વાયુપુરાણમ્

પુણ્યતીર્થે હિમવતો દક્ષિણસ્યાચલસ્ય હિ। પૂર્વપશ્ચાયતસ્યાસ્ય દક્ષિણેન દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૫.

હિમાલયના દક્ષિણ ઢોળા પરના પવિત્ર તીર્થે, પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી ફેલાયેલા આ પર્વતના દક્ષિણ બાજુએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો—

તથા જનપદાનાં ચ વિસ્તરં શ્રોતુમર્હથ। અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ વર્ષેઽસ્મિન્ ભારતે પ્રજાઃ ।। ૪૫.

હવે તમે વિવિધ પ્રદેશોની વિગત પણ સાંભળો. અહીં હું તમને આ ભારતભૂમિમાં વસતા લોકો વિશે કહેશ.

ઇદં તુ મધ્યમં ચિત્રં શુભાશુભફલોદયમ્। ઉત્તરં યત્સમુદ્રસ્ય હિમવદ્દક્ષિણં ચ યત્ ।। ૪૫.

આ મધ્ય ભાગ વિશિષ્ટ છે, અહીં શુભ અને અશુભ ફળ મળે છે; આ પ્રદેશ દરિયાના ઉત્તર તરફ અને હિમાલયના દક્ષિણ તરફ આવેલો છે.

વર્ષં યદ્ભારતં નામ યત્રેયં ભારતી પ્રજા। ભરણાઞ્ચ પ્રજાનાં વૈ મનુર્ભરત ઉચ્યતે। નિરુક્તવચનાચ્ચૈવ વર્ષં તદ્ભારતં સ્મૃતમ્ ।। ૪૫.

આ પ્રદેશનું નામ ભારત છે, જ્યાં ભારતીય લોકો વસે છે. મનુને પણ 'ભરત' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે એ લોકોનું પાલન કરે છે; એથી આ પ્રદેશને 'ભારત' કહેવામાં આવે છે.

તતઃ સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ મધ્યશ્રાન્તશ્ચ ગમ્યતે। ન ખલ્વન્યત્ર મર્ત્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મ વિધીયતે ।। ૪૫.

આ ધરતી પરથી સ્વર્ગ અને મોક્ષ તથા મધ્યમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે; અન્ય કોઈ ભૂમિ પર મનુષ્યો માટે કર્મ નિર્ધારિત નથી.

ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવ ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ। સમુદ્રાન્તરિતા જ્ઞેયાસ્તે ત્વગમ્યાઃ પરસ્પરમ્ ।। ૪૫.

આ ભારતભૂમિના નવ ભાગ ગણવામાં આવ્યા છે; દરિયાથી અલગ થયેલા આ ભાગો પરસ્પર એકબીજાને પહોંચી શકતા નથી.

ઇન્દ્રદ્વીપઃ કસેરુશ્ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્। નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ ।। ૪૫.

ઇન્દ્રદ્વીપ, કસેરુ, તામ્રવર્ણ, ગભસ્તિમાન, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગંધર્વ અને વારુણ — આ નામો છે.

અયન્તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ। યોજનાંનાં સહસ્રં તુ દ્વીપોઽયં દક્ષિણોત્તરમ્ ।। ૪૫.

અને નવમો દ્વીપ એ છે, જે દરિયાથી ઘેરાયેલો છે; આ દ્વીપ દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે.

આયતો હ્યાકુમારિક્યાદાઙ્ગાપ્રભવાચ્ચ વૈ। તિર્યગુત્તરવિસ્તીર્ણઃ સહસ્રાણિ નવૈવ તુ ।। ૪૫.

આ દ્વીપ કુમારિકાથી અને અંગ પ્રદેશના સ્ત્રોતથી શરૂ થાય છે; ઉત્તર તરફ તેની પહોળાઈ正 નવ હજાર છે.

દ્વીપો હ્યુપનિવિષ્ટોઽયં મ્લેચ્છૈરન્તેષુ નિત્યશઃ। પૂર્વે કિરાતા હ્યસ્યાન્તે પશ્ચિમે યવનાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

આ દ્વીપના અંતે હંમેશાં વિદેશી લોકો વસે છે; પૂર્વે કિરાતો છે અને પશ્ચિમે યવનો વસે છે.

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શૂદ્રાશ્ચ ભાગશઃ। ઇજ્યાયુદ્ધવણિજ્યાભિર્વર્ત્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૪૫.

મધ્ય ભાગમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય વસે છે અને શૂદ્રો ભાગે-ભાગે રહે છે; તેઓ યજ્ઞ, યુદ્ધ અને વેપારમાં પ્રવૃત્ત રહે છે.

તેષાં સંવ્યવહારોઽયં વર્ત્તતે તુ પરસ્પરમ્। ધર્માર્થકામસંયુક્તો વર્ણાનાં તુ સ્વકર્મસુ ।। ૪૫.

તેમના પરસ્પર વ્યવહાર ધર્મ, અર્થ અને કામથી યુક્ત છે અને દરેક જાતિના લોકો પોતાના કર્મમાં સ્થિર છે.

સઙ્કલ્પપઞ્ચમાનાં તુ આશ્રમાણાં યથાવિધિ। ઇહ સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં પ્રવૃત્તિર્યેષુ માનુષી ।। ૪૫.

પાંચ સંકલ્પ અને આશ્રમોની રીત પ્રમાણે અહીં મનુષ્યની પ્રવૃતિ સ્વર્ગ અને મોક્ષ માટે થાય છે.

યસ્ત્વયં નવમો દ્વીપસ્તિર્યગાયત ઉચ્યતે। કૃત્સ્નં જયતિ યો હ્યેનં સ સમ્રાડિહ કીર્ત્ત્યતે ।। ૪૫.

આ નવમો દ્વીપ, જે ચોટે-પહોળાઈમાં વિસ્તરેલો છે, તેને જે સંપૂર્ણ જીતે છે, તેને અહીં સમ્રાટ કહેવાય છે.

અયં લોકસ્તુ વૈ સમ્રાડન્તરિક્ષો વિરાટ્ સ્મૃતઃ। સ્વરાડન્યઃ સ્મૃતો લોકઃ પુનર્વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ।। ૪૫.

આ જગતને સમ્રાટ અને વિશાળ અંતરિક્ષ કહેવાય છે; બીજું લોક સ્વરાજ કહેવાય છે, અને તેની વિગત હું ફરીથી કહીશ.

સપ્ત ચાસ્મિન્ સુપર્વાણો વિશ્રુતાઃ કુલપર્વતાઃ। મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ। વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વતાઃ ।। ૪૫.

આ ધરતી પર સાત પ્રસિદ્ધ કુળપર્વતો છે: મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન, ઋક્ષ, વિંધ્ય અને પારિયાત્ર — આ સાત કુળપર્વતો છે.

તેષાં સહસ્રશશ્ચાન્યે પર્વતાસ્તુ સમીપગાઃ। અભિજાતાઃ સર્વગુણા વિપુલાશ્ચિત્રસાનવઃ ।। ૪૫.

આ ઉપરાંત હજારો અન્ય પર્વતો પણ નજીકમાં છે, જે સર્વ ગુણોથી યુક્ત, વિશાળ અને વિવિધ શિખરો ધરાવે છે.

મન્દરઃ પર્વત શ્રેષ્ઠો વૈહારો દર્દુરસ્તથા। કોલાહલઃ સસુરસઃ મૈનાકો વૈદ્યુતસ્તથા ।। ૪૫.

મંદર પર્વત શ્રેષ્ઠ છે, વૈહાર, દર્ધુર, કોલાહલ, સસુરસ, મૈનાક અને વૈદ્યુત પણ ગણાય છે.

પાતન્ધમો નામ ગિરિસ્તથા પાણ્ડુરપર્વતઃ। ગન્તુપ્રસ્થઃ કૃષ્ણગિરિર્ગોધનો ગિરિરેવ ચ ।। ૪૫.

પાતંધમ નામનો પર્વત, પાંડુર પર્વત, ગંતુપ્રસ્થ, કૃષ્ણગિરિ, ગોધન અને બીજો પણ એક પર્વત છે.

પુષ્પગિર્યુજ્જયન્તૌ ચ શૈલો રૈવતકસ્તથા। શ્રીપર્વતશ્ચ કારુશ્ચ કૂટશૈલો ગિરિસ્તથા ।। ૪૫.

પુષ્પગિરિ, ઉજ્જયંત, રૈવતક, શ્રીપર્વત, કારુ, કૂટપર્વત અને ગિરિ—આ બધા પર્વતો છે.

અન્યે તેભ્યઃ પરિજ્ઞાતા હ્રસ્વાઃ સ્વલ્પોપજીવિનઃ। તૈર્વિમિશ્રા જતપદા આર્યમ્લેચ્છાશ્ચ નિત્યશઃ ।। ૪૫.

આમાંથી કેટલાક પર્વતો નાના છે અને ઓછું જીવનધન આપે છે; એમાં આર્ય અને મ્લેચ્છ જાતિના લોકો મળીને સતત વસે છે.

પીયન્તે યૈરિમા નદ્યો ગઙ્ગા સિન્ધુઃ સરસ્વતી। શતદ્રુશ્ચન્દ્રભાગા ચ યમુના સરયૂસ્તથા ।। ૪૫.

જે લોકો ગંગા, સિંધુ, સરસ્વતી, શતદ્રુ, ચંદ્રભાગા, યમુના અને સરયૂ જેવી નદીઓનું પાણી પીવે છે.

ઇરાવતી વિતસ્તા ચ વિપાશા દેવિકા કુહૂઃ । ગોમતી ધુતપાપા ચ બાહુદા ચ દૃષદ્વતી ।। ૪૫.

ઇરાવતી, વિતસ્થા, વિપાશા, દેવિકા, કુહૂ, ગોમતી, ધુતપાપા, બાહુદા અને દૃષદ્વતી—આ નદીઓ પણ છે.

કૌશિકી ચ તૃતીયા તુ નિશ્ચીરા ગણ્ડકી તથા। ઇક્ષુ ર્લોહિત ઇત્યેતા હિમવત્પાદનિઃસૃતાઃ ।। ૪૫.

કૌશિકી, તૃતીયા, નિશ્ચીરા, ગંડકી, ઇક્ષુ અને લોહિતા—આ બધી નદીઓ હિમાલયના પાદેથી નીકળે છે.

વેદસ્મૃતિર્વેદવતી વૃત્રઘ્ની સિન્ધુરેવ ચ। વર્ણાશા ચન્દના ચૈવ સતીરા મહતી તથા ।। ૪૫.

વેદ, સ્મૃતિ, વેદવતી, વૃત્રઘ્ની, સિંધુર, વર્ણાશા, ચંદના, સતીરા અને મહતી—આ નદીઓ પણ છે.

પરા ચર્મ્મણ્વતી ચૈવ વિદિશા વેત્રવત્યપિ। શિપ્રા હ્યવન્તી ચ તથા પારિયાત્રાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૫.

પરા, ચર્મણ્વતી, વિદિશા, વેત્રવતી, શિપ્રા અને અવંતી—આ નદીઓ પારિયાત્ર પ્રદેશની ગણાય છે.

શોણો મહાનદશ્ચૈવ નર્મદા સુમહાદ્રુમા। મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા તથૈવ ચ ।। ૪૫.

શોણ, મહાનદા, નર્મદા (જેના કાંઠે વિશાળ વૃક્ષો છે), મંદાકિની, દશારણા અને ચિત્રકૂટા—આ નદીઓ પણ છે.

તમસા પિપ્પલા શ્રોણી કરતોયા પિશાચિકા। નીલોત્પલા વિપાશા ચ જમ્બુલા વાલુવાહિની ।। ૪૫.

તમસા, પિપ્પલા, શ્રોણી, કરતોયા, પિશાચિકા, નીલોત્પલા, વિપાશા, જાંબુલા અને વાળુવાહિની—આ નદીઓ પણ છે.

સિતેરજા શુક્તિમતી મકુણા ત્રિદિવા ક્રમાત્ । ઋક્ષપાદાત્ પ્રસૂતાસ્તા નદ્યો મણિનિભોદકાઃ ।। ૪૫.

સિતેરજા, શુક્તમતી, મકુણા અને ત્રિદિવા—આ નદીઓ ઋક્ષ પર્વતના પાદેથી જન્મે છે અને તેમનું પાણી રત્ન જેવું ચમકે છે.