વાયુપુરાણમ્

તોસલાઃ કોસલાશ્ચૈવ ત્રૈપુરા વૈદિકાસ્તથા। તુમુરાસ્તુમ્બુરાશ્ચૈવ ષટ્સુરા નિષધૈઃ સહ ।। ૪૫.

તોસલ, કોશલ, ત્રિપુરા, વૈદિક લોકો, તેમજ તુમુર, તુમ્બુર અને ષટ્સુરા, નિષધ લોકો સાથે.

અનુપાસ્તુણ્ડિકેરાશ્ચ વીતિહોત્રા હ્યવન્તયઃ। એતે જનપદાઃ સર્વે વિન્ધ્ય પૃષ્ઠનિવાસિનઃ ।। ૪૫.

અનુપ, તુંડિકેર, વીતિહોત્ર અને અવંતિ – આ બધા લોકો વિંધ્ય પર્વતની ઢાળ પર વસે છે.

અતો દેશાન્ પ્રવક્ષ્યામિ પર્વતાશ્રયિણશ્ચ યે। નિગર્હરા હંસમાર્ગાઃ ક્ષુપણાસ્તઙ્ગણાઃ ખસાઃ ।। ૪૫.

હવે હું પર્વતોમાં વસતા લોકો અને પ્રદેશોનું વર્ણન કરું છું: નિગર્હર, હંસમાર્ગ, ક્ષુપણ, તંગણ અને ખસ લોકો.

કુશપ્રાવરણાશ્ચૈવ હૂણા દર્વાઃ સહૂદકાઃ। ત્રિગર્ત્તા માલવાશ્ચૈવ કિરાતાસ્તામસૈઃ સહ ।। ૪૫.

કુશના વસ્ત્ર પહેરનારા, હૂણ, દર્વ, હૂદક, ત્રિગર્ત, માલવ અને કિરાત, તેમજ તામસ લોકો.

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ। કૃતં ત્રેતા દ્વારપઞ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્। તેષાં નિસર્ગં વક્ષ્યામિ ઉપરિષ્ટાન્નિબોધત ।। ૪૫.

ભારતખંડમાં ચાર યુગ છે – કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કલિ – આ ચાર યુગ મહર્ષિઓ જાણે છે. હવે હું એ યુગોની સ્વભાવ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષય ઉત્તરં પુનરેવ તે। શુશ્રૂષવો મુદા યુક્તાઃ પપ્રચ્છુર્લોમહર્ષણમ્ ।। ૪૬.

આ બધું સાંભળ્યા પછી ઋષિઓ આનંદથી અને ઉત્સુકતાથી ફરી લોહિતર્ષણને પ્રશ્ન પુછવા લાગ્યા.

યચ્ચ કિમ્પુરુષં વર્ષં હરિવર્ષં તથૈવ ચ। આચક્ષ્વ નો યથાતત્ત્વં કીર્ત્તિતં ભારતં ત્વયા ।। ૪૬.

તમે જેમ ભારતખંડનું વર્ણન કર્યું, એ જ રીતે કિમ્પુરુષ પ્રદેશ અને હરિવર્ષ વિશે પણ સાચું વર્ણવો.

પૃષ્ટત્સ્વિદં યથા વિપ્રૈર્યથા પ્રશ્રં વિશેષતઃ। ઉવાચ મુનિનિર્દિષ્ટં પુરાણં વિહિતં યથા ।। ૪૬.

ઋષિઓએ યોગ્ય રીતે પ્રશ્ન પૂછતાં, તેમણે પ્રાચીન ઋષિઓએ જે રીતે કહેલું પુરાણ હતું, એ પ્રમાણે વર્ણન કર્યું.

શુશ્રૂષા યત્ર વો વિપ્રાસ્તચ્છૃણુધ્વં મુદા યુતાઃ। પુક્ષખણ્ડઃ કિમ્પુરુષે સુમહાન્નન્દનોપમઃ ।। ૪૬.

હે બ્રાહ્મણો, તમે જે ઉત્સાહથી સાંભળવા ઇચ્છો છો, એ હવે આનંદથી સાંભળો: કિમ્પુરુષ દેશમાં પુષ્કળ પ્રદેશ છે, જે નંદનવન જેવું મહાન છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ સ્થિતિઃ કિમ્પુરુષે સ્મૃતા। સુવર્ણવર્ણાશ્ચ નરાઃ સ્ત્રિયશ્ચાપ્સરસોપમાઃ ।। ૪૬.

કિમ્પુરુષ દેશમાં માનવજીવન દસ હજાર વર્ષનું ગણાય છે; પુરુષો સુવર્ણવર્ણના અને સ્ત્રીઓ અપ્સરા જેવી સુંદર હોય છે.

અનામયા હ્યશોકાશ્ચ સર્વે તે શુદ્ધમાનસાઃ। જાયન્તે માનવાસ્તત્ર નિસ્તપ્તકનકપ્રભાઃ ।। ૪૬.

ત્યાં બધા નિરોગી અને નિર્દુઃખ છે, મનથી શુદ્ધ છે; લોકો ત્યાં શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી જન્મે છે.

વર્ષે કિમ્પુરુષે પુણ્યે પ્લક્ષો મધુવહઃ શુભઃ। તસ્ય કિમ્પુરુષાઃ સર્વે પિબન્તિ રસમુત્તમમ્ ।। ૪૬.

કિમ્પુરુષના પવિત્ર દેશમાં મધથી ભરેલો સુંદર પલાશ વૃક્ષ છે; એના શ્રેષ્ઠ રસને બધા કિમ્પુરુષ લોકો પીવે છે.

અતઃપરં કિં પુરુષાદ્ધરિવર્ષઃ પ્રચક્ષ્યતે। મહારજતસઙ્કાશા જાયન્તે તત્ર માનવાઃ ।। ૪૬.

કિમ્પુરુષ પછી હરિવર્ષ આવે છે; ત્યાંના લોકો મહાન ચાંદી જેવી કાંતિ ધરાવે છે.

દેવલોકાચ્ચ્યુતાઃ સર્વે દેવરૂપાશ્ચ સર્વશઃ। હરિવર્ષે નરાઃ સર્વે પિબન્તીક્ષુરસં શુભમ્ ।। ૪૬.

દેવલોકમાંથી પડેલા બધા, દેવ જેવા રૂપ ધરાવતા, હરિવર્ષમાં બધા લોકો શુદ્ધ ઉખાણાનો રસ પીવે છે.

એકાદશ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તુ મુદા યુતાઃ। હરિવર્ષે તુ જીવન્તિ સર્વે મુદિતમાનસાઃ। ન જરા બાધતે તત્ર જીર્યન્તિ ન ચ તે નરાઃ ।। ૪૬.

હરિવર્ષમાં બધા લોકો આનંદથી અગિયાર હજાર વર્ષ જીવે છે, તેમનું મન હંમેશાં ખુશ રહે છે; ત્યાં વૃદ્ધાવસ્થા તેમને ક્યારેય દુઃખ આપતી નથી, અને એ લોકો ક્યારેય વૃદ્ધ થતાં નથી.

મધ્યમં યન્મયા પ્રોક્તં નામ્ના વર્ષમિલાવૃતમ્। ન તત્ર સૂર્યસ્તપતિ ન ચ જીર્યન્તિ માનવાઃ ।। ૪૬.

મધ્યમાં જે પ્રદેશનું નામ ઇલાવૃત છે, જેનું વર્ણન મેં કર્યું છે, ત્યાં સૂર્ય ક્યારેય તેજ આપતો નથી અને ત્યાંના લોકો ક્યારેય વૃદ્ધ થતાં નથી.

ચન્દ્રસૂર્યૌ સનક્ષત્રાવપ્રકાશાવિલાવૃતે । પદ્મવર્ણાઃ પદ્મ પ્રભાઃ પદ્મપત્રનિભેક્ષણાઃ। પક્ષપત્રસુગન્ધાશ્ચ જાયન્તે તત્ર માનવાઃ ।। ૪૬.

ઇલાવૃતમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય તથા તારાઓ દેખાતા નથી; ત્યાં જન્મેલા લોકો કમળ જેવા રંગના, કમળ જેવી કાંતિ ધરાવતા, કમળપાંદડાં જેવી આંખો ધરાવતા અને ફૂલપાંદડાં જેવી સુગંધ ધરાવતા હોય છે.

જમ્બૂરસફલાહારા હ્યનિષ્પન્દાઃ સુગન્ધિનઃ। મનસ્વિનો ભુક્તભોગાઃ સત્કર્મફલભોગિનઃ ।। ૪૬.

એ લોકો જાંબુના ફળ ખાય છે, હલનચલન વિના, સુગંધિત, બુદ્ધિશાળી, ભોગવિલાસમાં તલીન અને સારા કર્મોના ફળ ભોગવનારા છે.

દેવલોકાચ્ચ્યુતાઃ સર્વે જાયન્તે હ્યજરામરાઃ. ત્રયોદશસહસ્રાણિ વર્ષાણાન્તે નરોત્તમાઃ ।। ૪૬.

દેવલોકમાંથી પડેલા બધા ત્યાં જન્મે છે અને તેઓ ક્યારેય વૃદ્ધ કે મરણ પામતા નથી; તે શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો ત્રેય હજાર વર્ષ પછી ત્યાં રહે છે.

આયુષ્પ્રમાણં જીવન્તિ તે તુ વર્ષે ત્વિલાવૃતે । મેરોઃ પ્રતિદિશં તે તુ નવસાહસ્રવિસ્તૃતે ।। ૪૬.

ઇલાવૃત દેશમાં તેઓ પોતાનું આખું આયુષ્ય જીવે છે અને મેરુથી દરેક દિશામાં એ પ્રદેશ નવ હજાર સુધી વિસ્તરેલો છે.

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ષડ્‌વિંશસ્તસ્ય વિસ્તરઃ। ચતુરસ્રઃ સમન્તાચ્ચ શરાવાકાર સંસ્થિતઃ ।। ૪૬.

એ પ્રદેશની પહોળાઈ છવિસ હજાર યોજન છે, ચારેય બાજુથી ચોરસ અને વાટકી જેવી આકાર ધરાવે છે.

મેરોસ્તુ પશ્ચિમે ભાગે નવસાહસ્રસંમિતે। ચતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ગન્ધમાદનપર્વતઃ ।। ૪૬.

મેરુના પશ્ચિમ ભાગે, નવ હજાર જેટલા અંતરે, ચોત્રીસ હજાર જેટલી લંબાઈ ધરાવતો ગંધમાદન પર્વત છે.

ઉદગ્દક્ષિણતશ્ચૈવ આનીલનિષધાયતઃ। ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ પરિવૃદ્ધો મહીતલાત્। સહસ્રમવગાઢસ્તુ તાવદેવ તુ ધિષ્ઠિતઃ ।। ૪૬.

ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફ, નીલ અને નિષધથી, એ પર્વત ભૂમિ પરથી ચાળીસ હજાર ઊંચો છે અને હજાર જેટલો ઊંડો છે, એટલાં સુધી સ્થિર છે.

પૂર્વેણ માલ્યવાન્ શૈલસ્તત્પ્રમાણઃ પ્રકીર્તિતઃ। દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ।। ૪૬.

પૂર્વમાં માળ્યવાન પર્વત છે, જે પણ એટલો જ વિશાળ છે; એ નીલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર તરફ આવેલો છે.

તેષાં મધ્યે મહામેરુઃ સુપ્રમાણઃ પ્રકીર્તિતઃ। સર્વેષામેવ શૈલાનામવગાઢો યથા ભવેત્ ।। ૪૬.

આ બધાના મધ્યમાં મહામેરુ પર્વત છે, જે પોતાની વિશાળતા માટે પ્રસિદ્ધ છે; બધા પર્વતોમાં એ સૌથી ઊંડે સ્થિર થયેલો છે.

વિસ્તરસ્તત્પ્રમાણઃ સ્યાદાયામે નિયુતઃ સ્મૃતઃ। વૃત્તભાવાત્ સમુદ્રસ્ય મહીમણ્ડલભાવનઃ ।। ૪૬.

એની પહોળાઈ પણ એટલી જ છે અને લંબાઈ દસ હજાર છે; એ ગોળ આકાર ધરાવે છે અને ધરતીના મધ્યમાં મુખ્ય મંડળ તરીકે ગણાય છે.

આયામાઃ પરિહીયન્તે ચતુરસ્રાઃ સમસ્તતઃ। અનાવૃત્તાશ્ચતુષ્કેણ ભિદ્યન્તે મધ્યમાગતાઃ ।। ૪૬.

લંબાઈઓ ઘટતી જાય છે, બધા ચોરસ આકારના છે; મધ્યમાં આવેલા ચાર ભાગમાં વિભાજિત છે અને ફરી પાછા મળતા નથી.

પ્રભિન્નાઞ્જનસઙ્કાશા જમ્બૂરસવતી નદી। મેરોસ્તુ દક્ષિણે પાર્શ્વે નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ।। ૪૫.

જાંબુના રસથી ભરેલી, કાજળ જેવી કાળી જાંબુ નદી, મેરુના દક્ષિણ અને નિષધના ઉત્તર તરફ વહે છે.

સુદર્શનો નામ મહાજમ્બૂવૃક્ષઃ સનાતનઃ। નિત્યપુષ્પફલોપેતઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ ।। ૪૬.

ત્યાં સુદર્શન નામનો મહાન, શાશ્વત જાંબુ વૃક્ષ છે, જે હંમેશાં ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર છે અને સિદ્ધો તથા ગાન કરનાર દેવો તેની સેવા કરે છે.