વાયુપુરાણમ્

તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગા ચાન્તશિલા તથા। વિન્ધ્યપાદપ્રસૂતાશ્ચ નદ્યઃ પુણ્યજલાઃ શુભાઃ ।। ૪૫.

તોયા, મહાગૌરી, દુર્ગા અને અંતશિલા—આ ઉપરાંત વિંધ્ય પર્વતના પાદેથી નીકળેલી બધી પવિત્ર અને શુભ નદીઓ છે.

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણા વૈણ્યથ વઞ્જુલા। તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા કાવેરી ચ તથાપગા। દક્ષિણાપથનદ્યસ્તુ સહ્યપાદાદ્વિનિઃસૃતાઃ ।। ૪૫.

ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણા, વૈણ્યા, વંજુલા, તુંગભદ્રા, સુપ્રયોગા અને કાવેરી—આ દક્ષિણ પ્રદેશની નદીઓ સહ્યાદ્રિ પર્વતના પાદેથી વહે છે.

કૃતમાલા તામ્રવર્ણા પુષ્પજાત્યુત્પલાવતી। મલયાભિજાતાસ્તા નદ્યઃ સર્વાઃ શીતજલાઃ શુભાઃ ।। ૪૫.

કૃતમાળા, તામ્રવર્ણા, પુષ્પજાતી અને ઉત્પલાવતી—આ બધી નદીઓ મલય પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમનું પાણી ઠંડુ તથા શુભ છે.

ત્રિસામા ઋતુકુલ્યા ચ ઇક્ષુલા ત્રિદિવા ચ યા। લાઙ્ગુલિની વંશધરા મહેન્દ્રતનયાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

ત્રિસામા, ઋતુકુલ્યા, ઇક્ષુલા, ત્રિદિવા, લાંગુલીની અને વંશધરા—આ નદીઓ મહેન્દ્ર પર્વતની પુત્રીઓ ગણાય છે.

ઋષીકા સુકુમારી ચ મન્દગા મન્દવાહિની। કૂપા પલાશિની ચૈવ શુક્તિમત્પ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

ઋષિકા, સુકુમારી, મન્દગા, મન્દવાહિની, કૂપા અને પલાશિની—આ બધી નદીઓ શુક્તમતી પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

સર્વાઃ પુણ્યાઃ સરસ્વત્યઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સમુદ્રગાઃ । વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વા જગત્પાપહરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

બધી સરસ્વતીઓ પવિત્ર છે, બધી ગંગાઓ સમુદ્રમાં મળે છે; એ બધી જગતની માતાઓ છે અને જગતના પાપો દૂર કરે છે.

તાસાં નદ્યુપનદ્યોઽપિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। તાસ્ત્વિમે કુરુપાઞ્ચાલાઃ શાલ્વાશ્ચૈવ સજાઙ્ગલાઃ ।। ૪૫.

આ નદીઓની અનેક ઉપનદીઓ અને શાખાઓ છે—સાંખ્યે તો સૈંકડો અને હજારો; એમાં કુરુ, પંચાલ, શાલ્વ અને સજાંગલ લોકો વસે છે.

શૂરસેના ભદ્રકારા બોધાઃ શતપથેશ્વરૈઃ। વત્સાઃ કિસષ્ણાઃ કુલ્યાશ્ ચ કુન્તલાઃ કાશિકોશલાઃ ।। ૪૫.

શૂરસેન, ભદ્રકાર, બોધ, શતપથના શાસક, વત્સ, કિસષ્ણ, કુલ્ય, કુંતલ અને કાશિકોશલ – આ બધા લોકો છે.

અથ પાર્શ્વે તિલઙ્ગાશ્ચ મગધાશ્ચ વૃકૈઃ સહ। મધ્યદેશા જનપદાઃ પ્રાયશોઽમી પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૪૫.

પછી બાજુએ તિલંગ અને મગધ, વૃક લોકો સાથે, આ બધા મુખ્યત્વે મધ્ય પ્રદેશના લોકો ગણાય છે.

સહ્યસ્ય ચોત્તરાર્દ્ધે તુ યત્ર ગોદાવરી નદી। પૃથિવ્યામિહ કૃત્સ્નાયાં સપ્રદેશો મનોરમઃ ।। ૪૫.

સહ્ય પર્વતના ઉત્તર ભાગમાં, જ્યાં ગોદાવરી નદી વહે છે, ત્યાં આખી ધરતી પર એક મનોહર પ્રદેશ છે.

તત્ર ગોવર્દ્ધનો નામ સુરરાજેન નિર્મિતઃ। રામપ્રિયાર્થં સ્વર્ગોઽયં વૃક્ષા ઓષધયસ્તથા ।। ૪૫.

ત્યાં દેવરાજે રામજીના આનંદ માટે ગોવર્ધન પર્વત ઊભો કર્યો હતો; એ સ્થાન સ્વર્ગ સમાન છે, જ્યાં વૃક્ષો અને ઔષધિઓ પણ છે.

ભરદ્વાજેન મુનિના તત્પ્રિયાર્થેઽવતારિતાઃ। અન્તઃપુરવનોદ્દેશસ્તેન જજ્ઞે મનોરમઃ ।। ૪૫.

મહર્ષિ ભરદ્વાજે પોતાના પ્રિયજન માટે એ બધું નીચે લાવ્યું; તેથી અંદરના મહેલનો બગીચો સુંદર રીતે સર્જાયો.

વાહ્લીકા વાઢધાનાશ્ચ આભીરાઃ કાલતોયકાઃ। અપરીતાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ પહ્નવાશ્ચર્મખણ્ડિકાઃ ।। ૪૫.

વાહ્લિક, વઢધાન, આભીર, કાલતોયક, અપરીત, શૂદ્ર, પહ્નવ અને ચર્મખંડિક – આ લોકો છે.

ગાન્ધારા યવનાશ્ચૈવ સિન્ધુસૌવીરભદ્રકાઃ। શકા હ્રદાઃ કુલિન્દાશ્ચ પરિતા હારપૂરિકાઃ ।। ૪૫.

ગાંધાર, યવન, સિંધુ, સૌવીરભદ્રક, શક, હ્રદ, કુલિંદ, પરિત અનેહારપુરિક – આ બધા લોકો છે.

રમટા રદ્ધકટકાઃ કેકયા દશમાનિકાઃ। ક્ષત્રિયોપનિવેશાશ્ચ વૈશ્યશૂદ્રકુલાનિ ચ ।। ૪૫.

રમટા, રદ્ધકટક, કેકય, દશમાનિક, ક્ષત્રિય વસાહતો અને વૈશ્ય-શૂદ્ર કુટુંબો પણ અહીં છે.

કામ્બોજા દરદાશ્ચૈવ બર્બરાઃ પ્રિયલૌકિકાઃ। પીનાશ્ચૈવ તુષારાશ્ચ પહ્લવા બાહ્યતોદરાઃ ।। ૪૫.

કામ્બોજ, દરદ, બરબર, પ્રિયલૌકિક, પીન, તુષાર, પહ્લવ અને બાહ્યતોદર – આ લોકો છે.

આત્રેયાશ્ચ ભરદ્વાજાઃ પ્રસ્થલાશ્ચ કસેરુકાઃ. લમ્પાકા સ્તનપાશ્ચૈવ પીડિકા જુહુડૈઃ સહ ।। ૪૫.

આત્રેય, ભરદ્વાજ, પ્રસ્થલ, કસેરુક, લંપાક, સ્તનપ, પીડીક અને જુહુડ – આ બધા લોકો છે.

અપગાશ્ચાલિમદ્રાશ્ચ કિરાતાનાઞ્ચ જાતયઃ। તોમરા હંસમાર્ગાશ્ચ કાશ્મીરાસ્તઙ્ગણાસ્તથા ।। ૪૫.

અપગ, અલિમદ્ર, કિરાત જાતિઓ, તોમર, હંસમાર્ગ, કાશ્મીરી અને તંગણ – આ લોકો પણ છે.

ચૂલિકાશ્ચાહુકાશ્ચૈવ પૂર્ણદર્વાસ્તથૈવ ચ। એતે દેશા હ્યુદીચ્યાશ્ચ પ્રાચ્યાન્ દેશાન્નિબોધત ।। ૪૫.

ચૂલિક, આહુક, પૂર્ણદર્વ – આ બધા ઉત્તર પ્રદેશના લોકો છે; હવે પૂર્વના દેશો સાંભળો.

અન્ધ્રવાકાઃ સુજરકા અન્તર્ગિરિબહિર્ગિરાઃ। તથા પ્રવઙ્ગવઙ્ગેયા માલદા માલવર્તિનઃ ।। ૪૫.

આંધ્રવાક, સુજરક, પર્વતોની અંદર અને બહાર રહેતા લોકો, પ્રવંગ, વંગેય, માલદા અને માલવર્તી – આ લોકો છે.

બ્રહ્મોત્તરાઃ પ્રવિજયા ભાર્ગવા ગેયમર્થકાઃ। પ્રાગ્જ્યોતિષાશ્ચ મુણ્ડાશ્ચ વિદેહાસ્તામલિપ્તકાઃ। માલા મગધગોવિન્દાઃ પ્રાચ્યાં જનપદાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

બ્રહ્મોત્તર, પ્રવિજય, ભાર્ગવ, ગેયમર્થક, પ્રાગ્જ્યોતિષ, મુંડ, વિદેહ, તામલિપ્ત, માલા, મગધ અને ગોવિંદ – આ બધા પૂર્વના લોકો ગણાય છે.

અથાપરે જનપદા દક્ષિણાપથ વાસિનઃ । પાણ્ડ્યાશ્ચ કેરલાશ્ચૈવ ચૌલ્યાઃ કુલ્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૪૫.

હવે દક્ષિણ પ્રદેશમાં વસતા અન્ય લોકો: પાંડ્ય, કેરલ, ચૌલ્ય અને કુલ્ય – આ લોકો છે.

સેતુકા મૂષિકાશ્ચૈવ કુમના વનવાસિકાઃ। મહારાષ્ટ્રા માહિષકાઃ કલિઙ્ગાશ્ચૈવ સર્વશઃ ।। ૪૫.

સેતુક, મૂષિક, કુમન, વનવાસી, મહારાષ્ટ્ર, માહિષક અને બધા કળિંગ – આ લોકો છે.

અભીરાઃ સહ ચૈષીકાઃ આટવ્યાશ્ચ વરાશ્ચ યે। પુલિન્દ્રા વિન્ધ્યમૂલીકા વૈદર્બા દણ્ડકૈઃ સહ ।। ૪૫.

આભીર અને ઐષિક, સાથે જ આટવી અને વિશિષ્ટ લોકો, પુલિન્દ્ર, વિંધ્યમૂલીક, વૈદર્ભ અને દંડક – આ લોકો છે.

પૌનિકા મૌનિકાશ્ચૈવ અસ્મકા ભોગવર્દ્ધનાઃ। નૈર્મિકાઃ કુન્તલા આન્ધ્રા ઉદ્ભિદા નલકાલિકાઃ ।। ૪૫.

પૌનિક, મૌનિક, અસ્મક, ભોગવર્ધન, નૈર્મિક, કુંતલ, આંધ્ર, ઉદ્ભિદ અને નલકાલિક – આ લોકો છે.

દાક્ષિણાત્યાશ્ચ વૈ દેશા અપરાંસ્તાન્નિબોધત। શૂર્પાકારાઃ કોલવનાઃ દુર્ગાઃ કાલીતકૈઃ સહ ।। ૪૫.

હવે દક્ષિણના બીજા પ્રદેશોનું વર્ણન સાંભળો: કોળવનના જંગલો, જે સુરીયાની છણી જેવાં દેખાય છે, કિલ્લાઓ અને કાળીતક લોકો સાથે.

પુલેયાશ્ચ સુરાલાશ્ચ રૂપસાસ્તાપસૈઃ સહ। તથા તુરસિતાશ્ચૈવ સર્વે ચૈવ પરક્ષરાઃ ।। ૪૫.

પુલેયા અને સુરાળા, રૂપસા અને તાપસો, એ જ રીતે તુરસિતા અને બધા પરક્ષરા લોકો.

નાસિક્યાદ્યોશ્ચ યે ચાન્યે યે ચૈવાન્તરનર્મદાઃ। ભાનુકચ્છાઃ સમા હેયાઃ સહસા શાશ્વતૈરપિ ।। ૪૫.

નાસિક્ય અને આદ્ય પ્રદેશના લોકો, તથા જે નર્મદાના વચ્ચે વસે છે, અને ભાનુકચ્છ – આવા લોકોની સાથે રહેવું પણ સદા ટાળવું જોઈએ.

કચ્છીયાશ્ચ સુરાષ્ટ્રાશ્ચ અનર્ત્તાશ્ચાર્બુદૈઃ સહ। ઇત્યેતે સમ્પરીતાશ્ચ શ્રૃણુધ્વં વિન્ધ્યવાસિનઃ ।। ૪૫.

કચ્છીયા, સૌરાષ્ટ્ર, અનર્ત અને અર્બુદ લોકો – એ બધા અહીં સમાવિષ્ટ છે; હે વિંધ્યવાસી, આ બધું ધ્યાનથી સાંભળો.