વાયુપુરાણમ્

દશવર્ષસહસ્રાણિ તેષામાયુઃ પ્રકીર્તિતમ્। ધર્માધર્મવિશેષશ્ચ ન તેષ્વસ્તિ મહાત્મસુ। અહિંસા સત્યવાક્યઞ્ચ પ્રકૃત્યૈવ હિ વર્ત્તતે ।। ૪૩.

ત્યાંના મહાન આત્માઓનું આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષ કહેવાયું છે; એમના માટે ધર્મ અને અધર્મનો ભેદ નથી, કારણ કે અહિંસા અને સત્યવચન એમની સ્વભાવજ છે.

તે ભક્ત્યા શઙ્કરં દેવં ગૌરીં પરમવૈષ્ણવીમ્। ઇજ્યાપૂજાનમસ્કારાંસ્તાભ્યાં નિત્યં પ્રયુઞ્જતે ।। ૪૩.

ત્યાંના લોકો ભક્તિપૂર્વક શંકરદેવ અને ગૌરી, જે પરમ વૈષ્ણવી છે, એમની હંમેશા પૂજા, ઉપાસના અને વંદના કરે છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુદ્વારા કહેલી 'ભુવનવિન્યાસ' નામની ત્રેચાળીસમી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

નિસર્ગ એષ વિખ્યાતો ભદ્રાશ્વાનાં યથાર્થવત્ । શ્રૃણુધ્વં કેતુમાલાનાં વિસ્તરેણ પ્રકીર્ત્તનમ્ ।। ૪૪.

ભદ્રાશ્વોના સ્વભાવની આ જાણીતી વાત છે; હવે તમે કેતુમાલાઓના વર્ણનને વિગતે સાંભળો.

નિષધસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પશ્ચિમસ્ય મહાત્મનઃ। પશ્ચિમેન હિ યત્તત્ર દિક્ષુ સર્વાસુ કીર્તિતમ્ ।। ૪૪.

નિષધ નામના પશ્ચિમના મહાન પર્વતથી પશ્ચિમ તરફ જે કંઈ પણ છે, તે બધું અહીં વર્ણવાયું છે.

કુલાચલાનાં સપ્તાનાં નદીનાઞ્ચ વિશેષતઃ। તથા જનપદાનાઞ્ચ વિસ્તરં શ્રોતુમર્હથ ।। ૪૪.

હવે તમે સાત કુલપર્વતો અને ખાસ કરીને એના નદીઓ તથા ત્યાં વસતા વિવિધ લોકો વિશે વિગતે સાંભળો.

વિશાલઃ કમ્બલઃ કૃષ્ણો જયન્તો હરિપર્વતઃ। અશોકો વર્દ્ધમાનશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વ્વતાઃ ।। ૪૪.

વિશાળ, કંબલ, કૃષ્ણ, જયંત, હરિપર્વત, અશોક અને વર્ધમાન—આ સાત કુલપર્વતો છે.

તેષાં પ્રસૂતિરન્યેઽપિ પર્વતા બહુવિસ્તરાઃ। કોટિકોટિશતા જ્ઞેયાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૪૪.

આ સિવાય પણ અનેક વિશાળ પર્વતો છે, જે કરોડો, લાખો, શેકડો અને હજારોની સંખ્યામાં ગણાય છે.

તૈર્વિમિશ્રા જનપદા નાનાજાતિસમાકુલાઃ। નાનાપ્રકારવિજ્ઞેયાસ્ત્વનેકનૃપપાલિતાઃ ।। ૪૪.

એ પર્વતોમાં અનેક પ્રદેશો છે, જ્યાં વિવિધ જાતિના લોકો ભેગા રહે છે, જુદા-જુદા સ્વરૂપે ઓળખાય છે અને અનેક રાજાઓ દ્વારા શાસિત છે.

તે નામધેયૈર્વિક્રાન્તા વિવિધાઃ પ્રથિતાઃ ભુવિ। અધ્યાસિતા જનપદૈઃ કીર્ત્તનૈશ્ચ વિભૂષિતાઃ ।। ૪૪.

એ પ્રદેશો વિવિધ નામોથી ધરતી પર પ્રસિદ્ધ અને જાણીતા છે, અનેક જાતિના લોકો ત્યાં વસે છે અને અનેક વખાણોથી શોભાયમાન છે.

તેષાં સનામધેયાનિ રાષ્ટ્રાણિ વિવિધાનિ ચ। ગિર્ય્યન્તરનિવિષ્ટાનિ સમેષુ વિષમેષુ ચ ।। ૪૪.

એમાં અનેક નામવાળા અને વિવિધ પ્રકારના પ્રદેશો છે, જે પર્વતોની વચ્ચે, ક્યારેક સમતળ અને ક્યારેક ઊંચા-નીચા પ્રદેશોમાં વસેલા છે.

યથૈહ કથિતાઃ પૌરા ગોમનુષ્યકપોતકાઃ। તત્સુખા ભ્રમરા યૂથા માહેયાચલકૂટકાઃ ।। ૪૪.

જેમ અહીં ગાયો, માનવો અને કબૂતરોની વાત આવી છે, એ જ રીતે અહીંના ભમરા, પશુઓના જૂથો અને મહેયા પર્વતની ટોચે વસતા લોકો પણ સુખી છે.

સુમૌલાઃ સ્તાવકાઃ ક્રૌઞ્ચાઃ કૃષ્ણાઙ્ગમણિપુઞ્જકાઃ. કૂટકમ્બલમૌષીયાઃ સમુદ્રાન્તરકાસ્તથા ।। ૪૪.

અહીં સુમૌલા, સ્તાવક, ક્રૌંચ, કાળી રત્નોની ગૂંચ, કૂટકંબલ, મૌષીય અને સમુદ્ર વચ્ચે રહેતા લોકો પણ છે.

કરમ્ભવાઃ કુચાઃ શ્વેતાઃ સુવર્ણકટકાઃ શુભાઃ। શ્વેતાઙ્ગાઃ કૃષ્ણપાદાશ્ચ વિહગા કપિલકર્ણિકાઃ ।। ૪૪.

અહીં કરંભવ, કુચ, સફેદ જાતિઓ, સુંદર સુવર્ણ કડાંવાળા, સફેદ દેહવાળા, કાળા પગવાળા પક્ષીઓ અને કાંસિયા કાનવાળા પણ વસે છે.

અત્યાકરાલગોજ્વાલા હીનાનાવનપાતકાઃ। મહિષાઃ કુમુદાભાશ્ચ કરવાટાઃ સહોત્કચાઃ ।। ૪૪.

અહીં અત્યંત ભયાનક ગાય જેવી જ્વાળા ધરાવનારા, ઓછા અને જંગલમાં રહેતા, કમળ જેવા મહિષ, કરવાટા અને ઉત્કચ સાથે રહેતા લોકો પણ છે.

શુ(નકા) કનાસા મહાનાસા વનાસગજભૂમિકાઃ। કરઞ્જમઞ્જમા વાહાઃ કિષ્કિણ્ડીપાણ્ડુભૂમિકીઃ ।। ૪૪.

અહીં શુનકા, કનાસા, મહાનાસા, જંગલ અને હાથીઓના પ્રદેશના વાસી, કરંજમંજમાવાળા વાહન અને કિષ્કિન્દી તથા ફિક્કા પ્રદેશના લોકો પણ છે.

કુબેરા ધૂમજા જઙ્ગા વઙ્ગા રાજીવકોકિલાઃ। વાચાઙ્ગાશ્ચ મહાઙ્ગાશ્ચ મધૌરેયાઃ સુરેચકાઃ ।। ૪૪.

અહીં કુબેર, ધૂમજ, જંગા, વંગ, રાજીવકોકિલ, વાચાંગ, મહાંગ, મધૌરેય અને સુરેચક પણ વસે છે.

પિત્તલાઃ કાચલાશ્ચૈવ શ્રવણા મત્તકાસિકાઃ। ગોદાવા બકુલા વાઙ્ગા વઙ્ગકા મોદકાઃ કલાઃ ।। ૪૪.

અહીં પિત્તલ, કાચલ, શ્રવણ, મત્ત કાશિકા, ગોદાવા, બકુલ, વંગ, વંગક, મોદક અને કલાઓ પણ વસે છે.

તે પિબન્તિ મહાભાગાઃ પ્રથમાન્તુ મહાનદીમ્। સુવપ્રાં પુણ્યસલિલાં મહાનાગનિષેવિતામ્ ।। ૪૪.

આ મહાભાગ્યશાળી લોકો મહાન નદીના પવિત્ર અને પુણ્યમય જળ, જે મહાન ઋષિઓ દ્વારા પૂજાય છે, એમાંથી સૌપ્રથમ પીવે છે.

કમ્બલાં તામસીં શ્યામાં સુમેધાં બકુલાં નદીમ્। વિકીર્ણાં શિખિમાલાઞ્ચ તથા દર્ભાવતીમપિ ।। ૪૪.

તેઓ કંબલા, તામસી, શ્યામા, સુમેધા, બકુલા જેવી નદીઓ, છૂટાછવાયા શિખિમાળા અને દર્ભાવતીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

ભદ્રાનદીં શુકનદીં પલાશાઞ્ચ મહાનદીમ્। ભીમાં પ્રભઞ્જનાં કાઞ્ચીં પુણ્યાઞ્ચૈવ કુશાવતીમ્ ।। ૪૩.

તેઓ ભદ્રા નદી, શુક નદી, પલાશા જેવી મહાન નદી, ભીમા, પ્રભંજન, કાંજી અને પુણ્યવતી કુશાવતીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

દક્ષાં શાકવતીઞ્ચૈવ પુણ્યો દાઞ્ચ મહાનદીમ્। ચન્દ્રાવતીં સુમૂલાઞ્ચ ઋષભાઞ્ચાપગોત્તમામ્ ।। ૪૪.

તેઓ દક્ષા, શાકવતી, પુણ્ય દા નદી, ચંદ્રાવતી, સુમૂલા અને શ્રેષ્ઠ ઋષભા નદીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

નદીં સમુદ્રમાલાઞ્ચ તથા ચમ્પાવતીમપિ। એકાક્ષાં પુષ્કલાં વાહાં સુવર્ણાં નન્દિ નીમપિ ।। ૪૪.

તેઓ સમુદ્રમાળા, ચંપાવતી, એકાક્ષા, પુષ્કલા, વાહા, સુવર્ણા અને નંદિની નદીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

કાલિન્દીઞ્ચૈવ પુણ્યોદાં ભારતીઞ્ચ મહાનદીમ્ । સીતોદામ્પાતિકાં બ્રાહ્મીં વિશાલાઞ્ચ મહાનદીમ્ ।। ૪૪.

તેઓ કાલિન્દી, પુણ્યોદા, ભારતીની મહાન નદી, સીતોદાંપાતિકા, બ્રાહ્મી અને વિશાળ મહાનદીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

પીવરીં કુમ્ભકારીઞ્ચ રુષા ઞ્ચૈવાપગોત્તમામ્। મહિષીં માનુષીં દણ્ડાં તથા નદનદીં શુભામ્ ।। ૪૪.

તેઓ પીવરી, કુંભકારી, રુષા જેવી શ્રેષ્ઠ નદી, મહિષી, માનુષી, દંડા અને શુભ નદનદીમાંથી પણ પાણી પીવે છે.

એતાઞ્ચાન્યાઞ્ચ પીયન્તે બહ્વયો હિ સરિતોત્તમાઃ । દેવર્ષિસિદ્ધચરિતાઃ પુણ્યોદાઃ પાપહાઃ શુભાઃ ।। ૪૪.

આ અને અનેક શ્રેષ્ઠ નદીઓમાંથી અનેક લોકો પાણી પીવે છે; દેવ, ઋષિ અને સિદ્ધો દ્વારા ગવાયેલી, પુણ્યદાયિ, પાપહારી અને શુભ છે.

નાનાજનપદાસ્ફીતં મહાપગાવિભૂષિતમ્। નાનારત્નૌઘસમ્પૂર્ણં નિત્યં પ્રમુદિતં શિવમ્ ।। ૪૪.

આ પ્રદેશ વિવિધ જાતિના લોકોથી ભરપૂર છે, મહાન નદીઓથી શોભાયમાન છે, અનેક પ્રકારના રત્નોથી હંમેશાં ભરેલો છે અને સદા આનંદમય તથા શુભ છે.

ઉદીર્ણં ધનધાન્યાર્થૈર્નરવાસૈઃ સમન્તતઃ। સન્નિવિષ્ટં મહાદ્વીપં પશ્ચિમં સુકૃતાત્મનામ્ । નિસર્ગઃ કેતુમાલાનામેષ વઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।। ૪૪.

આ પ્રદેશ ધન અને અનાજથી સમૃદ્ધ છે, સર્વત્ર માનવો વસે છે, પશ્ચિમનું મહાન દ્વીપ છે અને સુકર્મી લોકોનું નિવાસસ્થાન છે; એ જ કેતુમાલાનો સ્વભાવ છે, જે તમને વર્ણવાયો છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ચતુશ્વત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુદેવ કહે છે, 'ભુવનવિન્યાસ' નામે ચૌવ્વીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.