વાયુપુરાણમ્

વનમાલા વસુમતી પમ્પા પમ્પાવતી શુભા। સુવર્ણા પઞ્ચ વર્ણા ચ તથા પુણ્યા વપુષ્મતી ।। ૪૩.

વનમાળા, વસુમતી, પંપા, શુભ પંપાવતી, સુવર્ણા, પંચવર્ણા અને પુણ્યવતી વપુષ્મતી પણ છે.

મણિવપ્રા સુવપ્રા ચ બ્રહ્મભાગા શિલાશિની। કૃષ્ણતોયા ચ પુણ્યોદા તથા નાગપદી શુભા ।। ૪૩.

મણિવપ્રા, સુવપ્રા, બ્રહ્મભાગા, શિલાશિની, કૃષ્ણતોયા, પુણ્યદા અને શુભ નાગપદી પણ છે.

શૈવાલિની મણિતટા ક્ષારોદા ચારુણાવતી। તથા વિષ્ણુપદી ચૈવ મહાપુણ્યા મહાનદી ।। ૪૩.

શૈવાલિની, મણિતટા, ક્ષારોદા, આરુણાવતી અને મહાપુણ્યમયી મહાનદી વિષ્ણુપદી પણ છે.

હિરણ્યવાહિનીલા ચ સ્કન્દમાલા સુરાવતી । વામોદા ચ પતાકા ચ વેતાલી ચ મહાનદી ।। ૪૩.

હિરણ્યવાહિની, નીલા, સ્કંદમાળા, સુરાવતી, વામોદા, પટાકા, વેતાલી અને મહાનદી—આ મહાન નદીઓ કહેવાય છે.

એતા ગઙ્ગા મહાનદ્યો નાયિકાઃ પરિકીર્તિતાઃ। ક્ષુદ્રનદ્યસ્ત્વસંખ્યાતાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૪૩.

આ બધું મહાનદીઓ, ગંગાઓ, મુખ્ય નદીઓ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; જ્યારે નાની નદીઓ તો અસંખ્ય છે, શેકડો અને હજારોમાં છે.

પૂર્વદ્વીપસ્ય વોહિન્યઃ પુણ્યવત્યશ્ચ કીર્તિતાઃ। કીર્ત્તનેનાપિ ચૈતાસાં પૂતઃ સ્યાદિતિ મે મતિઃ ।। ૪૩.

આ પૂર્વદ્વીપની પ્રસિદ્ધ અને પવિત્ર નદીઓ છે; અને માત્ર એના નામો ઉચ્ચારવાથી પણ મનુષ્ય પવિત્ર થઈ જાય છે—મારો એવો વિશ્વાસ છે.

સમૃદ્ધરાષ્ટ્રં સ્ફીતઞ્ચ નાનાજનપદાકુલમ્। નાનાવૃક્ષવનોદ્દેશં નાનાનગ સુવેષ્ટિતમ્ ।। ૪૩.

એ દેશ સમૃદ્ધ અને સુખાકારી છે, અનેક જાતિના લોકોથી ભરેલો છે, વિવિધ વૃક્ષોના વનોથી શોભાયમાન છે અને અનેક પર્વતોથી ઘેરાયેલો છે.

નરનારીગણાકીર્ણં નિત્યં પ્રમુદિતં શિવમ્। બહુધાન્યધનોપેતં નાનાનૃપતિપાલિતમ્ । ઉપેતં કીર્તનશતૈર્નાનારત્નાકરાકરમ્ ।। ૪૩.

એ દેશ પુરુષો અને સ્ત્રીઓથી ભરપૂર છે, હંમેશા આનંદિત અને શુભ છે, અનેક અનાજ અને ધનથી સમૃદ્ધ છે, અનેક રાજાઓ દ્વારા શાસિત છે, અનેક વખાણોથી પ્રસિદ્ધ છે અને વિવિધ રત્નોના ખાણોથી ભરેલો છે.

તસ્મિન્દેશે સમાખ્યાતા હેમશઙ્ખદલપ્રભાઃ। મહાકાયા મહાવીર્યાઃ પુરુષાઃ પુરુષર્ષભાઃ ।। ૪૩.

એ દેશમાં સુવર્ણ, શંખ અને પાન જેવી કાંતિ ધરાવતા, વિશાળ અને બલવાન, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાન પુરુષો વસે છે.

સમ્ભાષણં દર્શનઞ્ચ સમસ્થાનોપસેવનમ્ । દેવૈઃ સહ મહાભાગાઃ કુર્વતે તત્ર વૈ પ્રજાઃ ।। ૪૩.

ત્યાંના પવિત્ર લોકો દેવતાઓ સાથે વાતચીત કરે છે, મળતા રહે છે અને સાથે મળીને સેવા કરે છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ તેષામાયુઃ પ્રકીર્તિતમ્। ધર્માધર્મવિશેષશ્ચ ન તેષ્વસ્તિ મહાત્મસુ। અહિંસા સત્યવાક્યઞ્ચ પ્રકૃત્યૈવ હિ વર્ત્તતે ।। ૪૩.

ત્યાંના મહાન આત્માઓનું આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષ કહેવાયું છે; એમના માટે ધર્મ અને અધર્મનો ભેદ નથી, કારણ કે અહિંસા અને સત્યવચન એમની સ્વભાવજ છે.

તે ભક્ત્યા શઙ્કરં દેવં ગૌરીં પરમવૈષ્ણવીમ્। ઇજ્યાપૂજાનમસ્કારાંસ્તાભ્યાં નિત્યં પ્રયુઞ્જતે ।। ૪૩.

ત્યાંના લોકો ભક્તિપૂર્વક શંકરદેવ અને ગૌરી, જે પરમ વૈષ્ણવી છે, એમની હંમેશા પૂજા, ઉપાસના અને વંદના કરે છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુદ્વારા કહેલી 'ભુવનવિન્યાસ' નામની ત્રેચાળીસમી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

નિસર્ગ એષ વિખ્યાતો ભદ્રાશ્વાનાં યથાર્થવત્ । શ્રૃણુધ્વં કેતુમાલાનાં વિસ્તરેણ પ્રકીર્ત્તનમ્ ।। ૪૪.

ભદ્રાશ્વોના સ્વભાવની આ જાણીતી વાત છે; હવે તમે કેતુમાલાઓના વર્ણનને વિગતે સાંભળો.

નિષધસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પશ્ચિમસ્ય મહાત્મનઃ। પશ્ચિમેન હિ યત્તત્ર દિક્ષુ સર્વાસુ કીર્તિતમ્ ।। ૪૪.

નિષધ નામના પશ્ચિમના મહાન પર્વતથી પશ્ચિમ તરફ જે કંઈ પણ છે, તે બધું અહીં વર્ણવાયું છે.

કુલાચલાનાં સપ્તાનાં નદીનાઞ્ચ વિશેષતઃ। તથા જનપદાનાઞ્ચ વિસ્તરં શ્રોતુમર્હથ ।। ૪૪.

હવે તમે સાત કુલપર્વતો અને ખાસ કરીને એના નદીઓ તથા ત્યાં વસતા વિવિધ લોકો વિશે વિગતે સાંભળો.

વિશાલઃ કમ્બલઃ કૃષ્ણો જયન્તો હરિપર્વતઃ। અશોકો વર્દ્ધમાનશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વ્વતાઃ ।। ૪૪.

વિશાળ, કંબલ, કૃષ્ણ, જયંત, હરિપર્વત, અશોક અને વર્ધમાન—આ સાત કુલપર્વતો છે.

તેષાં પ્રસૂતિરન્યેઽપિ પર્વતા બહુવિસ્તરાઃ। કોટિકોટિશતા જ્ઞેયાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૪૪.

આ સિવાય પણ અનેક વિશાળ પર્વતો છે, જે કરોડો, લાખો, શેકડો અને હજારોની સંખ્યામાં ગણાય છે.

તૈર્વિમિશ્રા જનપદા નાનાજાતિસમાકુલાઃ। નાનાપ્રકારવિજ્ઞેયાસ્ત્વનેકનૃપપાલિતાઃ ।। ૪૪.

એ પર્વતોમાં અનેક પ્રદેશો છે, જ્યાં વિવિધ જાતિના લોકો ભેગા રહે છે, જુદા-જુદા સ્વરૂપે ઓળખાય છે અને અનેક રાજાઓ દ્વારા શાસિત છે.

તે નામધેયૈર્વિક્રાન્તા વિવિધાઃ પ્રથિતાઃ ભુવિ। અધ્યાસિતા જનપદૈઃ કીર્ત્તનૈશ્ચ વિભૂષિતાઃ ।। ૪૪.

એ પ્રદેશો વિવિધ નામોથી ધરતી પર પ્રસિદ્ધ અને જાણીતા છે, અનેક જાતિના લોકો ત્યાં વસે છે અને અનેક વખાણોથી શોભાયમાન છે.

તેષાં સનામધેયાનિ રાષ્ટ્રાણિ વિવિધાનિ ચ। ગિર્ય્યન્તરનિવિષ્ટાનિ સમેષુ વિષમેષુ ચ ।। ૪૪.

એમાં અનેક નામવાળા અને વિવિધ પ્રકારના પ્રદેશો છે, જે પર્વતોની વચ્ચે, ક્યારેક સમતળ અને ક્યારેક ઊંચા-નીચા પ્રદેશોમાં વસેલા છે.

યથૈહ કથિતાઃ પૌરા ગોમનુષ્યકપોતકાઃ। તત્સુખા ભ્રમરા યૂથા માહેયાચલકૂટકાઃ ।। ૪૪.

જેમ અહીં ગાયો, માનવો અને કબૂતરોની વાત આવી છે, એ જ રીતે અહીંના ભમરા, પશુઓના જૂથો અને મહેયા પર્વતની ટોચે વસતા લોકો પણ સુખી છે.

સુમૌલાઃ સ્તાવકાઃ ક્રૌઞ્ચાઃ કૃષ્ણાઙ્ગમણિપુઞ્જકાઃ. કૂટકમ્બલમૌષીયાઃ સમુદ્રાન્તરકાસ્તથા ।। ૪૪.

અહીં સુમૌલા, સ્તાવક, ક્રૌંચ, કાળી રત્નોની ગૂંચ, કૂટકંબલ, મૌષીય અને સમુદ્ર વચ્ચે રહેતા લોકો પણ છે.

કરમ્ભવાઃ કુચાઃ શ્વેતાઃ સુવર્ણકટકાઃ શુભાઃ। શ્વેતાઙ્ગાઃ કૃષ્ણપાદાશ્ચ વિહગા કપિલકર્ણિકાઃ ।। ૪૪.

અહીં કરંભવ, કુચ, સફેદ જાતિઓ, સુંદર સુવર્ણ કડાંવાળા, સફેદ દેહવાળા, કાળા પગવાળા પક્ષીઓ અને કાંસિયા કાનવાળા પણ વસે છે.

અત્યાકરાલગોજ્વાલા હીનાનાવનપાતકાઃ। મહિષાઃ કુમુદાભાશ્ચ કરવાટાઃ સહોત્કચાઃ ।। ૪૪.

અહીં અત્યંત ભયાનક ગાય જેવી જ્વાળા ધરાવનારા, ઓછા અને જંગલમાં રહેતા, કમળ જેવા મહિષ, કરવાટા અને ઉત્કચ સાથે રહેતા લોકો પણ છે.

શુ(નકા) કનાસા મહાનાસા વનાસગજભૂમિકાઃ। કરઞ્જમઞ્જમા વાહાઃ કિષ્કિણ્ડીપાણ્ડુભૂમિકીઃ ।। ૪૪.

અહીં શુનકા, કનાસા, મહાનાસા, જંગલ અને હાથીઓના પ્રદેશના વાસી, કરંજમંજમાવાળા વાહન અને કિષ્કિન્દી તથા ફિક્કા પ્રદેશના લોકો પણ છે.

કુબેરા ધૂમજા જઙ્ગા વઙ્ગા રાજીવકોકિલાઃ। વાચાઙ્ગાશ્ચ મહાઙ્ગાશ્ચ મધૌરેયાઃ સુરેચકાઃ ।। ૪૪.

અહીં કુબેર, ધૂમજ, જંગા, વંગ, રાજીવકોકિલ, વાચાંગ, મહાંગ, મધૌરેય અને સુરેચક પણ વસે છે.

પિત્તલાઃ કાચલાશ્ચૈવ શ્રવણા મત્તકાસિકાઃ। ગોદાવા બકુલા વાઙ્ગા વઙ્ગકા મોદકાઃ કલાઃ ।। ૪૪.

અહીં પિત્તલ, કાચલ, શ્રવણ, મત્ત કાશિકા, ગોદાવા, બકુલ, વંગ, વંગક, મોદક અને કલાઓ પણ વસે છે.

તે પિબન્તિ મહાભાગાઃ પ્રથમાન્તુ મહાનદીમ્। સુવપ્રાં પુણ્યસલિલાં મહાનાગનિષેવિતામ્ ।। ૪૪.

આ મહાભાગ્યશાળી લોકો મહાન નદીના પવિત્ર અને પુણ્યમય જળ, જે મહાન ઋષિઓ દ્વારા પૂજાય છે, એમાંથી સૌપ્રથમ પીવે છે.