વાયુપુરાણમ્

સહસ્રયોજનાનાન્તુ સર્વતઃ પરિમણ્ડલમ્। નાના પુષ્પફલોપેતં સમૃદ્ધ્યા પરયા યુતમ્। શતયોજનવિસ્તીર્ણમુચ્છ્રિતં તાવદેવ તુ ।। ૪૫.

એ દ્વીપ સર્વ દિશામાં હજાર યોજન વ્યાસ ધરાવે છે; વિવિધ ફૂલ-ફળોથી ભરપૂર અને અતિ સમૃદ્ધ છે; એ સો યોજન જેટલું પહોળું છે અને એટલું જ ઊંચું છે.

તસ્ય મધ્યે ગિરિવરઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ। ચન્દ્ર તુલ્યપ્રભૈઃ કાન્તૈશ્ચન્દ્રાકારૈઃ સુલક્ષણૈઃ ।। ૪૫.

એના મધ્યમાં એક મહાન પર્વત છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ચારણો રહે છે; ચાંદ્રપ્રભા જેવી તેજસ્વી, ચંદ્ર જેવી આકાર અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે.

શ્વેતવૈઢૂર્યકુમુદૈશ્ચિત્રોઽસૌ કુમુદપ્રભઃ। અનેકચિત્રકોદ્યાનો નૈકનિર્ઝરકન્દરઃ। મહાસાનુદરીકુઞ્જૈર્વિવિધૈઃ સમલંકૃતઃ ।। ૪૫.

એ પર્વત સફેદ વૈડૂર્ય અને કમળોથી શોભાયમાન છે, કમળ જેવી કાંતિ ધરાવે છે; અનેક સુંદર બગીચાઓ, અનેક ઝરણા અને ગુફાઓ, વિવિધ શિખરો, ખીણો અને વનોથી સજ્જ છે.

તસ્માચ્છૈલાન્મહાપુણ્યા ચન્દ્રાંશુવિમલોદકા। પ્રવહત્યુત્તમનદી ચન્દ્રાવર્ત્તા તરઙ્ગિણી ।। ૪૫.

એ મહાપુણ્યવાન પર્વતોમાંથી ચાંદણી જેવી શુદ્ધ જળવાળી અને તરંગોથી ભરપૂર ઉત્તમ ચંદ્રવર્તા નદી વહે છે.

તત્ર ચન્દ્રમસઃ સ્થાનં નક્ષત્રાધિપતેર્વરમ્। સદાઽવતરતે તત્ર ચન્દ્રમા ગ્રહનાયકઃ ।। ૪૫.

ત્યાં ચંદ્રમાનો શ્રેષ્ઠ નિવાસ છે, જે નક્ષત્રોના સ્વામી છે; ત્યાં ચંદ્રમા, ગ્રહોના નેતા, હંમેશાં અવતરે છે.

તત્ર ચન્દ્રમસો નામ્ના શૈલઃ સ તુ પરિશ્રુતઃ। ચન્દ્રદ્વીપં મહાદ્વીપં પ્રકાશં દિવિ ચેહ ચ ।। ૪૫.

ત્યાં ચંદ્રના નામે પ્રસિદ્ધ એક પર્વત છે; ચંદ્રદ્વીપ નામે મહાન અને તેજસ્વી દ્વીપ સ્વર્ગમાં અને અહીં બંને જગ્યાએ તેજ આપે છે.

તત્ર ચન્દ્રપ્રતીકાશાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનાઃ। ચન્દ્રકાન્તાઃ પ્રજાઃ સર્વા વિમલાશ્ચન્દ્રદૈવતાઃ ।। ૪૫.

ત્યાંની પ્રજાઓ ચાંદ્રપ્રતિમાની જેમ છે, તેમનાં ચહેરા પૂર્ણચંદ્ર જેવા ભવ્ય છે; તેઓ ચંદ્રકાંતિ જેવી તેજસ્વી, નિર્મળ અને ચંદ્રદેવની ભક્ત છે.

અત્યન્તધાર્મિકાઃ સૌમ્યાઃ સત્યસન્ધાઃ સુતેજસઃ। પ્રજાસ્તત્ર સદાચારા દશવર્ષશતાયુષઃ ।। ૪૫.

ત્યાંની પ્રજાઓ અતિ ધર્મનિષ્ઠ, સૌમ્ય, સત્યને પાળનાર અને તેજસ્વી છે; તેઓ હંમેશાં સારા આચારમાં રહે છે અને દસ વર્ષના સો વર્ષ જેટલું આયુષ્ય ધરાવે છે.

પશ્ચિમેન તુ દ્વીપસ્ય પશ્ચિમસ્ય પ્રકીર્ત્તિતમ્। ચતુર્યોજનસાહસ્રં સમતીત્ય મહોદધિમ્ ।। ૪૫.

એ દ્વીપના પશ્ચિમ બાજુએ, પશ્ચિમ તરફના પ્રસિદ્ધ દ્વીપની ચાર હજાર યોજન અને મહાસમુદ્રને પાર કરીને—

દશયોજનસાહસ્રં સમન્તાત્ પરિમણ્ડલમ્। દ્વીપં ભદ્રાકરં નામ નાનાપુષ્પોપશોભિતમ્ ।। ૪૫.

દસ હજાર યોજન જેટલી પરિધિ ધરાવતો, અનેક પ્રકારના ફૂલો વડે શોભિત ભદ્રાકર નામે એક દ્વીપ છે.

પ્રભૂતધનધાન્યાઢ્યમનેકનૃપપાલિતમ્ । નિત્યં પ્રમુદિતં સ્ફીતં મહાશૈલૈશ્ચ શોભિતમ્ ।। ૪૫.

તે દ્વીપ ધન અને અનાજથી ભરપૂર છે, અનેક રાજાઓ દ્વારા શાસિત છે, હંમેશાં આનંદિત અને સમૃદ્ધ છે અને મહાન પર્વતોથી શોભાયમાન છે.

તત્ર ભદ્રાસનં વાયોર્નાનારત્નૈશ્ચ મણ્ડિતમ્। તત્ર વિગ્રહવાન્ વાયુઃ સદા પર્વસુ પૂજ્યતે ।। ૪૫.

ત્યાં વાયુદેવનું શુભ આસન છે, જે વિવિધ રત્નોથી સજ્જ છે; ત્યાં પરમેશ્વર વાયુદેવ હંમેશાં ઉત્સવોમાં પૂજાય છે.

તપનીયસુવર્ણાભાસ્તપનીયવિભૂષિતાઃ। વિરાજન્તેઽમર પ્રખ્યાસ્તત્ર ચિત્રામ્બરસ્રજઃ ।। ૪૫.

ત્યાં અમરતુલ્ય પ્રસિદ્ધ લોકો સુવર્ણ જેવી કાંતિ ધરાવતી અલૌકિક વસ્ત્રો અને ફૂલો પહેરીને તેજસ્વી લાગે છે.

વીર્યવન્તો મહાભાગાઃ પઞ્ચવર્ષશતાયુષઃ। સત્યસન્ધા મુદા યુક્તાઃ પ્રજાસ્તા વાયુદૈવતાઃ ।। ૪૫.

ત્યાંની પ્રજાઓ બલવાન અને મહાભાગ્યશાળી છે, પાંચસો વર્ષ જેટલું આયુષ્ય ધરાવે છે, સત્યને પાળે છે અને હંમેશાં આનંદમાં રહે છે, તથા વાયુદેવની ભક્ત છે.

એવમેવ નિસર્ગોઽયં વર્ષાણાં ભારતે યુગે। દૃષ્ટઃ પરમતત્ત્વજ્ઞૈર્ભૂયઃ કિં કીર્ત્તયામિ તે ।। ૪૫.

ભારતયુગના પ્રદેશોનો સ્વભાવ એવો જ છે, જે પરમ તત્વને જાણનારા ઋષિઓએ જોયો છે; હવે તને વધુ શું કહું?

આખ્યાતે ત્વેવમૃષયઃ સૂતપુત્રેણ ધીમતા। ઉત્તરશ્રવણે ભૂયઃ પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્ ।। ૪૫.

આ રીતે જ્યારે આ વર્ણન થયું, ત્યારે ઋષિઓએ ઉત્તરશ્રવણ સમયે વિદ્વાન સૂતપુત્રને ફરીથી પ્રશ્ન કર્યો.

ઋષય ઊચુઃ। યદિદં ભારતં વર્ષ યસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ। ચતુર્દશૈતે મનવઃ પ્રજાસર્ગે ભવન્ત્યુત ।। ૪૫.

ઋષિઓએ કહ્યું: આ ભારત પ્રદેશમાં, જ્યાં સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને ચૌદ મનુઓ પ્રજાસર્જન સમયે અવતર્યા છે—

એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ। એતત્ શ્રુત્વા વચસ્તેષામબ્રવીલ્લોમહર્ષણઃ ।। ૪૫.

આ અંગે અમે જાણવું ઇચ્છીએ છીએ; હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, અમને કહો. એમ તેઓએ કહ્યું ત્યારે લોહિતર્ષણે જવાબ આપ્યો.

પૌરાણિકસ્તદા સૂત ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ । એત દ્વિસ્તરતો ભૂયસ્તાનુવાચ સમાહિતઃ ।। ૪૫.

પુરાણજ્ઞ સૂતએ, પવિત્ર મનવાળા ઋષિઓને, ધ્યાનપૂર્વક વધુ વિગતે સમજાવ્યું.

નિસર્ગ એષ વિખ્યાતઃ કુરૂણાન્તુ યથાર્થવત્। ભારતસ્ય તુ વક્ષ્યામિ નિસર્ગં તં નિબોધત ।। ૪૫.

કુરુઓનું સ્વરૂપ સાચી રીતે વર્ણવાયું છે; હવે હું તને ભારતનું સ્વરૂપ કહું છું—એ સાંભળ.

પુણ્યતીર્થે હિમવતો દક્ષિણસ્યાચલસ્ય હિ। પૂર્વપશ્ચાયતસ્યાસ્ય દક્ષિણેન દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૫.

હિમાલયના દક્ષિણ ઢોળા પરના પવિત્ર તીર્થે, પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી ફેલાયેલા આ પર્વતના દક્ષિણ બાજુએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો—

તથા જનપદાનાં ચ વિસ્તરં શ્રોતુમર્હથ। અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ વર્ષેઽસ્મિન્ ભારતે પ્રજાઃ ।। ૪૫.

હવે તમે વિવિધ પ્રદેશોની વિગત પણ સાંભળો. અહીં હું તમને આ ભારતભૂમિમાં વસતા લોકો વિશે કહેશ.

ઇદં તુ મધ્યમં ચિત્રં શુભાશુભફલોદયમ્। ઉત્તરં યત્સમુદ્રસ્ય હિમવદ્દક્ષિણં ચ યત્ ।। ૪૫.

આ મધ્ય ભાગ વિશિષ્ટ છે, અહીં શુભ અને અશુભ ફળ મળે છે; આ પ્રદેશ દરિયાના ઉત્તર તરફ અને હિમાલયના દક્ષિણ તરફ આવેલો છે.

વર્ષં યદ્ભારતં નામ યત્રેયં ભારતી પ્રજા। ભરણાઞ્ચ પ્રજાનાં વૈ મનુર્ભરત ઉચ્યતે। નિરુક્તવચનાચ્ચૈવ વર્ષં તદ્ભારતં સ્મૃતમ્ ।। ૪૫.

આ પ્રદેશનું નામ ભારત છે, જ્યાં ભારતીય લોકો વસે છે. મનુને પણ 'ભરત' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે એ લોકોનું પાલન કરે છે; એથી આ પ્રદેશને 'ભારત' કહેવામાં આવે છે.

તતઃ સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ મધ્યશ્રાન્તશ્ચ ગમ્યતે। ન ખલ્વન્યત્ર મર્ત્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મ વિધીયતે ।। ૪૫.

આ ધરતી પરથી સ્વર્ગ અને મોક્ષ તથા મધ્યમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે; અન્ય કોઈ ભૂમિ પર મનુષ્યો માટે કર્મ નિર્ધારિત નથી.

ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવ ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ। સમુદ્રાન્તરિતા જ્ઞેયાસ્તે ત્વગમ્યાઃ પરસ્પરમ્ ।। ૪૫.

આ ભારતભૂમિના નવ ભાગ ગણવામાં આવ્યા છે; દરિયાથી અલગ થયેલા આ ભાગો પરસ્પર એકબીજાને પહોંચી શકતા નથી.

ઇન્દ્રદ્વીપઃ કસેરુશ્ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્। નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ ।। ૪૫.

ઇન્દ્રદ્વીપ, કસેરુ, તામ્રવર્ણ, ગભસ્તિમાન, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગંધર્વ અને વારુણ — આ નામો છે.

અયન્તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ। યોજનાંનાં સહસ્રં તુ દ્વીપોઽયં દક્ષિણોત્તરમ્ ।। ૪૫.

અને નવમો દ્વીપ એ છે, જે દરિયાથી ઘેરાયેલો છે; આ દ્વીપ દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે.

આયતો હ્યાકુમારિક્યાદાઙ્ગાપ્રભવાચ્ચ વૈ। તિર્યગુત્તરવિસ્તીર્ણઃ સહસ્રાણિ નવૈવ તુ ।। ૪૫.

આ દ્વીપ કુમારિકાથી અને અંગ પ્રદેશના સ્ત્રોતથી શરૂ થાય છે; ઉત્તર તરફ તેની પહોળાઈ正 નવ હજાર છે.