વાયુપુરાણમ્

અનુશૈલં સમન્તાચ્ચ નિર્ગતા બહુભિર્મુખૈઃ। અથોઽન્યેનાભિધાનેન ખ્યાતા નદ્યઃ સહસ્રશઃ ।। ૪૨.

પર્વતોની આજુબાજુથી અનેક મુખોથી નીકળી, એ નદી અનેક નામોથી પ્રસિદ્ધ થઈ અને હજારો નદીઓ બની.

તસ્માદ્ધિમવતો ગઙ્ગા ગતા સા તુ મહાનદી। એવં ગઙ્ગેતિ નામ્નાદિપ્રકાશા સિદ્ધસેવિતા ।। ૪૨.

એથી હિમાલયમાંથી ગંગા, એ મહાનદી, નીકળી. તેથી જ એનું નામ 'ગંગા' પડ્યું છે અને સિદ્ધોએ તેની પૂજા કરી છે.

ધન્યાસ્તે સત્તમા દેશા યત્ર ગઙ્ગા મહાનદી। રુદ્રસાદ્ધ્યાનિલાદિત્યૈર્જુષ્ટતોયા યશસ્વતી ।। ૪૨.

જ્યાં ગંગા મહાનદી વહે છે, એવા પવિત્ર દેશો અને ત્યાંના લોકો ધન્ય છે. એનું પાણી રુદ્ર, સિદ્ધ, વાયુ અને આદિત્ય જેવા દેવતાઓએ પવિત્ર માન્યું છે અને એનું યશ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે.

મહાપાદં પ્રવક્ષ્યામિ મેરોરપિ હિ પશ્ચિમમ્। નાનારત્નાકારં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતમ્ ।। ૪૨.

હવે હું મેરુના પશ્ચિમ ભાગનું વર્ણન કરું છું, જે વિવિધ રત્નોથી ભરપૂર, પવિત્ર અને સદ્ગુણીઓ દ્વારા પૂજિત છે.

વિપુલં શૈલરાજાનં વિપુલોદરકન્દરમ્ । નિતમ્બકુઞ્જ કટકૈર્વિમલૈર્મ્મણ્ડિતોદરમ્ ।। ૪૨.

એ વિશાળ પર્વતરાજે પહોળા ગુફા અને ખીણો ધરાવે છે, શુદ્ધ વનરાજિ અને સુંદર ઢોળાવોથી શોભાયમાન છે.

અપિ યા ત્ર્યમ્બકસ્યૈષા ત્રિદશૈઃ સેવિતોદકા। વાયુવેગા ગતાભોગા લતેવ ભ્રામિતા પુનઃ ।। ૪૨.

આ નદી, જેનું પાણી ત્ર્યંબક અને દેવતાઓએ પવિત્ર માન્યું છે, વાયુના જોરથી વળાંકો લેતી, લતાની જેમ ફરી ફરી વહે છે.

મેરુકૂટતટાદ્ભ્રષ્ટા પ્રહતૈઃ સ્વાદિતોદકા। વિસ્તીર્ય્યમાણસલિલા નિર્મ્મલાંશુકસન્નિભા ।। ૪૨.

મેરુની ચોટી પરથી પડતી વખતે, એનું પાણી અથડાઈને અને પીવાઈને, ચારે તરફ પ્રસરે છે, અને એનો વહેવાર શુદ્ધ અને નિર્મળ વસ્ત્ર જેવો ચમકે છે.

તસ્ય કૂટેઽમ્બરનદી સિદ્ધચારણસેવિતા । પ્રદક્ષિણમથાવૃત્ય પતિતા સા તુ ગામિની ।। ૪૨.

એ ચોટી પર, આ આકાશગંગા, સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા પૂજિત, ફરતી ફરતી નીચે વહેતી નદી બનીને પડી.

દેવભ્રાજં મહાભ્રાજં સવૈભ્રાજં મહાવનમ્। પ્લાવયન્તી મહાભાગા નાનાપુષ્પફલોદકા ।। ૪૨.

એ મહાભાગ્યશાળી નદી, વિવિધ ફૂલો, ફળો અને ઝરણાવાળા દેવભ્રાજ, મહાભ્રાજ અને વૈભ્રાજ જેવા મહાવનોને પલાળી નાખે છે.

પ્રદક્ષિણં પ્રકુર્વાણા નાનાવનવિભૂષિતા। પ્રવિષ્ટા પશ્વિમસરઃ સિતોદં વિમલોદકમ્ ।। ૪૨.

વિવિધ વનોની શોભાથી યુક્ત, ફરતી ફરતી એ પશ્ચિમના શીતોદા સરોવરમાં પ્રવેશી, જ્યાંનું પાણી શુદ્ધ અને નિર્મળ છે.

સા સિતોદાદ્વિનિષ્ક્રાન્તા સુપક્ષં પર્વ્વતં ગતા। સુપક્ષતસ્તુ પુણ્યોદાત્તતો દેવર્ષિસેવિતા ।। ૪૨.

શીતોદા સરોવરમાંથી નીકળી, એ સુપક્ષ પર્વત પર પહોંચી; ત્યાંથી પુણ્યોદા અને પછી દેવર્ષિઓ દ્વારા પૂજિત સ્થળે ગઈ.

સુપક્ષકૂટતટગા તસ્માચ્ચ સંશિતોદકા। નિપપાત મહાભાગા રમણ્યં શિખિપર્વ્વતમ્ ।। ૪૨.

સુપક્ષ પર્વતની ચોટી પરથી, એનું પાણી વધુ શુદ્ધ બની, એ મહાભાગ્યશાળી નદી રમણીય શિખિ પર્વત પર પડી.

શિખેશ્ચ પર્વતાત્ કઙ્કં કઙ્કાદ્વૈદૂર્ય્યપર્વ્વતમ્। વૈદૂર્ય્યાત્ કપિલં શૈલં તસ્માચ્ચ ગન્ધમાદનમ્ ।। ૪૨.

શિખિ પર્વતથી એ કંક પર્વત પર ગઈ; કંકથી વૈદૂર્ય પર્વત પર, વૈદૂર્યથી કપિલ પર્વત પર અને ત્યાંથી ગંધમાદન પર્વત પર પહોંચી.

તસ્માદ્ગિરિવરાત્ પ્રાપ્તા પિઞ્જરં વરપર્વ્વતમ્। પિઞ્જરાત્ સરસં યાતા તસ્માચ્ચ કુમુદાચલમ્ ।। ૪૨.

ત્યાંથી એ પર્વતરાજ પિંજરા પર ગઈ; પિંજરા પરથી સરોવર સુધી અને પછી કુમુદ પર્વત પર પહોંચી.

મધુમન્તં જનઞ્ચૈવ મુકુટઞ્ચ શિલોચ્ચયમ્। મુકુટાચ્છૈલશિખરાત્ કૃષ્ણં યાતા મહાગિરિમ્ ।। ૪૨.

એ મધુમંત, જનન, મુકુટ અને પર્વતની ચોટીઓમાં પ્રવેશી; મુકુટ પર્વતની ચોટી પરથી કૃષ્ણ મહાપર્વત પર ગઈ.

કૃષ્ણાત્ શ્વેતં મહાશૈલં મહાનગનિષેવિતમ્। શ્વેતાત્ સહસ્રશિખરં શૈલેન્દ્રં પતિતા પુનઃ ।। ૪૨.

કૃષ્ણ પર્વતથી એ શ્વેત મહાપર્વત પર ગઈ, જ્યાં અનેક નગરો છે; શ્વેતથી ફરી સહસ્રશિખર પર્વતરાજ પર પડી.

અનેકાભિઃ સ્રવન્તીભિરાપ્યાયિતજલા શિવા । એવં શૈલસહસ્રાણિ સાદયન્તી મહાનદી। પારિજાતે મહાશૈલે નિપપાતાશુગામિની ।। ૪૨.

અनेक નદીઓથી ભરપૂર, શુદ્ધ પાણીવાળી એ શુભ મહાનદી, હજારો પર્વતોને પાર કરીને, ઝડપથી પારિજાત મહાપર્વત પર પડી.

અનેકનિર્ઝરનદી ગુહાસાનુષુ રાજતે। તસ્ય કુક્ષિષ્વનેકાસુ ભ્રાન્તતોયા તરઙ્ગિણી ।। ૪૨.

અનેક ઝરણા અને નદીઓ સાથે, એ પર્વતની ગુફાઓ અને ઢોળાવ પર ચમકે છે; એની અંદર, એનું પાણી અનેક પ્રવાહોમાં ફરતું રહે છે.

વ્યાહન્યમાનસંવેગા ગણ્ડશૈલૈરનેકશઃ। સંવિદ્યમાનસલિલા ગતા ચ ધરણીતલે ।। ૪૨.

ઘણા પર્વતના કાંઠા પર વારંવાર અથડાઈને, એનું પાણી વિખેરાઈ ગયું અને અંતે ધરતી પર આવી પહોંચી.

કેતુમાલં મહાદ્વીપં નાનામ્લેચ્છ ગણૈર્યુતમ્ । પ્લાવયન્તી મહાભાગા પ્રયાતા પશ્ચિમાર્ણવમ્ ।। ૪૨.

કેતુમાલ નામનું મહાદ્વીપ, જ્યાં અનેક વિદેશી જાતિઓ વસે છે, તેને વહાલી મહાનદી પાણીથી છલકાવીને પશ્ચિમના સમુદ્ર તરફ વહેવા લાગી.

સુવર્ણચિત્રપાર્શ્વે તુ સુપાર્શ્વેઽપ્યુત્તરે ગિરૌ । મેરોશ્ચિત્રમહાપાદે મહાસત્ત્વનિષેવિતે ।। ૪૨.

સુવર્ણ અને રંગબેરંગી કિનારા પાસે, ઉત્તર તરફના પર્વત પર, મેરુના વિશાળ અને અદ્ભુત પાદ પાસે, જ્યાં મહાન આત્માઓ રહે છે—

મેરુકૂટતટાદ્ભ્રષ્ટા પવનેનેરિતોદકા। અનેકાભોગવક્રાઙ્ગી ક્ષિપ્યમાણા નભસ્તલે ।। ૪૨.

મેરુ પર્વતના શિખર પરથી, પવનના ઝોકથી પાણી વળાંક લેતાં, અનેક વળાંકો સાથે, આ નદી આકાશમાં ફેંકાઈ ગઈ.

ષષ્ટિયોજનસાહસ્રે નિરાલમ્બેઽમ્બરે શુભે। વિકીર્યમાણા માલેવ નિપપાત મહાનદી ।। ૪૨.

સાઠ હજાર યોજન જેટલું અંતર, નિર્વિઘ્ન શુદ્ધ આકાશમાં, માળાની જેમ છૂટતી રહી અને પછી મહાનદી નીચે પડતી ગઈ.

એવં કૂટતટૈર્ભ્રષ્ટા નૈકૈર્દેવર્ષિસેવિતૈઃ। વિકીર્યમાણસલિલા નૈકપુષ્પોડુપોત્કચા ।। ૪૨.

આ રીતે, અનેક પર્વતશિખરો પરથી, દેવો અને ઋષિઓની હાજરીમાં, નદીનું પાણી ફેલાતું, અનેક ફૂલો અને તારાઓના ગુચ્છોથી શોભાયમાન થતું હતું.

નાનારત્નવનોદ્દેશમરણ્યં સવિતુર્વ્વનમ્। મહાવનં મહાભાગા પ્લાવયન્તી પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૪૨.

વિવિધ રત્નોના વનો, પ્રદેશો અને જંગલો, સૂર્યનું વન અને મહાવન—આ બધાને મહાનદી પાણીથી છલકાવીને, તે દક્ષિણ તરફ ફરતી ગઈ.

સરોવરં મહાપુણ્યં મહાભાગનિષેવિતમ્। તત્રાવિવેશ કલ્યાણી મહાભદ્રં સિતોદકા ।। ૪૨.

ત્યાં, શુભ અને અત્યંત પવિત્ર, શુદ્ધ પાણીવાળી મહાનદી, મહાપુણ્યસરવરમાં પ્રવેશી, ધન્યજનોથી પૂજાયમાન બની.

ભદ્રસોમેતિ નામ્ના હિ મહાપારા મહાજવા। મહાનદી મહાપુણ્યા મહાભદ્રા વિનિર્ગતા ।। ૪૨.

ભદ્રસોમ નામે જાણીતી, વિશાળ અને ઝડપી, મહાપવિત્ર અને શુભ મહાનદી ત્યાંથી બહાર નીકળી.

નૈકનિર્ઝરવપ્રાઢ્યા શંખકૂટતટે તુ સા। તત્ર કૂટે ગિરિતટે નિપપાતાશુગામિની ।। ૪૨.

અनेक ઝરણા અને ખીણોથી ભરપૂર, શંખકૂટ પર્વતની ઢાળ પર, ત્યાં પર્વતકાંઠે, ઝડપથી વહેતી નદી નીચે પડી.

શંખકૂટતટાદ્ભ્રષ્ટા પપાત વૃષપર્વ્વતમ્। વૃષપર્વ્વતાદ્વત્સગિરિં નાગશૈલં તતો ગતા ।। ૪૨.

શંખકૂટ પર્વતની ઢાળ પરથી નીચે પડીને, તે વૃષપર્વત પર પહોંચી; વૃષપર્વતથી વત્સગિરિ પર અને પછી નાગશૈલ તરફ ગઈ.