વાયુપુરાણમ્

તેષાં સનામધેયાનિ રાષ્ટ્રાણિ વિવિધાનિ ચ। ગિર્ય્યન્તરનિવિષ્ટાનિ સમેષુ વિષમેષુ ચ ।। ૪૪.

એમાં અનેક નામવાળા અને વિવિધ પ્રકારના પ્રદેશો છે, જે પર્વતોની વચ્ચે, ક્યારેક સમતળ અને ક્યારેક ઊંચા-નીચા પ્રદેશોમાં વસેલા છે.

યથૈહ કથિતાઃ પૌરા ગોમનુષ્યકપોતકાઃ। તત્સુખા ભ્રમરા યૂથા માહેયાચલકૂટકાઃ ।। ૪૪.

જેમ અહીં ગાયો, માનવો અને કબૂતરોની વાત આવી છે, એ જ રીતે અહીંના ભમરા, પશુઓના જૂથો અને મહેયા પર્વતની ટોચે વસતા લોકો પણ સુખી છે.

સુમૌલાઃ સ્તાવકાઃ ક્રૌઞ્ચાઃ કૃષ્ણાઙ્ગમણિપુઞ્જકાઃ. કૂટકમ્બલમૌષીયાઃ સમુદ્રાન્તરકાસ્તથા ।। ૪૪.

અહીં સુમૌલા, સ્તાવક, ક્રૌંચ, કાળી રત્નોની ગૂંચ, કૂટકંબલ, મૌષીય અને સમુદ્ર વચ્ચે રહેતા લોકો પણ છે.

કરમ્ભવાઃ કુચાઃ શ્વેતાઃ સુવર્ણકટકાઃ શુભાઃ। શ્વેતાઙ્ગાઃ કૃષ્ણપાદાશ્ચ વિહગા કપિલકર્ણિકાઃ ।। ૪૪.

અહીં કરંભવ, કુચ, સફેદ જાતિઓ, સુંદર સુવર્ણ કડાંવાળા, સફેદ દેહવાળા, કાળા પગવાળા પક્ષીઓ અને કાંસિયા કાનવાળા પણ વસે છે.

અત્યાકરાલગોજ્વાલા હીનાનાવનપાતકાઃ। મહિષાઃ કુમુદાભાશ્ચ કરવાટાઃ સહોત્કચાઃ ।। ૪૪.

અહીં અત્યંત ભયાનક ગાય જેવી જ્વાળા ધરાવનારા, ઓછા અને જંગલમાં રહેતા, કમળ જેવા મહિષ, કરવાટા અને ઉત્કચ સાથે રહેતા લોકો પણ છે.

શુ(નકા) કનાસા મહાનાસા વનાસગજભૂમિકાઃ। કરઞ્જમઞ્જમા વાહાઃ કિષ્કિણ્ડીપાણ્ડુભૂમિકીઃ ।। ૪૪.

અહીં શુનકા, કનાસા, મહાનાસા, જંગલ અને હાથીઓના પ્રદેશના વાસી, કરંજમંજમાવાળા વાહન અને કિષ્કિન્દી તથા ફિક્કા પ્રદેશના લોકો પણ છે.

કુબેરા ધૂમજા જઙ્ગા વઙ્ગા રાજીવકોકિલાઃ। વાચાઙ્ગાશ્ચ મહાઙ્ગાશ્ચ મધૌરેયાઃ સુરેચકાઃ ।। ૪૪.

અહીં કુબેર, ધૂમજ, જંગા, વંગ, રાજીવકોકિલ, વાચાંગ, મહાંગ, મધૌરેય અને સુરેચક પણ વસે છે.

પિત્તલાઃ કાચલાશ્ચૈવ શ્રવણા મત્તકાસિકાઃ। ગોદાવા બકુલા વાઙ્ગા વઙ્ગકા મોદકાઃ કલાઃ ।। ૪૪.

અહીં પિત્તલ, કાચલ, શ્રવણ, મત્ત કાશિકા, ગોદાવા, બકુલ, વંગ, વંગક, મોદક અને કલાઓ પણ વસે છે.

તે પિબન્તિ મહાભાગાઃ પ્રથમાન્તુ મહાનદીમ્। સુવપ્રાં પુણ્યસલિલાં મહાનાગનિષેવિતામ્ ।। ૪૪.

આ મહાભાગ્યશાળી લોકો મહાન નદીના પવિત્ર અને પુણ્યમય જળ, જે મહાન ઋષિઓ દ્વારા પૂજાય છે, એમાંથી સૌપ્રથમ પીવે છે.

કમ્બલાં તામસીં શ્યામાં સુમેધાં બકુલાં નદીમ્। વિકીર્ણાં શિખિમાલાઞ્ચ તથા દર્ભાવતીમપિ ।। ૪૪.

તેઓ કંબલા, તામસી, શ્યામા, સુમેધા, બકુલા જેવી નદીઓ, છૂટાછવાયા શિખિમાળા અને દર્ભાવતીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

ભદ્રાનદીં શુકનદીં પલાશાઞ્ચ મહાનદીમ્। ભીમાં પ્રભઞ્જનાં કાઞ્ચીં પુણ્યાઞ્ચૈવ કુશાવતીમ્ ।। ૪૩.

તેઓ ભદ્રા નદી, શુક નદી, પલાશા જેવી મહાન નદી, ભીમા, પ્રભંજન, કાંજી અને પુણ્યવતી કુશાવતીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

દક્ષાં શાકવતીઞ્ચૈવ પુણ્યો દાઞ્ચ મહાનદીમ્। ચન્દ્રાવતીં સુમૂલાઞ્ચ ઋષભાઞ્ચાપગોત્તમામ્ ।। ૪૪.

તેઓ દક્ષા, શાકવતી, પુણ્ય દા નદી, ચંદ્રાવતી, સુમૂલા અને શ્રેષ્ઠ ઋષભા નદીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

નદીં સમુદ્રમાલાઞ્ચ તથા ચમ્પાવતીમપિ। એકાક્ષાં પુષ્કલાં વાહાં સુવર્ણાં નન્દિ નીમપિ ।। ૪૪.

તેઓ સમુદ્રમાળા, ચંપાવતી, એકાક્ષા, પુષ્કલા, વાહા, સુવર્ણા અને નંદિની નદીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

કાલિન્દીઞ્ચૈવ પુણ્યોદાં ભારતીઞ્ચ મહાનદીમ્ । સીતોદામ્પાતિકાં બ્રાહ્મીં વિશાલાઞ્ચ મહાનદીમ્ ।। ૪૪.

તેઓ કાલિન્દી, પુણ્યોદા, ભારતીની મહાન નદી, સીતોદાંપાતિકા, બ્રાહ્મી અને વિશાળ મહાનદીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

પીવરીં કુમ્ભકારીઞ્ચ રુષા ઞ્ચૈવાપગોત્તમામ્। મહિષીં માનુષીં દણ્ડાં તથા નદનદીં શુભામ્ ।। ૪૪.

તેઓ પીવરી, કુંભકારી, રુષા જેવી શ્રેષ્ઠ નદી, મહિષી, માનુષી, દંડા અને શુભ નદનદીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

એતાઞ્ચાન્યાઞ્ચ પીયન્તે બહ્વયો હિ સરિતોત્તમાઃ । દેવર્ષિસિદ્ધચરિતાઃ પુણ્યોદાઃ પાપહાઃ શુભાઃ ।। ૪૪.

આ અને અનેક શ્રેષ્ઠ નદીઓમાંથી અનેક લોકો પાણી પીવે છે; દેવ, ઋષિ અને સિદ્ધો દ્વારા ગવાયેલી, પુણ્યદાયિ, પાપહારી અને શુભ છે.

નાનાજનપદાસ્ફીતં મહાપગાવિભૂષિતમ્। નાનારત્નૌઘસમ્પૂર્ણં નિત્યં પ્રમુદિતં શિવમ્ ।। ૪૪.

આ પ્રદેશ વિવિધ જાતિના લોકોથી ભરપૂર છે, મહાન નદીઓથી શોભાયમાન છે, અનેક પ્રકારના રત્નોથી હંમેશાં ભરેલો છે અને સદા આનંદમય તથા શુભ છે.

ઉદીર્ણં ધનધાન્યાર્થૈર્નરવાસૈઃ સમન્તતઃ। સન્નિવિષ્ટં મહાદ્વીપં પશ્ચિમં સુકૃતાત્મનામ્ । નિસર્ગઃ કેતુમાલાનામેષ વઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।। ૪૪.

આ પ્રદેશ ધન અને અનાજથી સમૃદ્ધ છે, સર્વત્ર માનવો વસે છે, પશ્ચિમનું મહાન દ્વીપ છે અને સુકર્મી લોકોનું નિવાસસ્થાન છે; એ જ કેતુમાલાનો સ્વભાવ છે, જે તમને વર્ણવાયો છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ચતુશ્વત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુદેવ કહે છે, 'ભુવનવિન્યાસ' નામે ચૌવ્વીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

પૂર્વાપરૌ સમાખ્યાતૌ દ્વૌ દેશૌ નસ્ત્વયા પ્રભો। ઉત્તરાણાઞ્ચ વર્ષાણાં દક્ષિણાનાઞ્ચ સર્વશઃ। આચક્ષ્વ નો યથાતથ્યં યે ચ પર્વતવાસિનઃ ।। ૪૫.

હે પ્રભુ, તમે અમને પૂર્વ અને પશ્ચિમના બે પ્રદેશો વિશે જણાવી દીધાં છે. હવે કૃપા કરીને ઉત્તર અને દક્ષિણના બધા પ્રદેશો વિશે અને જે લોકો પર્વતોમાં વસે છે, તેમના વિશે પણ સાચી રીતે જણાવો.

દક્ષિણેન તુ શ્વેતસ્ય નીલસ્યૈવોત્તરેણ તુ। વર્ષં રમણકં નામ જાયન્તે તત્ર માનવાઃ ।। ૪૫.

શ્વેત પર્વતના દક્ષિણમાં અને નીલ પર્વતના ઉત્તર તરફ રમણક નામનું એક પ્રદેશ છે, જ્યાં મનુષ્યો જન્મે છે.

સર્વર્તુકામદાઃ સત્ત્વા જરાદુર્ગન્ધવર્જિતાઃ। શુક્રાભિજનસમ્પન્નાઃ સર્વે ચ પ્રિયદર્શનાઃ ।। ૪૫.

ત્યાંના જીવો દરેક ઋતુમાં ઇચ્છિત ફળ આપે છે, તેઓ વૃદ્ધાવસ્થાથી અને દુર્ગંધથી મુક્ત છે, ઉત્તમ વંશ ધરાવે છે અને સૌ કોઈ મનમોહક દેખાય છે.

તત્રાપિ સુમહાન્ દિવ્યો ન્યગ્રોધો રોહિણો મહાન્। તસ્ય પીત્વા ફલરસં પિબન્તો વર્ત્તયન્ત્યુત ।। ૪૫.

ત્યાં એક વિશાળ અને દિવ્ય વટવૃક્ષ અને એક મહાન રોહિણી વૃક્ષ છે. લોકો એ વૃક્ષોના ફળનો રસ પી ને જીવન વિતાવે છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ શતાનિ દશપઞ્ચ ચ। જીવન્તિ તે મહાભાગા સદા હૃષ્ટા નરોત્તમાઃ ।। ૪૫.

ત્યાંના ભાગ્યશાળી અને શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો દસ હજાર પાંચસો વર્ષ સુધી હંમેશા આનંદમાં જીવે છે.

ઉત્તરેણ તુ શ્વેતસ્ય શ્રૃઙ્ગસાહ્વસ્ય દક્ષિણે। વર્ષં હિરણ્યતં નામ યત્ર હૈરણ્યતી નદી ।। ૪૫.

શ્વેત પર્વતના ઉત્તર તરફ અને શ્રૃંગસાહ્વ પર્વતના દક્ષિણમાં હિરણ્યત નામનું પ્રદેશ છે, જ્યાં હિરણ્યતી નદી વહે છે.

મહાબલાઃ સુતેજસ્કાજાયન્તેતત્ર માનવાઃ। સર્વર્તુકામદાઃ સત્વા ધનિનઃ પ્રિય દર્શનાઃ ।। ૪૫.

ત્યાં શક્તિશાળી અને તેજસ્વી મનુષ્યો જન્મે છે; જીવો દરેક ઋતુમાં ઇચ્છિત ફળ આપે છે, ધનવાન છે અને સૌ કોઈ મનોહર છે.

એકાદશ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તેઽમિતૌજસઃ। આયુષ્પ્રમાણં જીવન્તિ શતાનિ દશપઞ્ચ ચ ।। ૪૫.

ત્યાંના અમાપ શક્તિ ધરાવનારા લોકો અગિયાર હજાર પાંચસો વર્ષ સુધી જીવે છે, એ જ તેમનું આયુષ્ય છે.

તસ્મિન્ વર્ષે મહાવૃક્ષો લકુચઃ ષડ્રસાશ્રયઃ। તસ્યપીત્વા ફલરસં તત્ર જીવન્તિ માનવાઃ ।। ૪૫.

આ પ્રદેશમાં એક વિશાળ લકુચ વૃક્ષ છે, જેમાં છેયે રસો છે; એ વૃક્ષના ફળનો રસ પી ને લોકો જીવન વિતાવે છે.

ત્રીણિ શ્રૃઙ્ગવતઃ શ્રૃઙ્ગાણ્યુચ્છ્રિતાનિ મહાન્તિ ચ । એકં મણિમયં તેષામેકઞ્ચૈવ હિરણ્યયમ્। સર્વરત્ન મયં ચૈકં ભવનૈરુપશોભિતમ્ ।। ૪૫.

શૃંગવત પર્વતના ત્રણ ઊંચા શિખરો છે: એક રત્નમય, એક સોનાનું અને એક સર્વપ્રકારના રત્નોથી બનેલું, જે મહેલો વડે શોભાયમાન છે.