વાયુપુરાણમ્

તત્ર ગોવર્દ્ધનો નામ સુરરાજેન નિર્મિતઃ। રામપ્રિયાર્થં સ્વર્ગોઽયં વૃક્ષા ઓષધયસ્તથા ।। ૪૫.

ત્યાં દેવરાજે રામજીના આનંદ માટે ગોવર્ધન પર્વત ઊભો કર્યો હતો; એ સ્થાન સ્વર્ગ સમાન છે, જ્યાં વૃક્ષો અને ઔષધિઓ પણ છે.

ભરદ્વાજેન મુનિના તત્પ્રિયાર્થેઽવતારિતાઃ। અન્તઃપુરવનોદ્દેશસ્તેન જજ્ઞે મનોરમઃ ।। ૪૫.

મહર્ષિ ભરદ્વાજે પોતાના પ્રિયજન માટે એ બધું નીચે લાવ્યું; તેથી અંદરના મહેલનો બગીચો સુંદર રીતે સર્જાયો.

વાહ્લીકા વાઢધાનાશ્ચ આભીરાઃ કાલતોયકાઃ। અપરીતાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ પહ્નવાશ્ચર્મખણ્ડિકાઃ ।। ૪૫.

વાહ્લિક, વઢધાન, આભીર, કાલતોયક, અપરીત, શૂદ્ર, પહ્નવ અને ચર્મખંડિક – આ લોકો છે.

ગાન્ધારા યવનાશ્ચૈવ સિન્ધુસૌવીરભદ્રકાઃ। શકા હ્રદાઃ કુલિન્દાશ્ચ પરિતા હારપૂરિકાઃ ।। ૪૫.

ગાંધાર, યવન, સિંધુ, સૌવીરભદ્રક, શક, હ્રદ, કુલિંદ, પરિત અનેહારપુરિક – આ બધા લોકો છે.

રમટા રદ્ધકટકાઃ કેકયા દશમાનિકાઃ। ક્ષત્રિયોપનિવેશાશ્ચ વૈશ્યશૂદ્રકુલાનિ ચ ।। ૪૫.

રમટા, રદ્ધકટક, કેકય, દશમાનિક, ક્ષત્રિય વસાહતો અને વૈશ્ય-શૂદ્ર કુટુંબો પણ અહીં છે.

કામ્બોજા દરદાશ્ચૈવ બર્બરાઃ પ્રિયલૌકિકાઃ। પીનાશ્ચૈવ તુષારાશ્ચ પહ્લવા બાહ્યતોદરાઃ ।। ૪૫.

કામ્બોજ, દરદ, બરબર, પ્રિયલૌકિક, પીન, તુષાર, પહ્લવ અને બાહ્યતોદર – આ લોકો છે.

આત્રેયાશ્ચ ભરદ્વાજાઃ પ્રસ્થલાશ્ચ કસેરુકાઃ. લમ્પાકા સ્તનપાશ્ચૈવ પીડિકા જુહુડૈઃ સહ ।। ૪૫.

આત્રેય, ભરદ્વાજ, પ્રસ્થલ, કસેરુક, લંપાક, સ્તનપ, પીડીક અને જુહુડ – આ બધા લોકો છે.

અપગાશ્ચાલિમદ્રાશ્ચ કિરાતાનાઞ્ચ જાતયઃ। તોમરા હંસમાર્ગાશ્ચ કાશ્મીરાસ્તઙ્ગણાસ્તથા ।। ૪૫.

અપગ, અલિમદ્ર, કિરાત જાતિઓ, તોમર, હંસમાર્ગ, કાશ્મીરી અને તંગણ – આ લોકો પણ છે.

ચૂલિકાશ્ચાહુકાશ્ચૈવ પૂર્ણદર્વાસ્તથૈવ ચ। એતે દેશા હ્યુદીચ્યાશ્ચ પ્રાચ્યાન્ દેશાન્નિબોધત ।। ૪૫.

ચૂલિક, આહુક, પૂર્ણદર્વ – આ બધા ઉત્તર પ્રદેશના લોકો છે; હવે પૂર્વના દેશો સાંભળો.

અન્ધ્રવાકાઃ સુજરકા અન્તર્ગિરિબહિર્ગિરાઃ। તથા પ્રવઙ્ગવઙ્ગેયા માલદા માલવર્તિનઃ ।। ૪૫.

આંધ્રવાક, સુજરક, પર્વતોની અંદર અને બહાર રહેતા લોકો, પ્રવંગ, વંગેય, માલદા અને માલવર્તી – આ લોકો છે.

બ્રહ્મોત્તરાઃ પ્રવિજયા ભાર્ગવા ગેયમર્થકાઃ। પ્રાગ્જ્યોતિષાશ્ચ મુણ્ડાશ્ચ વિદેહાસ્તામલિપ્તકાઃ। માલા મગધગોવિન્દાઃ પ્રાચ્યાં જનપદાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

બ્રહ્મોત્તર, પ્રવિજય, ભાર્ગવ, ગેયમર્થક, પ્રાગ્જ્યોતિષ, મુંડ, વિદેહ, તામલિપ્ત, માલા, મગધ અને ગોવિંદ – આ બધા પૂર્વના લોકો ગણાય છે.

અથાપરે જનપદા દક્ષિણાપથ વાસિનઃ । પાણ્ડ્યાશ્ચ કેરલાશ્ચૈવ ચૌલ્યાઃ કુલ્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૪૫.

હવે દક્ષિણ પ્રદેશમાં વસતા અન્ય લોકો: પાંડ્ય, કેરલ, ચૌલ્ય અને કુલ્ય – આ લોકો છે.

સેતુકા મૂષિકાશ્ચૈવ કુમના વનવાસિકાઃ। મહારાષ્ટ્રા માહિષકાઃ કલિઙ્ગાશ્ચૈવ સર્વશઃ ।। ૪૫.

સેતુક, મૂષિક, કુમન, વનવાસી, મહારાષ્ટ્ર, માહિષક અને બધા કળિંગ – આ લોકો છે.

અભીરાઃ સહ ચૈષીકાઃ આટવ્યાશ્ચ વરાશ્ચ યે। પુલિન્દ્રા વિન્ધ્યમૂલીકા વૈદર્બા દણ્ડકૈઃ સહ ।। ૪૫.

આભીર અને ઐષિક, સાથે જ આટવી અને વિશિષ્ટ લોકો, પુલિન્દ્ર, વિંધ્યમૂલીક, વૈદર્ભ અને દંડક – આ લોકો છે.

પૌનિકા મૌનિકાશ્ચૈવ અસ્મકા ભોગવર્દ્ધનાઃ। નૈર્મિકાઃ કુન્તલા આન્ધ્રા ઉદ્ભિદા નલકાલિકાઃ ।। ૪૫.

પૌનિક, મૌનિક, અસ્મક, ભોગવર્ધન, નૈર્મિક, કુંતલ, આંધ્ર, ઉદ્ભિદ અને નલકાલિક – આ લોકો છે.

દાક્ષિણાત્યાશ્ચ વૈ દેશા અપરાંસ્તાન્નિબોધત। શૂર્પાકારાઃ કોલવનાઃ દુર્ગાઃ કાલીતકૈઃ સહ ।। ૪૫.

હવે દક્ષિણના બીજા પ્રદેશોનું વર્ણન સાંભળો: કોળવનના જંગલો, જે સુરીયાની છણી જેવાં દેખાય છે, કિલ્લાઓ અને કાળીતક લોકો સાથે.

પુલેયાશ્ચ સુરાલાશ્ચ રૂપસાસ્તાપસૈઃ સહ। તથા તુરસિતાશ્ચૈવ સર્વે ચૈવ પરક્ષરાઃ ।। ૪૫.

પુલેયા અને સુરાળા, રૂપસા અને તાપસો, એ જ રીતે તુરસિતા અને બધા પરક્ષરા લોકો.

નાસિક્યાદ્યોશ્ચ યે ચાન્યે યે ચૈવાન્તરનર્મદાઃ। ભાનુકચ્છાઃ સમા હેયાઃ સહસા શાશ્વતૈરપિ ।। ૪૫.

નાસિક્ય અને આદ્ય પ્રદેશના લોકો, તથા જે નર્મદાના વચ્ચે વસે છે, અને ભાનુકચ્છ – આવા લોકોની સાથે રહેવું પણ સદા ટાળવું જોઈએ.

કચ્છીયાશ્ચ સુરાષ્ટ્રાશ્ચ અનર્ત્તાશ્ચાર્બુદૈઃ સહ। ઇત્યેતે સમ્પરીતાશ્ચ શ્રૃણુધ્વં વિન્ધ્યવાસિનઃ ।। ૪૫.

કચ્છીયા, સૌરાષ્ટ્ર, અનર્ત અને અર્બુદ લોકો – એ બધા અહીં સમાવિષ્ટ છે; હે વિંધ્યવાસી, આ બધું ધ્યાનથી સાંભળો.

માલવાશ્ચ કરૂષાશ્ચ મેકલાશ્ચોત્કલૈઃ સહ। ઉત્તમર્ણા દશાર્ણાશ્ચ ભોજાઃ કિષ્કિન્ધકૈઃ સહ ।। ૪૫.

માલવ, કરૂષ, મેકલ અને ઉત્કલ લોકો, ઉત્તમર્ણ, દશાર્ણ, ભોજ અને કિષ્કિંધક – એ બધા અહીં સમાવાયા છે.

તોસલાઃ કોસલાશ્ચૈવ ત્રૈપુરા વૈદિકાસ્તથા। તુમુરાસ્તુમ્બુરાશ્ચૈવ ષટ્સુરા નિષધૈઃ સહ ।। ૪૫.

તોસલ, કોશલ, ત્રિપુરા, વૈદિક લોકો, તેમજ તુમુર, તુમ્બુર અને ષટ્સુરા, નિષધ લોકો સાથે.

અનુપાસ્તુણ્ડિકેરાશ્ચ વીતિહોત્રા હ્યવન્તયઃ। એતે જનપદાઃ સર્વે વિન્ધ્ય પૃષ્ઠનિવાસિનઃ ।। ૪૫.

અનુપ, તુંડિકેર, વીતિહોત્ર અને અવંતિ – આ બધા લોકો વિંધ્ય પર્વતની ઢાળ પર વસે છે.

અતો દેશાન્ પ્રવક્ષ્યામિ પર્વતાશ્રયિણશ્ચ યે। નિગર્હરા હંસમાર્ગાઃ ક્ષુપણાસ્તઙ્ગણાઃ ખસાઃ ।। ૪૫.

હવે હું પર્વતોમાં વસતા લોકો અને પ્રદેશોનું વર્ણન કરું છું: નિગર્હર, હંસમાર્ગ, ક્ષુપણ, તંગણ અને ખસ લોકો.

કુશપ્રાવરણાશ્ચૈવ હૂણા દર્વાઃ સહૂદકાઃ। ત્રિગર્ત્તા માલવાશ્ચૈવ કિરાતાસ્તામસૈઃ સહ ।। ૪૫.

કુશના વસ્ત્ર પહેરનારા, હૂણ, દર્વ, હૂદક, ત્રિગર્ત, માલવ અને કિરાત, તેમજ તામસ લોકો.

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ। કૃતં ત્રેતા દ્વારપઞ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્। તેષાં નિસર્ગં વક્ષ્યામિ ઉપરિષ્ટાન્નિબોધત ।। ૪૫.

ભારતખંડમાં ચાર યુગ છે – કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કલિ – આ ચાર યુગ મહર્ષિઓ જાણે છે. હવે હું એ યુગોની સ્વભાવ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષય ઉત્તરં પુનરેવ તે। શુશ્રૂષવો મુદા યુક્તાઃ પપ્રચ્છુર્લોમહર્ષણમ્ ।। ૪૬.

આ બધું સાંભળ્યા પછી ઋષિઓ આનંદથી અને ઉત્સુકતાથી ફરી લોહિતર્ષણને પ્રશ્ન પુછવા લાગ્યા.

યચ્ચ કિમ્પુરુષં વર્ષં હરિવર્ષં તથૈવ ચ। આચક્ષ્વ નો યથાતત્ત્વં કીર્ત્તિતં ભારતં ત્વયા ।। ૪૬.

તમે જેમ ભારતખંડનું વર્ણન કર્યું, એ જ રીતે કિમ્પુરુષ પ્રદેશ અને હરિવર્ષ વિશે પણ સાચું વર્ણવો.

પૃષ્ટત્સ્વિદં યથા વિપ્રૈર્યથા પ્રશ્રં વિશેષતઃ। ઉવાચ મુનિનિર્દિષ્ટં પુરાણં વિહિતં યથા ।। ૪૬.

ઋષિઓએ યોગ્ય રીતે પ્રશ્ન પૂછતાં, તેમણે પ્રાચીન ઋષિઓએ જે રીતે કહેલું પુરાણ હતું, એ પ્રમાણે વર્ણન કર્યું.

શુશ્રૂષા યત્ર વો વિપ્રાસ્તચ્છૃણુધ્વં મુદા યુતાઃ। પુક્ષખણ્ડઃ કિમ્પુરુષે સુમહાન્નન્દનોપમઃ ।। ૪૬.

હે બ્રાહ્મણો, તમે જે ઉત્સાહથી સાંભળવા ઇચ્છો છો, એ હવે આનંદથી સાંભળો: કિમ્પુરુષ દેશમાં પુષ્કળ પ્રદેશ છે, જે નંદનવન જેવું મહાન છે.