વાયુપુરાણમ્

એવં તાસ્તુ મહાનદ્યશ્ચતસ્રો વિમલોદકાઃ। મહાગિરિતટભ્રષ્ટાઃ સંપ્રયાતાશ્ચતુર્દિશમ્ ।। ૪૨.

આ રીતે, એ ચાર મહાનદીઓ, શુદ્ધ જળવાળી, મહાપર્વતના કિનારેથી નીચેથી વહેતી, ચારે દિશામાં પ્રસરી.

તત્સેયં કથિતપ્રાયા પૃથિવી બહુવિસ્તરા। મેરુશૈલમહાકીર્ણાઽવિશચ્ચ સર્વતોદિશમ્ ।। ૪૨.

આ રીતે, વર્ણવેલી આ પૃથ્વી વિશાળ છે, મહા મેરુ પર્વતથી ભરપૂર છે અને સર્વ દિશામાં વિસ્તરેલી છે.

ચતુર્મહાદ્વીપવતી ચતુરાક્રીડકાનના। ચતુષ્કેતુમહાવૃક્ષા ચતુર્વરસરસ્વતી ।। ૪૨.

તેમાં ચાર મહાદ્વીપો, ચાર રમણીય વનો, ચાર વિશિષ્ટ વૃક્ષો અને ચાર સરસ્વતી નદીઓ છે.

ચતુર્મહાશૈલવતી ચતુર્ભુજગસંશ્રયા। અષ્ટોત્તરમહાશૈલા તથાષ્ટવરપર્વતા ।। ૪૨.

તેમાં ચાર મહાપર્વતો, ચાર ભુજંગોનું નિવાસસ્થાન, એકસો આઠ મહાપર્વતો અને આઠ ઉત્તમ પર્વતશ્રેણીઓ છે.

ગન્ધમાદનપાર્શ્વે તુ સ્ફીતા ચોપરિ ગણ્ડિકા। દ્વાત્રિંશતં સહસ્રાણિ યોજનૈઃ પૂર્વપશ્ચિમા ।। ૪૩.

ગંધમાદન પર્વતના બાજુમાં, ઉપર, ગંડિકા નામની સમૃદ્ધ ભૂમિ છે, જે પૂર્વથી પશ્ચિમ બત્રીસ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલી છે.

અસ્યાયામશચવતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ પ્રમાણતઃ। તત્ર તે શુભકર્માણઃ કેતુમાલાઃ પરિશ્રુતાઃ ।। ૪૩.

તેની લંબાઈ પણ બત્રીસ હજાર યોજન છે; ત્યાં શુભ કર્મો માટે પ્રસિદ્ધ કેતુમાલા લોકો વસે છે.

તત્ર કાલા નરાઃ સર્વે મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ। સ્ત્રિયશ્ચોત્પલપત્રાભાઃ સર્વાસ્તાઃ પ્રિય દર્શનાઃ ।। ૪૩.

ત્યાંના બધા લોકો મહાન અને બળવાન છે; સ્ત્રીઓ કમળની પાંખડીઓ જેવી, સૌ સુંદર અને મનોહર છે.

તત્ર દિવ્યો મહાવૃક્ષઃ પનસઃ ષડ્રસાશ્રયઃ। ઈશ્વરો બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ કામચારી મનોજવઃ। તસ્ય પીત્વા ફલરસં જીવન્તિ હિ સમાયુતમ્ ।। ૪૩.

ત્યાં એક દિવ્ય અને વિશાળ પનસનું વૃક્ષ છે, જેમાં છ સ્વાદ છે; તેનો સ્વામી બ્રહ્માના પુત્ર છે, મનગમતું ફરતો અને વિચારો જેટલો ઝડપી છે; એ વૃક્ષના ફળનો રસ પીવાથી લોકો આખું આયુષ્ય જીવે છે.

પાર્શ્વે માલ્યવતશ્ચાપિ પૂર્વે પુર્વા તુ ગણ્ડિકા। આયામતોઽથ વિસ્તારાદ્યથૈવાપરગણ્ડિકા ।। ૪૩.

માલ્યવત પર્વતની બાજુમાં, પૂર્વ દિશામાં, પૂર્વ ગંડિકા આવેલ છે, તેની લંબાઈ અને પહોળાઈ પશ્ચિમ ગંડિકા જેટલી જ છે.

ભદ્રાશ્વાસ્તત્ર વિજ્ઞેયા નિત્યં મુદિતમાનસા। ભદ્રં સાલવનં તત્ર કાલામ્રાશ્ચ મહાદ્રુમાઃ ।। ૪૩.

ત્યાં ભદ્રાશ્વ લોકો છે, જેમનું મન હંમેશાં આનંદિત રહે છે; ત્યાં શુભ સાળના વનો અને વિશાળ કાળઆમ્રના વૃક્ષો છે.

તત્ર તે પુરુષાઃ શ્વેતા મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ। સ્ત્રિયઃ કુમુદવર્ણાભાઃ સુન્દર્ય્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ ।। ૪૩.

ત્યાંના પુરુષો સફેદ, મહાન અને બળવાન છે; સ્ત્રીઓ કુમુદના રંગ જેવી, સુંદર અને મનોહર છે.

ચન્દ્રપ્રભાશ્વન્દ્રવર્ણાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનાઃ। ચન્દ્રશીતલગાત્રાશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચોત્પલગન્ધિકાઃ ।। ૪૩.

તેઓ ચાંદની જેવી તેજસ્વી છે, તેમનું મુખ પૂર્ણચંદ્ર જેવું છે; તેમનું શરીર ચાંદની જેવી શીતળ છે અને સ્ત્રીઓ કમળ જેવી સુગંધિત છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ તેષામાયુર્નિરામયમ્। કાલામ્રસ્ય રસં પીત્વા સર્વદા સિથરયૌવનાઃ ।। ૪૩.

તેમનું આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષનું છે, રોગરહિત છે; કાળઆમ્રનો રસ પીવાથી તેઓ હંમેશાં યુવાન રહે છે.

પ્રમાણં વર્ણમાયુશ્ચ યાથાતથ્યેન કીર્તિતમ્। ચતુર્ણામપિ દ્વીપાનાં સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્ ।। ૪૩.

ચારેય દ્વીપોના માપ, રંગ અને આયુષ્યનું વર્ણન સાચી રીતે સંક્ષિપ્તમાં કરવામાં આવ્યું છે, વિગતે નહીં.

ભદ્રાશ્વાનાં યથા ચિહ્નં કીર્તિતં કીર્તિવર્દ્ધનાઃ। તચ્છૃણુધ્વં તુ કાર્ત્સ્ન્યેન પૂર્વસિદ્ધૈરુદાહૃતમ્ ।। ૪૩.

ભદ્રાશ્વોનું ચિહ્ન જેમ વર્ણવાયું છે, એ મહિમાવંતો, હવે પ્રાચીન ઋષિઓએ જે સંપૂર્ણ રીતે કહેલું છે, તે ધ્યાનથી સાંભળો.

દેવકૂટસ્ય સર્વસ્ય પ્રથિતસ્યેહ યત્પરમ્। પૂર્વેણ દિક્ષુ સર્વાસુ યથાવચ્ચ પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૪૩.

અહીં જે દેવકૂટ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ અને સર્વોચ્ચ છે, તેની પૂર્વ દિશાઓમાં વિગતે જેમ જાણીતું છે તેમ વર્ણના આવી ગઈ છે.

કુલાચલાનાં પઞ્ચાનાં નદીનાઞ્ચ વિશેષતઃ। તથા જનપદાનાઞ્ચ યથા દૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ।। ૪૩.

એ જ રીતે, પાંચ કુલપર્વતો, ખાસ કરીને નદીઓ અને વિવિધ પ્રદેશો, જેમ જોવામાં અને સાંભળવામાં આવ્યા તેમ વર્ણવાયા છે.

શૈવાલો વર્ણમાલાગ્રઃ કોરઞ્જશ્ચાચલોત્તમઃ। શ્વેતવર્ણશ્ચ નીલશ્ચ પઞ્ચૈતે કુલપર્વતાઃ ।। ૪૩.

શૈવાલ, વર્ણમાલાગ્ર, કોરંજ, શ્વેત અને નિલ – આ પાંચ મુખ્ય કુલપર્વતો છે.

તેષાં પ્રસૂતિરન્યેપિ પર્વતા બહુવિસ્તરાઃ। કોટિકોટિઃ ક્ષિતૌ જ્ઞેયાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૪૩.

આમાંથી અનેક વિશાળ પર્વતો ઉત્પન્ન થયા છે; તેઓ ધરતી પર કરોડો, હજારો અને લાખો સંખ્યામાં જાણવા યોગ્ય છે.

તૈર્વિમિશ્રા જનપદૈર્નાનાસત્ત્વસમાકુલાઃ। નાનાપ્રકારજાતીયાસ્ત્વનેકનૃપપાલિતાઃ ।। ૪૩.

આ પર્વતો સાથે જોડાયેલા પ્રદેશો અનેક જાતિના જીવોથી ભરેલા છે અને અનેક જાતિ-વર્ગો અને અનેક રાજાઓ દ્વારા શાસિત છે.

નામધેયૈશ્ચ નિક્રાન્તૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ પુરુષર્ષભૈઃ। અધ્યાસિતા જનપદાઃ કીર્તનીયાશ્ચ શોભિતાઃ ।। ૪૩.

આ પ્રદેશો મહાન અને પ્રસિદ્ધ પુરુષો દ્વારા વસેલા અને શોભિત થયેલા છે, જેમના નામ દુરદુર સુધી પ્રસિદ્ધ થયા છે અને જે પ્રશંસનીય છે.

તેષાન્તુ નામધેયાનિ રાષ્ટ્રાણિ વિવિધાનિ ચ। ગિર્યન્તરનિવિષ્ટાનિ સમેષુ વિષમેષુ ચ ।। ૪૩.

આ પ્રદેશોના નામો અને વિવિધ રાજ્યોએ પર્વતોમાં, સમતલ અને ઊંચા-નીચા સ્થળોએ સ્થાન પામ્યું છે.

તથા સુમઙ્ગલાઃ શુદ્ધાશ્ચન્દ્રકાન્તાઃ સુનન્દનાઃ। વ્રજકા નીલશૈલેયાઃ સૌવીરા વિજયસ્થલાઃ ।। ૪૩.

ત્યાં સુમંગલ, શુદ્ધ, ચંદ્રકાંતા, સુનંદન, વ્રજક, નીલપર્વતવાસી, સૌવીર અને વિજયસ્થલ જેવા અનેક લોકો વસે છે.

મહાસ્થલાઃ સુકામાશ્ચ મહાકેશાઃ સુમૂર્દ્ધજાઃ। વાતરંહાઃ સોપસઙ્ગાઃ પરિવાયાઃ પરાચકાઃ ।। ૪૩.

મહાસ્થલ, સુકામ, મહાકેશ, સુમૂર્દ્ધજ, વાતરંહા (શાખાવાળા), પરિવાય અને પરાચક જેવા પણ અનેક લોકો છે.

સમ્ભવક્રા મહાનેત્રાઃ શૈવાલાસ્તનપાસ્તથા। કુમુદાઃ શાકમુણ્ડાશ્ચ ઉરઃ સઙ્કીર્ણભૌમકાઃ ।। ૪૩.

સંભવક્ર, મહાનેત્ર, શૈવાલ, તનપા, કુમુદ, શાકમુંડ અને ઉર: સંકીર્ણભૌમક પણ ત્યાં વસે છે.

સોદકા વત્સકાશ્ચૈકે વારાહા હારવામકાઃ। શઙ્ખાખ્યા ભાવિસન્દ્રાશ્ચ ઉત્તરા હૈમભૌમકાઃ ।। ૪૩.

કેટલાંક સોદક, વત્સક, વારાહ, હારવામક, શંખ નામના, ભાવિસંદ્ર અને ઉત્તર હૈમભૌમક પણ છે.

કૃષ્ણભૌમાઃ સુભૌમાશ્ચ મહાભૌમાશ્ચ કીર્તિતાઃ। એતે ચાન્યે ચ વિખ્યાતા નાનાજનપદા મયા ।। ૪૩.

કૃષ્ણભૌમ, સુભૌમ અને મહાભૌમ પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે; આવા અનેક વિવિધ જનપદોનું વર્ણન મેં કર્યું છે.

તે પિબન્તિ મહાપુણ્યાં મહાગઙ્ગાં મહાનદીમ્। આદૌ ત્રૈલોક્યવિખ્યાતા શીતા શીતામ્બુવાહિની ।। ૪૩.

આ લોકો મહાપુણ્યમય મહાગંગા – જે આરંભે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ, ઠંડી અને શીતલ જળ વહાવનારી મહાનદી છે – તેનું જળ પીવે છે.

તથા ચ હંસવસતિર્મહાચક્રા ચ નિમ્નગા। ચક્રા વક્રા ચ કઞ્ચી ચ સુરસા ચાપગોત્તમા ।। ૪૩.

તેમજ હંસવસતિ, મહાચક્રા, નિમ્નગા, ચક્રા, વક્રા, કંચી અને શ્રેષ્ઠ નદી સુરસા પણ છે.