વાયુપુરાણમ્

અન્યે તેભ્યઃ પરિજ્ઞાતા હ્રસ્વાઃ સ્વલ્પોપજીવિનઃ। તૈર્વિમિશ્રા જતપદા આર્યમ્લેચ્છાશ્ચ નિત્યશઃ ।। ૪૫.

આમાંથી કેટલાક પર્વતો નાના છે અને ઓછું જીવનધન આપે છે; એમાં આર્ય અને મ્લેચ્છ જાતિના લોકો મળીને સતત વસે છે.

પીયન્તે યૈરિમા નદ્યો ગઙ્ગા સિન્ધુઃ સરસ્વતી। શતદ્રુશ્ચન્દ્રભાગા ચ યમુના સરયૂસ્તથા ।। ૪૫.

જે લોકો ગંગા, સિંધુ, સરસ્વતી, શતદ્રુ, ચંદ્રભાગા, યમુના અને સરયૂ જેવી નદીઓનું પાણી પીવે છે.

ઇરાવતી વિતસ્તા ચ વિપાશા દેવિકા કુહૂઃ । ગોમતી ધુતપાપા ચ બાહુદા ચ દૃષદ્વતી ।। ૪૫.

ઇરાવતી, વિતસ્થા, વિપાશા, દેવિકા, કુહૂ, ગોમતી, ધુતપાપા, બાહુદા અને દૃષદ્વતી—આ નદીઓ પણ છે.

કૌશિકી ચ તૃતીયા તુ નિશ્ચીરા ગણ્ડકી તથા। ઇક્ષુ ર્લોહિત ઇત્યેતા હિમવત્પાદનિઃસૃતાઃ ।। ૪૫.

કૌશિકી, તૃતીયા, નિશ્ચીરા, ગંડકી, ઇક્ષુ અને લોહિતા—આ બધી નદીઓ હિમાલયના પાદેથી નીકળે છે.

વેદસ્મૃતિર્વેદવતી વૃત્રઘ્ની સિન્ધુરેવ ચ। વર્ણાશા ચન્દના ચૈવ સતીરા મહતી તથા ।। ૪૫.

વેદ, સ્મૃતિ, વેદવતી, વૃત્રઘ્ની, સિંધુર, વર્ણાશા, ચંદના, સતીરા અને મહતી—આ નદીઓ પણ છે.

પરા ચર્મ્મણ્વતી ચૈવ વિદિશા વેત્રવત્યપિ। શિપ્રા હ્યવન્તી ચ તથા પારિયાત્રાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

પરા, ચર્મણ્વતી, વિદિશા, વેત્રવતી, શિપ્રા અને અવંતી—આ નદીઓ પારિયાત્ર પ્રદેશની ગણાય છે.

શોણો મહાનદશ્ચૈવ નર્મદા સુમહાદ્રુમા। મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા તથૈવ ચ ।। ૪૫.

શોણ, મહાનદા, નર્મદા (જેના કાંઠે વિશાળ વૃક્ષો છે), મંદાકિની, દશારણા અને ચિત્રકૂટા—આ નદીઓ પણ છે.

તમસા પિપ્પલા શ્રોણી કરતોયા પિશાચિકા। નીલોત્પલા વિપાશા ચ જમ્બુલા વાલુવાહિની ।। ૪૫.

તમસા, પિપ્પલા, શ્રોણી, કરતોયા, પિશાચિકા, નીલોત્પલા, વિપાશા, જાંબુલા અને વાળુવાહિની—આ નદીઓ પણ છે.

સિતેરજા શુક્તિમતી મકુણા ત્રિદિવા ક્રમાત્ । ઋક્ષપાદાત્ પ્રસૂતાસ્તા નદ્યો મણિનિભોદકાઃ ।। ૪૫.

સિતેરજા, શુક્તમતી, મકુણા અને ત્રિદિવા—આ નદીઓ ઋક્ષ પર્વતના પાદેથી જન્મે છે અને તેમનું પાણી રત્ન જેવું ચમકે છે.

તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા મદ્રા ચ નિષધા નદી। વેન્વા વૈતરણી ચૈવ શિતિબાહુઃ કુમુદ્વતી ।। ૪૫.

તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, મદ્રા, નિષધા, વેન્લા, વૈતરણી, શિતિબાહુ અને કુમુદવતી—આ નદીઓ પણ છે.

તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગા ચાન્તશિલા તથા। વિન્ધ્યપાદપ્રસૂતાશ્ચ નદ્યઃ પુણ્યજલાઃ શુભાઃ ।। ૪૫.

તોયા, મહાગૌરી, દુર્ગા અને અંતશિલા—આ ઉપરાંત વિંધ્ય પર્વતના પાદેથી નીકળેલી બધી પવિત્ર અને શુભ નદીઓ છે.

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણા વૈણ્યથ વઞ્જુલા। તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા કાવેરી ચ તથાપગા। દક્ષિણાપથનદ્યસ્તુ સહ્યપાદાદ્વિનિઃસૃતાઃ ।। ૪૫.

ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણા, વૈણ્યા, વંજુલા, તુંગભદ્રા, સુપ્રયોગા અને કાવેરી—આ દક્ષિણ પ્રદેશની નદીઓ સહ્યાદ્રિ પર્વતના પાદેથી વહે છે.

કૃતમાલા તામ્રવર્ણા પુષ્પજાત્યુત્પલાવતી। મલયાભિજાતાસ્તા નદ્યઃ સર્વાઃ શીતજલાઃ શુભાઃ ।। ૪૫.

કૃતમાળા, તામ્રવર્ણા, પુષ્પજાતી અને ઉત્પલાવતી—આ બધી નદીઓ મલય પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમનું પાણી ઠંડુ તથા શુભ છે.

ત્રિસામા ઋતુકુલ્યા ચ ઇક્ષુલા ત્રિદિવા ચ યા। લાઙ્ગુલિની વંશધરા મહેન્દ્રતનયાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

ત્રિસામા, ઋતુકુલ્યા, ઇક્ષુલા, ત્રિદિવા, લાંગુલીની અને વંશધરા—આ નદીઓ મહેન્દ્ર પર્વતની પુત્રીઓ ગણાય છે.

ઋષીકા સુકુમારી ચ મન્દગા મન્દવાહિની। કૂપા પલાશિની ચૈવ શુક્તિમત્પ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

ઋષિકા, સુકુમારી, મન્દગા, મન્દવાહિની, કૂપા અને પલાશિની—આ બધી નદીઓ શુક્તમતી પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

સર્વાઃ પુણ્યાઃ સરસ્વત્યઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સમુદ્રગાઃ । વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વા જગત્પાપહરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

બધી સરસ્વતીઓ પવિત્ર છે, બધી ગંગાઓ સમુદ્રમાં મળે છે; એ બધી જગતની માતાઓ છે અને જગતના પાપો દૂર કરે છે.

તાસાં નદ્યુપનદ્યોઽપિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। તાસ્ત્વિમે કુરુપાઞ્ચાલાઃ શાલ્વાશ્ચૈવ સજાઙ્ગલાઃ ।। ૪૫.

આ નદીઓની અનેક ઉપનદીઓ અને શાખાઓ છે—સાંખ્યે તો સૈંકડો અને હજારો; એમાં કુરુ, પંચાલ, શાલ્વ અને સજાંગલ લોકો વસે છે.

શૂરસેના ભદ્રકારા બોધાઃ શતપથેશ્વરૈઃ। વત્સાઃ કિસષ્ણાઃ કુલ્યાશ્ ચ કુન્તલાઃ કાશિકોશલાઃ ।। ૪૫.

શૂરસેન, ભદ્રકાર, બોધ, શતપથના શાસક, વત્સ, કિસષ્ણ, કુલ્ય, કુંતલ અને કાશિકોશલ – આ બધા લોકો છે.

અથ પાર્શ્વે તિલઙ્ગાશ્ચ મગધાશ્ચ વૃકૈઃ સહ। મધ્યદેશા જનપદાઃ પ્રાયશોઽમી પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૪૫.

પછી બાજુએ તિલંગ અને મગધ, વૃક લોકો સાથે, આ બધા મુખ્યત્વે મધ્ય પ્રદેશના લોકો ગણાય છે.

સહ્યસ્ય ચોત્તરાર્દ્ધે તુ યત્ર ગોદાવરી નદી। પૃથિવ્યામિહ કૃત્સ્નાયાં સપ્રદેશો મનોરમઃ ।। ૪૫.

સહ્ય પર્વતના ઉત્તર ભાગમાં, જ્યાં ગોદાવરી નદી વહે છે, ત્યાં આખી ધરતી પર એક મનોહર પ્રદેશ છે.

તત્ર ગોવર્દ્ધનો નામ સુરરાજેન નિર્મિતઃ। રામપ્રિયાર્થં સ્વર્ગોઽયં વૃક્ષા ઓષધયસ્તથા ।। ૪૫.

ત્યાં દેવરાજે રામજીના આનંદ માટે ગોવર્ધન પર્વત ઊભો કર્યો હતો; એ સ્થાન સ્વર્ગ સમાન છે, જ્યાં વૃક્ષો અને ઔષધિઓ પણ છે.

ભરદ્વાજેન મુનિના તત્પ્રિયાર્થેઽવતારિતાઃ। અન્તઃપુરવનોદ્દેશસ્તેન જજ્ઞે મનોરમઃ ।। ૪૫.

મહર્ષિ ભરદ્વાજે પોતાના પ્રિયજન માટે એ બધું નીચે લાવ્યું; તેથી અંદરના મહેલનો બગીચો સુંદર રીતે સર્જાયો.

વાહ્લીકા વાઢધાનાશ્ચ આભીરાઃ કાલતોયકાઃ। અપરીતાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ પહ્નવાશ્ચર્મખણ્ડિકાઃ ।। ૪૫.

વાહ્લિક, વઢધાન, આભીર, કાલતોયક, અપરીત, શૂદ્ર, પહ્નવ અને ચર્મખંડિક – આ લોકો છે.

ગાન્ધારા યવનાશ્ચૈવ સિન્ધુસૌવીરભદ્રકાઃ। શકા હ્રદાઃ કુલિન્દાશ્ચ પરિતા હારપૂરિકાઃ ।। ૪૫.

ગાંધાર, યવન, સિંધુ, સૌવીરભદ્રક, શક, હ્રદ, કુલિંદ, પરિત અનેહારપુરિક – આ બધા લોકો છે.

રમટા રદ્ધકટકાઃ કેકયા દશમાનિકાઃ। ક્ષત્રિયોપનિવેશાશ્ચ વૈશ્યશૂદ્રકુલાનિ ચ ।। ૪૫.

રમટા, રદ્ધકટક, કેકય, દશમાનિક, ક્ષત્રિય વસાહતો અને વૈશ્ય-શૂદ્ર કુટુંબો પણ અહીં છે.

કામ્બોજા દરદાશ્ચૈવ બર્બરાઃ પ્રિયલૌકિકાઃ। પીનાશ્ચૈવ તુષારાશ્ચ પહ્લવા બાહ્યતોદરાઃ ।। ૪૫.

કામ્બોજ, દરદ, બરબર, પ્રિયલૌકિક, પીન, તુષાર, પહ્લવ અને બાહ્યતોદર – આ લોકો છે.

આત્રેયાશ્ચ ભરદ્વાજાઃ પ્રસ્થલાશ્ચ કસેરુકાઃ. લમ્પાકા સ્તનપાશ્ચૈવ પીડિકા જુહુડૈઃ સહ ।। ૪૫.

આત્રેય, ભરદ્વાજ, પ્રસ્થલ, કસેરુક, લંપાક, સ્તનપ, પીડીક અને જુહુડ – આ બધા લોકો છે.

અપગાશ્ચાલિમદ્રાશ્ચ કિરાતાનાઞ્ચ જાતયઃ। તોમરા હંસમાર્ગાશ્ચ કાશ્મીરાસ્તઙ્ગણાસ્તથા ।। ૪૫.

અપગ, અલિમદ્ર, કિરાત જાતિઓ, તોમર, હંસમાર્ગ, કાશ્મીરી અને તંગણ – આ લોકો પણ છે.

ચૂલિકાશ્ચાહુકાશ્ચૈવ પૂર્ણદર્વાસ્તથૈવ ચ। એતે દેશા હ્યુદીચ્યાશ્ચ પ્રાચ્યાન્ દેશાન્નિબોધત ।। ૪૫.

ચૂલિક, આહુક, પૂર્ણદર્વ – આ બધા ઉત્તર પ્રદેશના લોકો છે; હવે પૂર્વના દેશો સાંભળો.