વાયુપુરાણમ્

નામધેયૈશ્ચ નિક્રાન્તૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ પુરુષર્ષભૈઃ। અધ્યાસિતા જનપદાઃ કીર્તનીયાશ્ચ શોભિતાઃ ।। ૪૩.

આ પ્રદેશો મહાન અને પ્રસિદ્ધ પુરુષો દ્વારા વસેલા અને શોભિત થયેલા છે, જેમના નામ દુરદુર સુધી પ્રસિદ્ધ થયા છે અને જે પ્રશંસનીય છે.

તેષાન્તુ નામધેયાનિ રાષ્ટ્રાણિ વિવિધાનિ ચ। ગિર્યન્તરનિવિષ્ટાનિ સમેષુ વિષમેષુ ચ ।। ૪૩.

આ પ્રદેશોના નામો અને વિવિધ રાજ્યોએ પર્વતોમાં, સમતલ અને ઊંચા-નીચા સ્થળોએ સ્થાન પામ્યું છે.

તથા સુમઙ્ગલાઃ શુદ્ધાશ્ચન્દ્રકાન્તાઃ સુનન્દનાઃ। વ્રજકા નીલશૈલેયાઃ સૌવીરા વિજયસ્થલાઃ ।। ૪૩.

ત્યાં સુમંગલ, શુદ્ધ, ચંદ્રકાંતા, સુનંદન, વ્રજક, નીલપર્વતવાસી, સૌવીર અને વિજયસ્થલ જેવા અનેક લોકો વસે છે.

મહાસ્થલાઃ સુકામાશ્ચ મહાકેશાઃ સુમૂર્દ્ધજાઃ। વાતરંહાઃ સોપસઙ્ગાઃ પરિવાયાઃ પરાચકાઃ ।। ૪૩.

મહાસ્થલ, સુકામ, મહાકેશ, સુમૂર્દ્ધજ, વાતરંહા (શાખાવાળા), પરિવાય અને પરાચક જેવા પણ અનેક લોકો છે.

સમ્ભવક્રા મહાનેત્રાઃ શૈવાલાસ્તનપાસ્તથા। કુમુદાઃ શાકમુણ્ડાશ્ચ ઉરઃ સઙ્કીર્ણભૌમકાઃ ।। ૪૩.

સંભવક્ર, મહાનેત્ર, શૈવાલ, તનપા, કુમુદ, શાકમુંડ અને ઉર: સંકીર્ણભૌમક પણ ત્યાં વસે છે.

સોદકા વત્સકાશ્ચૈકે વારાહા હારવામકાઃ। શઙ્ખાખ્યા ભાવિસન્દ્રાશ્ચ ઉત્તરા હૈમભૌમકાઃ ।। ૪૩.

કેટલાંક સોદક, વત્સક, વારાહ, હારવામક, શંખ નામના, ભાવિસંદ્ર અને ઉત્તર હૈમભૌમક પણ છે.

કૃષ્ણભૌમાઃ સુભૌમાશ્ચ મહાભૌમાશ્ચ કીર્તિતાઃ। એતે ચાન્યે ચ વિખ્યાતા નાનાજનપદા મયા ।। ૪૩.

કૃષ્ણભૌમ, સુભૌમ અને મહાભૌમ પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે; આવા અનેક વિવિધ જનપદોનું વર્ણન મેં કર્યું છે.

તે પિબન્તિ મહાપુણ્યાં મહાગઙ્ગાં મહાનદીમ્। આદૌ ત્રૈલોક્યવિખ્યાતા શીતા શીતામ્બુવાહિની ।। ૪૩.

આ લોકો મહાપુણ્યમય મહાગંગા – જે આરંભે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ, ઠંડી અને શીતલ જળ વહાવનારી મહાનદી છે – તેનું જળ પીવે છે.

તથા ચ હંસવસતિર્મહાચક્રા ચ નિમ્નગા। ચક્રા વક્રા ચ કઞ્ચી ચ સુરસા ચાપગોત્તમા ।। ૪૩.

તેમજ હંસવસતિ, મહાચક્રા, નિમ્નગા, ચક્રા, વક્રા, કંચી અને શ્રેષ્ઠ નદી સુરસા પણ છે.

શાખાવતી ચેન્દ્રનદી મેઘા મઙ્ગારવાહિની। કાવેરી હરિતોયા ચ સોમાવર્ત્તા શતહ્રદા ।। ૪૩.

શાખાવતી, ઇન્દ્રનદી, મેઘા, મંગારવાહિની, કાવેરી, હરિતોયા, સોમાવર્તા અને શતહ્રદા પણ છે.

વનમાલા વસુમતી પમ્પા પમ્પાવતી શુભા। સુવર્ણા પઞ્ચ વર્ણા ચ તથા પુણ્યા વપુષ્મતી ।। ૪૩.

વનમાળા, વસુમતી, પંપા, શુભ પંપાવતી, સુવર્ણા, પંચવર્ણા અને પુણ્યવતી વપુષ્મતી પણ છે.

મણિવપ્રા સુવપ્રા ચ બ્રહ્મભાગા શિલાશિની। કૃષ્ણતોયા ચ પુણ્યોદા તથા નાગપદી શુભા ।। ૪૩.

મણિવપ્રા, સુવપ્રા, બ્રહ્મભાગા, શિલાશિની, કૃષ્ણતોયા, પુણ્યદા અને શુભ નાગપદી પણ છે.

શૈવાલિની મણિતટા ક્ષારોદા ચારુણાવતી। તથા વિષ્ણુપદી ચૈવ મહાપુણ્યા મહાનદી ।। ૪૩.

શૈવાલિની, મણિતટા, ક્ષારોદા, આરુણાવતી અને મહાપુણ્યમયી મહાનદી વિષ્ણુપદી પણ છે.

હિરણ્યવાહિનીલા ચ સ્કન્દમાલા સુરાવતી । વામોદા ચ પતાકા ચ વેતાલી ચ મહાનદી ।। ૪૩.

હિરણ્યવાહિની, નીલા, સ્કંદમાળા, સુરાવતી, વામોદા, પટાકા, વેતાલી અને મહાનદી—આ મહાન નદીઓ કહેવાય છે.

એતા ગઙ્ગા મહાનદ્યો નાયિકાઃ પરિકીર્તિતાઃ। ક્ષુદ્રનદ્યસ્ત્વસંખ્યાતાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૪૩.

આ બધું મહાનદીઓ, ગંગાઓ, મુખ્ય નદીઓ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; જ્યારે નાની નદીઓ તો અસંખ્ય છે, શેકડો અને હજારોમાં છે.

પૂર્વદ્વીપસ્ય વોહિન્યઃ પુણ્યવત્યશ્ચ કીર્તિતાઃ। કીર્ત્તનેનાપિ ચૈતાસાં પૂતઃ સ્યાદિતિ મે મતિઃ ।। ૪૩.

આ પૂર્વદ્વીપની પ્રસિદ્ધ અને પવિત્ર નદીઓ છે; અને માત્ર એના નામો ઉચ્ચારવાથી પણ મનુષ્ય પવિત્ર થઈ જાય છે—મારો એવો વિશ્વાસ છે.

સમૃદ્ધરાષ્ટ્રં સ્ફીતઞ્ચ નાનાજનપદાકુલમ્। નાનાવૃક્ષવનોદ્દેશં નાનાનગ સુવેષ્ટિતમ્ ।। ૪૩.

એ દેશ સમૃદ્ધ અને સુખાકારી છે, અનેક જાતિના લોકોથી ભરેલો છે, વિવિધ વૃક્ષોના વનોથી શોભાયમાન છે અને અનેક પર્વતોથી ઘેરાયેલો છે.

નરનારીગણાકીર્ણં નિત્યં પ્રમુદિતં શિવમ્। બહુધાન્યધનોપેતં નાનાનૃપતિપાલિતમ્ । ઉપેતં કીર્તનશતૈર્નાનારત્નાકરાકરમ્ ।। ૪૩.

એ દેશ પુરુષો અને સ્ત્રીઓથી ભરપૂર છે, હંમેશા આનંદિત અને શુભ છે, અનેક અનાજ અને ધનથી સમૃદ્ધ છે, અનેક રાજાઓ દ્વારા શાસિત છે, અનેક વખાણોથી પ્રસિદ્ધ છે અને વિવિધ રત્નોના ખાણોથી ભરેલો છે.

તસ્મિન્દેશે સમાખ્યાતા હેમશઙ્ખદલપ્રભાઃ। મહાકાયા મહાવીર્યાઃ પુરુષાઃ પુરુષર્ષભાઃ ।। ૪૩.

એ દેશમાં સુવર્ણ, શંખ અને પાન જેવી કાંતિ ધરાવતા, વિશાળ અને બલવાન, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાન પુરુષો વસે છે.

સમ્ભાષણં દર્શનઞ્ચ સમસ્થાનોપસેવનમ્ । દેવૈઃ સહ મહાભાગાઃ કુર્વતે તત્ર વૈ પ્રજાઃ ।। ૪૩.

ત્યાંના પવિત્ર લોકો દેવતાઓ સાથે વાતચીત કરે છે, મળતા રહે છે અને સાથે મળીને સેવા કરે છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ તેષામાયુઃ પ્રકીર્તિતમ્। ધર્માધર્મવિશેષશ્ચ ન તેષ્વસ્તિ મહાત્મસુ। અહિંસા સત્યવાક્યઞ્ચ પ્રકૃત્યૈવ હિ વર્ત્તતે ।। ૪૩.

ત્યાંના મહાન આત્માઓનું આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષ કહેવાયું છે; એમના માટે ધર્મ અને અધર્મનો ભેદ નથી, કારણ કે અહિંસા અને સત્યવચન એમની સ્વભાવજ છે.

તે ભક્ત્યા શઙ્કરં દેવં ગૌરીં પરમવૈષ્ણવીમ્। ઇજ્યાપૂજાનમસ્કારાંસ્તાભ્યાં નિત્યં પ્રયુઞ્જતે ।। ૪૩.

ત્યાંના લોકો ભક્તિપૂર્વક શંકરદેવ અને ગૌરી, જે પરમ વૈષ્ણવી છે, એમની હંમેશા પૂજા, ઉપાસના અને વંદના કરે છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુદ્વારા કહેલી 'ભુવનવિન્યાસ' નામની ત્રેચાળીસમી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

નિસર્ગ એષ વિખ્યાતો ભદ્રાશ્વાનાં યથાર્થવત્ । શ્રૃણુધ્વં કેતુમાલાનાં વિસ્તરેણ પ્રકીર્ત્તનમ્ ।। ૪૪.

ભદ્રાશ્વોના સ્વભાવની આ જાણીતી વાત છે; હવે તમે કેતુમાલાઓના વર્ણનને વિગતે સાંભળો.

નિષધસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પશ્ચિમસ્ય મહાત્મનઃ। પશ્ચિમેન હિ યત્તત્ર દિક્ષુ સર્વાસુ કીર્તિતમ્ ।। ૪૪.

નિષધ નામના પશ્ચિમના મહાન પર્વતથી પશ્ચિમ તરફ જે કંઈ પણ છે, તે બધું અહીં વર્ણવાયું છે.

કુલાચલાનાં સપ્તાનાં નદીનાઞ્ચ વિશેષતઃ। તથા જનપદાનાઞ્ચ વિસ્તરં શ્રોતુમર્હથ ।। ૪૪.

હવે તમે સાત કુલપર્વતો અને ખાસ કરીને એના નદીઓ તથા ત્યાં વસતા વિવિધ લોકો વિશે વિગતે સાંભળો.

વિશાલઃ કમ્બલઃ કૃષ્ણો જયન્તો હરિપર્વતઃ। અશોકો વર્દ્ધમાનશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વ્વતાઃ ।। ૪૪.

વિશાળ, કંબલ, કૃષ્ણ, જયંત, હરિપર્વત, અશોક અને વર્ધમાન—આ સાત કુલપર્વતો છે.

તેષાં પ્રસૂતિરન્યેઽપિ પર્વતા બહુવિસ્તરાઃ। કોટિકોટિશતા જ્ઞેયાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૪૪.

આ સિવાય પણ અનેક વિશાળ પર્વતો છે, જે કરોડો, લાખો, શેકડો અને હજારોની સંખ્યામાં ગણાય છે.

તૈર્વિમિશ્રા જનપદા નાનાજાતિસમાકુલાઃ। નાનાપ્રકારવિજ્ઞેયાસ્ત્વનેકનૃપપાલિતાઃ ।। ૪૪.

એ પર્વતોમાં અનેક પ્રદેશો છે, જ્યાં વિવિધ જાતિના લોકો ભેગા રહે છે, જુદા-જુદા સ્વરૂપે ઓળખાય છે અને અનેક રાજાઓ દ્વારા શાસિત છે.