। ૪૬.

ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફ, નીલ અને નિષધથી, એ પર્વત ભૂમિ પરથી ચાળીસ હજાર ઊંચો છે અને હજાર જેટલો ઊંડો છે, એટલાં સુધી સ્થિર છે.

પૂર્વેણ માલ્યવાન્ શૈલસ્તત્પ્રમાણઃ પ્રકીર્તિતઃ। દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ।। ૪૬.

પૂર્વમાં માળ્યવાન પર્વત છે, જે પણ એટલો જ વિશાળ છે; એ નીલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર તરફ આવેલો છે.

તેષાં મધ્યે મહામેરુઃ સુપ્રમાણઃ પ્રકીર્તિતઃ। સર્વેષામેવ શૈલાનામવગાઢો યથા ભવેત્ ।। ૪૬.

આ બધાના મધ્યમાં મહામેરુ પર્વત છે, જે પોતાની વિશાળતા માટે પ્રસિદ્ધ છે; બધા પર્વતોમાં એ સૌથી ઊંડે સ્થિર થયેલો છે.

વિસ્તરસ્તત્પ્રમાણઃ સ્યાદાયામે નિયુતઃ સ્મૃતઃ। વૃત્તભાવાત્ સમુદ્રસ્ય મહીમણ્ડલભાવનઃ ।। ૪૬.

એની પહોળાઈ પણ એટલી જ છે અને લંબાઈ દસ હજાર છે; એ ગોળ આકાર ધરાવે છે અને ધરતીના મધ્યમાં મુખ્ય મંડળ તરીકે ગણાય છે.

આયામાઃ પરિહીયન્તે ચતુરસ્રાઃ સમસ્તતઃ। અનાવૃત્તાશ્ચતુષ્કેણ ભિદ્યન્તે મધ્યમાગતાઃ ।। ૪૬.

લંબાઈઓ ઘટતી જાય છે, બધા ચોરસ આકારના છે; મધ્યમાં આવેલા ચાર ભાગમાં વિભાજિત છે અને ફરી પાછા મળતા નથી.

પ્રભિન્નાઞ્જનસઙ્કાશા જમ્બૂરસવતી નદી। મેરોસ્તુ દક્ષિણે પાર્શ્વે નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ।। ૪૫.

જાંબુના રસથી ભરેલી, કાજળ જેવી કાળી જાંબુ નદી, મેરુના દક્ષિણ અને નિષધના ઉત્તર તરફ વહે છે.

સુદર્શનો નામ મહાજમ્બૂવૃક્ષઃ સનાતનઃ। નિત્યપુષ્પફલોપેતઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ ।। ૪૬.

ત્યાં સુદર્શન નામનો મહાન, શાશ્વત જાંબુ વૃક્ષ છે, જે હંમેશાં ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર છે અને સિદ્ધો તથા ગાન કરનાર દેવો તેની સેવા કરે છે.

તસ્ય નામ્ના સમાખ્યાતો જમ્બૂદ્વીપે વનસ્પતિઃ। યોજનાનાં સહસ્રં તુ શતચાન્યમહાદ્રુમઃ। ઉત્સેધો વૃક્ષરાજસ્પ દિવં સ્પૃશતિ સર્વશઃ ।। ૪૬.

આ વૃક્ષના નામ પરથી જાંબુદ્વીપનું નામ પડ્યું છે; ત્યાં બીજું એક મહાન વૃક્ષ છે, જે હજાર યોજન ઊંચું અને સો યોજન પહોળું છે, અને એ વૃક્ષરાજનું શિખર આખા આકાશ સુધી પહોંચે છે.

અરત્નીનાં શતાન્યષ્ટૌ એકષષ્ટ્યધિકાનિ તુ। ફલપ્રમાણં સંખ્યાતમૃષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।। ૪૬.

એ વૃક્ષના ફળનું માપ, સત્યને જોનારા ઋષિઓએ, આઠસો એકસઠ હાથ જેટલું ગણાવ્યું છે.

પતમાનાનિ તાન્યુર્વ્યાં કુર્વન્તિ વિપુલં સ્વનમ્। તસ્યા જમ્બ્વાઃ ફલરસો નદીભૂય પ્રસર્પતિ ।। ૪૬.

જ્યારે જાંબૂના ફળો જમીન પર પડે છે, ત્યારે તે મોટો અવાજ કરે છે; જાંબૂના ફળનો રસ વહેતો નદી બની જાય છે.

મેરું પ્રદક્ષિણીકૃત્ય જમ્બૂ વૃક્ષંવિશત્યધઃ। તે પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા જમ્બૂરસફલાવૃતાઃ ।। ૪૬.

મેરુ પર્વતની પરિક્રમા કરીને જાંબૂના વૃક્ષો નીચે જાય છે; ત્યાં હંમેશા આનંદિત રહેતા લોકો જાંબૂના ફળનો રસ પીવે છે.

જમ્બૂરસફલં પીત્વા ન જરાં પ્રાપ્નુવન્તિ તે। ન ચ ધ્રુવં ન રોગં તુ ન ચ મૃત્યું તથાવિધમ્ ।। ૪૬.

જાંબૂના ફળનો રસ પીધા પછી, તેઓને વૃદ્ધાવસ્થા આવતી નથી; તેમ જ તેમને રોગ કે એવો મૃત્યુ પણ થતો નથી.

તત્ર જામ્બૂનદં નામ કનકં દેવભૂષણમ્। ઇન્દ્રગોપકશઙ્કાશં જાયતે ભાસ્વરન્તુ તત્ ।। ૪૬.

ત્યાં જાંબૂનદ નામનું સોનું થાય છે, જે દેવતાઓનું શણગાર છે; તે ઇન્દ્રગોપ જેવા રંગે તેજસ્વી દેખાય છે.

સર્વેષાં વર્ષવૃક્ષાણાં શુભઃ ફલરસસ્તુ સઃ। સ્કન્નં ભવતિ તચ્છુક્રં કનકં દેવભૂષણમ્ ।। ૪૬.

બધા શ્રેષ્ઠ વૃક્ષોના ફળનો રસ શુભ હોય છે; તેમાંથી ટપકતું શુદ્ધ સોનું બને છે, જે દેવતાઓનું શણગાર છે.

તેષાં મૂત્રં પુરીષઞ્ચ દિક્ષુ સર્વાસુ ભાગશઃ। ઈશ્વરાનુગ્રહાદ્ભૂમિર્મૃતાંશ્ચ ગ્રસતે તુ તાન્ ।। ૪૬.

તેમનું મૂત્ર અને વિસર્જન ચારે બાજુ વિખેરાય છે; ભગવાનની કૃપાથી ધરતી તેને અને મૃતદેહોને પણ ગ્રહણ કરી લે છે.

રક્ષઃ પિશાચા યક્ષાશ્ચ સર્વે હૈમવતાઃ સ્મૃતાઃ। હેમકૂટે તુ ગન્ધર્વા વિજ્ઞેયાઃ સાપ્સરોગણાઃ ।। ૪૬.

બધા રાક્ષસ, પિશાચ અને યક્ષો હિમવત પ્રદેશમાં રહે છે એમ કહેવાય છે; હેમકૂટ પર ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના સમૂહો વસે છે.

સર્વે નાગાસ્તુ નિષધે શેષવાસુકિતક્ષકાઃ। મહામેરૌ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ભ્રમન્તે યાજ્ઞિકાઃ સુરાઃ । નીલે તુ વૈડૂર્યમયે સિદ્ધબ્રહ્મર્ષયો મતાઃ ।। ૪૬.

બધા નાગો નિષધ પર્વત પર રહે છે—શેષ, વાસુકિ અને તક્ષક; મહામેરુ પર ત્રેત્રીસ યજ્ઞદેવતાઓ ફરતા રહે છે; નીલ પર્વત, જે વૈડૂર્યમય છે, ત્યાં સિદ્ધ અને બ્રહ્મર્ષિઓ વસે છે.

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ શ્વેતપર્વત ઉચ્યતે। શ્રૃઙ્ગવાન્ પર્વતઃ શ્રેષ્ઠઃ પિતૄણાં પ્રતિસઞ્ચરઃ ।। ૪૬.

દૈત્ય અને દાનવો માટે શ્વેત નામનો પર્વત કહેવાય છે; શૃંગવત પર્વત શ્રેષ્ઠ છે, જે પિતૃઓનું નિવાસસ્થાન છે.

નવસ્વેતેષુ વર્ષેષુ યથાભાગસ્થિતેષુ વૈ। ભૂતાન્યુપનિવિષ્ટાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ ।। ૪૬.

નવ શ્વેત પ્રદેશોમાં, દરેક પોતાના ભાગે સ્થિત છે; ત્યાં જીવાતાઓ વસે છે, જેમને ગતિ અને સ્થિરતા બંને છે.

તેષાં વિવૃદ્ધિર્બહુલા દૃશ્યતે દેવમાનુષોઃ। ન શક્યા પરિસઙ્ખ્યાતું શ્રદ્ધેયાનુ બુભૂષતા ।। ૪૬.

તેમની વૃદ્ધિ દેવો અને મનુષ્યોમાં બહુ જ વધારે જોવા મળે છે; તેને ગણવી શક્ય નથી, પણ જ્ઞાન ઇચ્છનાર માટે તે માન્ય છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણમાં વાયુદેવ દ્વારા કહેલ 'ભુવનોની રચના' નામે છાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

સવ્યે હિમવતઃ પાર્શ્વે કૈલાસો નામ પર્વતઃ। તસ્મિન્નિવસતિ શ્રીમાન્ કુબેરઃ સહ રાક્ષસૈઃ। અપ્સરોગણસંયુક્તો મોદતે હ્યલકાધિપઃ ।। ૪૭.

હિમવતના ડાબા ભાગે કૈલાસ નામનો પર્વત છે; ત્યાં શ્રીમંત કુબેર રાક્ષસો સાથે રહે છે અને અપ્સરાઓના સમૂહથી ઘેરાયેલા અલકાનાથ આનંદમાં રહે છે.

કૈલાસપાદાત્ સમ્ભૂતં પુણ્યં શીત જલં શુભમ્। મન્દં નામ્ના કુમુદ્વન્તં શરદમ્બુદસન્નિભમ્ ।। ૪૭.

કૈલાસના પાદેથી પવિત્ર, ઠંડુ અને શુદ્ધ પાણી નીકળે છે, જેને કુમુદવત કહે છે; તે મૃદુ અને શરદના વાદળ જેવું લાગે છે.

તસ્માદ્દિવ્યા પ્રભવતિ નદી મન્દાકિની શુભા। દિવ્યઞ્ચ નન્દનં તત્ર તસ્યાસ્તીરે મહદ્વનમ્ ।। ૪૭.

તેમાંથી દિવ્ય અને શુભ મન્દાકિની નદી વહે છે; તેની કાંઠે સ્વર્ગીય નંદન નામનું વિશાળ વન છે.

પ્રાગુત્તરેણ કૈલાસાદ્દિવ્યસત્ત્વૌષધં ગિરિમ્। સુરધાતુમયં ચિત્રં સુવર્ણં પર્વતં પ્રતિ ।। ૪૭.

કૈલાસના પૂર્વ-ઉત્તર તરફ એક પર્વત છે, જ્યાં દિવ્ય જીવ અને ઔષધિઓ છે; તે સ્વર્ગીય ધાતુઓથી બનેલો, સુંદર અને સોનાનો છે.

ચન્દ્રપ્રભો નામ ગિરિઃ સશુદ્ધાં રત્નસન્નિભઃ। તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યમચ્છોદં નામ તત્સરઃ ।। ૪૭.

ત્યાં ચંદ્રપ્રભા નામનો પર્વત છે, જે શુદ્ધ અને રત્ન જેવો તેજસ્વી છે; તેના પાદે અચ્છોદા નામનું મહાન દિવ્ય સરોવર છે.

તસ્માદ્દિવ્યા પ્રભવતિ હ્યચ્છોદા નામ નિમ્નગા। તસ્યાસ્તીરે મહાદિવ્યં વનં ચૈત્રરથં સ્મૃતમ્ ।। ૪૭.

તેમાંથી અચ્છોદા નામની દિવ્ય નદી વહે છે; તેની કાંઠે ચૈત્રરથ નામનું મહાન સ્વર્ગીય વન છે.