વાયુપુરાણમ્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શૂદ્રાશ્ચ ભાગશઃ। ઇજ્યાયુદ્ધવણિજ્યાભિર્વર્ત્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૪૫.

મધ્ય ભાગમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય વસે છે અને શૂદ્રો ભાગે-ભાગે રહે છે; તેઓ યજ્ઞ, યુદ્ધ અને વેપારમાં પ્રવૃત્ત રહે છે.

તેષાં સંવ્યવહારોઽયં વર્ત્તતે તુ પરસ્પરમ્। ધર્માર્થકામસંયુક્તો વર્ણાનાં તુ સ્વકર્મસુ ।। ૪૫.

તેમના પરસ્પર વ્યવહાર ધર્મ, અર્થ અને કામથી યુક્ત છે અને દરેક જાતિના લોકો પોતાના કર્મમાં સ્થિર છે.

સઙ્કલ્પપઞ્ચમાનાં તુ આશ્રમાણાં યથાવિધિ। ઇહ સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં પ્રવૃત્તિર્યેષુ માનુષી ।। ૪૫.

પાંચ સંકલ્પ અને આશ્રમોની રીત પ્રમાણે અહીં મનુષ્યની પ્રવૃતિ સ્વર્ગ અને મોક્ષ માટે થાય છે.

યસ્ત્વયં નવમો દ્વીપસ્તિર્યગાયત ઉચ્યતે। કૃત્સ્નં જયતિ યો હ્યેનં સ સમ્રાડિહ કીર્ત્ત્યતે ।। ૪૫.

આ નવમો દ્વીપ, જે ચોટે-પહોળાઈમાં વિસ્તરેલો છે, તેને જે સંપૂર્ણ જીતે છે, તેને અહીં સમ્રાટ કહેવાય છે.

અયં લોકસ્તુ વૈ સમ્રાડન્તરિક્ષો વિરાટ્ સ્મૃતઃ। સ્વરાડન્યઃ સ્મૃતો લોકઃ પુનર્વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ।। ૪૫.

આ જગતને સમ્રાટ અને વિશાળ અંતરિક્ષ કહેવાય છે; બીજું લોક સ્વરાજ કહેવાય છે, અને તેની વિગત હું ફરીથી કહીશ.

સપ્ત ચાસ્મિન્ સુપર્વાણો વિશ્રુતાઃ કુલપર્વતાઃ। મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ। વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વતાઃ ।। ૪૫.

આ ધરતી પર સાત પ્રસિદ્ધ કુળપર્વતો છે: મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન, ઋક્ષ, વિંધ્ય અને પારિયાત્ર — આ સાત કુળપર્વતો છે.

તેષાં સહસ્રશશ્ચાન્યે પર્વતાસ્તુ સમીપગાઃ। અભિજાતાઃ સર્વગુણા વિપુલાશ્ચિત્રસાનવઃ ।। ૪૫.

આ ઉપરાંત હજારો અન્ય પર્વતો પણ નજીકમાં છે, જે સર્વ ગુણોથી યુક્ત, વિશાળ અને વિવિધ શિખરો ધરાવે છે.

મન્દરઃ પર્વત શ્રેષ્ઠો વૈહારો દર્દુરસ્તથા। કોલાહલઃ સસુરસઃ મૈનાકો વૈદ્યુતસ્તથા ।। ૪૫.

મંદર પર્વત શ્રેષ્ઠ છે, વૈહાર, દર્ધુર, કોલાહલ, સસુરસ, મૈનાક અને વૈદ્યુત પણ ગણાય છે.

પાતન્ધમો નામ ગિરિસ્તથા પાણ્ડુરપર્વતઃ। ગન્તુપ્રસ્થઃ કૃષ્ણગિરિર્ગોધનો ગિરિરેવ ચ ।। ૪૫.

પાતંધમ નામનો પર્વત, પાંડુર પર્વત, ગંતુપ્રસ્થ, કૃષ્ણગિરિ, ગોધન અને બીજો પણ એક પર્વત છે.

પુષ્પગિર્યુજ્જયન્તૌ ચ શૈલો રૈવતકસ્તથા। શ્રીપર્વતશ્ચ કારુશ્ચ કૂટશૈલો ગિરિસ્તથા ।। ૪૫.

પુષ્પગિરિ, ઉજ્જયંત, રૈવતક, શ્રીપર્વત, કારુ, કૂટપર્વત અને ગિરિ—આ બધા પર્વતો છે.

અન્યે તેભ્યઃ પરિજ્ઞાતા હ્રસ્વાઃ સ્વલ્પોપજીવિનઃ। તૈર્વિમિશ્રા જતપદા આર્યમ્લેચ્છાશ્ચ નિત્યશઃ ।। ૪૫.

આમાંથી કેટલાક પર્વતો નાના છે અને ઓછું જીવનધન આપે છે; એમાં આર્ય અને મ્લેચ્છ જાતિના લોકો મળીને સતત વસે છે.

પીયન્તે યૈરિમા નદ્યો ગઙ્ગા સિન્ધુઃ સરસ્વતી। શતદ્રુશ્ચન્દ્રભાગા ચ યમુના સરયૂસ્તથા ।। ૪૫.

જે લોકો ગંગા, સિંધુ, સરસ્વતી, શતદ્રુ, ચંદ્રભાગા, યમુના અને સરયૂ જેવી નદીઓનું પાણી પીવે છે.

ઇરાવતી વિતસ્તા ચ વિપાશા દેવિકા કુહૂઃ । ગોમતી ધુતપાપા ચ બાહુદા ચ દૃષદ્વતી ।। ૪૫.

ઇરાવતી, વિતસ્થા, વિપાશા, દેવિકા, કુહૂ, ગોમતી, ધુતપાપા, બાહુદા અને દૃષદ્વતી—આ નદીઓ પણ છે.

કૌશિકી ચ તૃતીયા તુ નિશ્ચીરા ગણ્ડકી તથા। ઇક્ષુ ર્લોહિત ઇત્યેતા હિમવત્પાદનિઃસૃતાઃ ।। ૪૫.

કૌશિકી, તૃતીયા, નિશ્ચીરા, ગંડકી, ઇક્ષુ અને લોહિતા—આ બધી નદીઓ હિમાલયના પાદેથી નીકળે છે.

વેદસ્મૃતિર્વેદવતી વૃત્રઘ્ની સિન્ધુરેવ ચ। વર્ણાશા ચન્દના ચૈવ સતીરા મહતી તથા ।। ૪૫.

વેદ, સ્મૃતિ, વેદવતી, વૃત્રઘ્ની, સિંધુર, વર્ણાશા, ચંદના, સતીરા અને મહતી—આ નદીઓ પણ છે.

પરા ચર્મ્મણ્વતી ચૈવ વિદિશા વેત્રવત્યપિ। શિપ્રા હ્યવન્તી ચ તથા પારિયાત્રાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

પરા, ચર્મણ્વતી, વિદિશા, વેત્રવતી, શિપ્રા અને અવંતી—આ નદીઓ પારિયાત્ર પ્રદેશની ગણાય છે.

શોણો મહાનદશ્ચૈવ નર્મદા સુમહાદ્રુમા। મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા તથૈવ ચ ।। ૪૫.

શોણ, મહાનદા, નર્મદા (જેના કાંઠે વિશાળ વૃક્ષો છે), મંદાકિની, દશારણા અને ચિત્રકૂટા—આ નદીઓ પણ છે.

તમસા પિપ્પલા શ્રોણી કરતોયા પિશાચિકા। નીલોત્પલા વિપાશા ચ જમ્બુલા વાલુવાહિની ।। ૪૫.

તમસા, પિપ્પલા, શ્રોણી, કરતોયા, પિશાચિકા, નીલોત્પલા, વિપાશા, જાંબુલા અને વાળુવાહિની—આ નદીઓ પણ છે.

સિતેરજા શુક્તિમતી મકુણા ત્રિદિવા ક્રમાત્ । ઋક્ષપાદાત્ પ્રસૂતાસ્તા નદ્યો મણિનિભોદકાઃ ।। ૪૫.

સિતેરજા, શુક્તમતી, મકુણા અને ત્રિદિવા—આ નદીઓ ઋક્ષ પર્વતના પાદેથી જન્મે છે અને તેમનું પાણી રત્ન જેવું ચમકે છે.

તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા મદ્રા ચ નિષધા નદી। વેન્વા વૈતરણી ચૈવ શિતિબાહુઃ કુમુદ્વતી ।। ૪૫.

તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, મદ્રા, નિષધા, વેન્લા, વૈતરણી, શિતિબાહુ અને કુમુદવતી—આ નદીઓ પણ છે.

તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગા ચાન્તશિલા તથા। વિન્ધ્યપાદપ્રસૂતાશ્ચ નદ્યઃ પુણ્યજલાઃ શુભાઃ ।। ૪૫.

તોયા, મહાગૌરી, દુર્ગા અને અંતશિલા—આ ઉપરાંત વિંધ્ય પર્વતના પાદેથી નીકળેલી બધી પવિત્ર અને શુભ નદીઓ છે.

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણા વૈણ્યથ વઞ્જુલા। તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા કાવેરી ચ તથાપગા। દક્ષિણાપથનદ્યસ્તુ સહ્યપાદાદ્વિનિઃસૃતાઃ ।। ૪૫.

ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણા, વૈણ્યા, વંજુલા, તુંગભદ્રા, સુપ્રયોગા અને કાવેરી—આ દક્ષિણ પ્રદેશની નદીઓ સહ્યાદ્રિ પર્વતના પાદેથી વહે છે.

કૃતમાલા તામ્રવર્ણા પુષ્પજાત્યુત્પલાવતી। મલયાભિજાતાસ્તા નદ્યઃ સર્વાઃ શીતજલાઃ શુભાઃ ।। ૪૫.

કૃતમાળા, તામ્રવર્ણા, પુષ્પજાતી અને ઉત્પલાવતી—આ બધી નદીઓ મલય પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમનું પાણી ઠંડુ તથા શુભ છે.

ત્રિસામા ઋતુકુલ્યા ચ ઇક્ષુલા ત્રિદિવા ચ યા। લાઙ્ગુલિની વંશધરા મહેન્દ્રતનયાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

ત્રિસામા, ઋતુકુલ્યા, ઇક્ષુલા, ત્રિદિવા, લાંગુલીની અને વંશધરા—આ નદીઓ મહેન્દ્ર પર્વતની પુત્રીઓ ગણાય છે.

ઋષીકા સુકુમારી ચ મન્દગા મન્દવાહિની। કૂપા પલાશિની ચૈવ શુક્તિમત્પ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

ઋષિકા, સુકુમારી, મન્દગા, મન્દવાહિની, કૂપા અને પલાશિની—આ બધી નદીઓ શુક્તમતી પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

સર્વાઃ પુણ્યાઃ સરસ્વત્યઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સમુદ્રગાઃ । વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વા જગત્પાપહરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

બધી સરસ્વતીઓ પવિત્ર છે, બધી ગંગાઓ સમુદ્રમાં મળે છે; એ બધી જગતની માતાઓ છે અને જગતના પાપો દૂર કરે છે.

તાસાં નદ્યુપનદ્યોઽપિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। તાસ્ત્વિમે કુરુપાઞ્ચાલાઃ શાલ્વાશ્ચૈવ સજાઙ્ગલાઃ ।। ૪૫.

આ નદીઓની અનેક ઉપનદીઓ અને શાખાઓ છે—સાંખ્યે તો સૈંકડો અને હજારો; એમાં કુરુ, પંચાલ, શાલ્વ અને સજાંગલ લોકો વસે છે.

શૂરસેના ભદ્રકારા બોધાઃ શતપથેશ્વરૈઃ। વત્સાઃ કિસષ્ણાઃ કુલ્યાશ્ ચ કુન્તલાઃ કાશિકોશલાઃ ।। ૪૫.

શૂરસેન, ભદ્રકાર, બોધ, શતપથના શાસક, વત્સ, કિસષ્ણ, કુલ્ય, કુંતલ અને કાશિકોશલ – આ બધા લોકો છે.

અથ પાર્શ્વે તિલઙ્ગાશ્ચ મગધાશ્ચ વૃકૈઃ સહ। મધ્યદેશા જનપદાઃ પ્રાયશોઽમી પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૪૫.

પછી બાજુએ તિલંગ અને મગધ, વૃક લોકો સાથે, આ બધા મુખ્યત્વે મધ્ય પ્રદેશના લોકો ગણાય છે.