વાયુપુરાણમ્

શીતાન્તાશિખરાદ્ભ્રષ્ટા સુકુઞ્જે વરપર્વતે। નિપપાત મહાભાગા તસ્માદપિ સુમઞ્જસમ્ ।। ૪૨.

શીતાંત શિખર પરથી, સુંદર વનમાં, ઉત્તમ પર્વત પર નીચે પડેલી એ મહાન નદી, ત્યાંથી સુમંજસ સુધી વહે છે.

તસ્માન્માલ્યવતં શૈલં ભાવયન્તી વરાપગા। વૈકઙ્કં સમનુપ્રાપ્તા વૈકઙ્કાન્મણિપર્વતમ્। મણિપર્વતાન્મહાશૈલં ઋષભં નૈકકન્દરમ્ ।। ૪૨.

ત્યાંથી, તે શ્રેષ્ઠ નદી માળ્યવત પર્વતને પોષતી, વૈકંક પર્વત પર પહોંચી, પછી મણિપર્વત અને ત્યાંથી અનેક ગુફાવાળા મહાન ઋષભ પર્વત પર ગઈ.

એવં શૈલસહસ્રાણિ દારયન્તી મહાનદી। પતિતાઽથ મહાશૈલે જઠરે સિદ્ધસેવિતે ।। ૪૨.

આ રીતે, હજારો પર્વતોને ચીરીને, મહાનદી સિદ્ધો વસે છે એવા મહાપર્વતના ખોળામાં પડી.

તસ્માદપિ મહાશૈલં દેવકૂટં તરઙ્ગિણી। તસ્ય કુક્ષિસમુદ્રાન્તા ક્રમેણ પૃથિવીં ગતા ।। ૪૨.

એ મહાન પર્વત દેવકૂટમાંથી તરંગવાળી નદી નીકળી, અને તેના પેટમાંથી ધીમે ધીમે વહેતી પૃથ્વી પર આવી.

સૈવં સ્થલીસહસ્રાણિ શૈલરાજશતાનિ ચ। વનાનિ ચ વિચિત્રાણિ સરાંસિ વિવિધાનિ ચ ।। ૪૨.

એ રીતે, એ નદીયે હજારો મેદાનો, સૈંકડો મહાપર્વતો, અદ્દભુત જંગલો અને અનેક પ્રકારના સરોવર પાર કર્યા.

સ્રાવયન્તી મહાભાગા વિસ્ફારેષ્વવલીકદા। નદી સહસ્રાનુગતા પ્રવૃત્તા ચ મહાનદી ।। ૪૨.

પવિત્ર નદી હજારો નદીઓ સાથે વહેતી, અનેક જગ્યાએ ફાટી નીકળતી અને મહાનદી બની.

ભદ્રાશ્વં સુમહાદ્વીપં પ્લાવયન્તી વરાપગા। પ્રવિષ્ટા હ્યર્ણવં પૂર્વં પૂર્વે દ્વીપે મહાનદી ।। ૪૨.

એ શ્રેષ્ઠ નદી ભદ્રાશ્વ નામના વિશાળ દ્વીપને પાણીથી ભરાઈ દીધી અને પૂર્વ દ્વીપમાંથી વહેતી પૂર્વ સમુદ્રમાં પ્રવેશી.

દક્ષિણેઽપિ પ્રપન્ના યા શૈલેન્દ્રે ગન્ધમાદને। ચિત્રૈઃ પ્રપાતૈર્વિધૈર્નૈકવિસ્ફાલિતોદકા ।। ૪૨.

પછી એ દક્ષિણ તરફ પણ પહોંચી, જ્યાં ગંધમાદન નામના મહાપર્વત પર અનેક અદ્ભુત અને વિવિધ ઝરણાઓથી તેનું પાણી ફાટી નીકળ્યું.

તદ્ઘન્ધમાદનવનં નન્દનં દેવનન્દનમ્। પ્લાવયન્તી મહાભાગા પ્રયાતા સા પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૪૨.

એ પવિત્ર નદી ગંધમાદનનું વન, નંદન અને દેવોનું આનંદસ્થાન પાણીથી ભરાઈને, પછી દક્ષિણ તરફ આગળ વધી.

નામ્ના હ્યલકનન્દેતિ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતા। પ્રવિશત્યુત્તરસરો માનસં દેવમાનસમ્ ।। ૪૨.

જેને સર્વત્ર અલકાનંદા નામે ઓળખાય છે, એ નદી ઉત્તર તરફના માનસ સરોવર, દેવોનું પવિત્ર સરોવર, તેમાં પ્રવેશી.

માનસાચ્છૈલરાજાનં રમ્યં ત્રિશિખરં ગતા। ત્રિકૂટાચ્છૈલશિખરાત્ કલિઙ્ગશિખરં ગતા ।। ૪૨.

માનસ સરોવરથી એ સુંદર ત્રિશિખર પર્વત પર પહોંચી, અને ત્રિકૂટ પર્વત પરથી કળિંગ પર્વતના શિખર પર ગઈ.

કલિઙ્ગશિખરાદ્ભ્રષ્ટા રુચકે નિપપાત સા। રુચકાન્નિષધં પ્રાપ્તા તામ્રાભં નિષધાદપિ ।। ૪૨.

કળીંગ પર્વતના શિખર પરથી નીચે પડીને એ રુચક પર્વત પર આવી, પછી રુચકથી નિષધ પર્વત પર અને ત્યાંથી તામ્રાભ પર્વત પર પહોંચી.

તામ્રાભશિખરાર્દ્ભ્રષ્ટા ગતા શ્વેતોદરં ગિરિમ્ । તસ્માત્સુમૂલં શૈલેન્દ્રં વસુધારઞ્ચ પર્વતમ્ ।। ૪૨.

તામ્રાભ પર્વતના શિખર પરથી નીચે પડીને એ શ્વેતોદર પર્વત પર ગઈ, પછી ત્યાંથી મહાન પર્વતના મૂળ ભાગે અને પછી વસુધારા પર્વત પર પહોંચી.

હેમકૂટં ગતા તસ્માદ્દેવશ્રૃઙ્ગે તતો ગતા। તસ્માદ્ગતા મહાશૈલં તતશ્ચાપિ પિશાચકમ્ ।। ૪૨.

ત્યાંથી એ હેમકૂટ પર્વત પર, પછી દેવશૃંગ પર્વત પર, પછી મહાન પર્વત પર અને પછી પિશાચક પર્વત પર પહોંચી.

પિશાચકાચ્છૈલવરાત્ પઞ્ચકૂટઙ્ગતા પુનઃ। પઞ્ચકૂટાત્તુ કૈલાસં દેવાવાસં શિલોચ્ચયમ્ ।। ૪૨.

પિશાચક પર્વતથી એ પાંચકૂટા નામના પર્વત પર ગઈ, અને ત્યાંથી દેવોનું નિવાસસ્થાન એવા ઉંચા કૈલાસ પર્વત પર પહોંચી.

તસ્ય કુક્ષિષુ વિભ્રાન્તા નૈકકન્દરસાનુષુ। હિમવત્યુત્તમનદી નિપપાતાચલોત્તમે ।। ૪૨.

એ નદી પર્વતના અનેક ગુફાઓ અને ખીણોમાં ફરતી રહી અને પછી હિમવંતના સર્વોચ્ચ શિખર પર નીચે પડી.

સૈવં શૈલસહસ્રાણિ દારયન્તી મહાનદી। સ્થલીશતાન્યનેકાનિ પ્લાવયન્ત્યાશુગાણિની ।। ૪૨.

એ રીતે મહાનદીયે હજારો પર્વતોને ફાડી નાખ્યા, અનેક મેદાનોને પાણીથી ભર્યા અને ઝડપથી આગળ વહેતી રહી.

વનાનાઞ્ચ સહસ્રાણિ કન્દરાણાં શતાનિ ચ । સ્રાવયન્તી મહાભાગા પ્રયાતા દક્ષિણોદધિમ્ ।। ૪૨.

એ પવિત્ર નદીયે હજારો જંગલો અને સૈંકડો ગુફાઓને પાણીથી ભર્યા અને પછી દક્ષિણ સમુદ્ર તરફ આગળ વધી.

રમ્યા યોજનવિસ્તીર્ણા શૈલકુક્ષિષુ સંવૃતા। યાધૃતા દેવદેવેન શઙ્કરેણ મહાત્મના ।। ૪૨.

એ સુંદર અને યોજન જેટલી પહોળી નદી પર્વતના ખોળામાં છુપાયેલી હતી, અને મહાન આત્માવાળા દેવદેવ મહાદેવ શંકરે તેને સંભાળી રાખી હતી.

પાવની દ્વિજશાર્દૂલ ઘોરાણામપિ પાપ્મનામ્। શઙ્કરસ્યાઙ્કસંસ્પર્શાન્મહાદેવસ્ય ધીમતઃ। દ્વિગુણં પવિત્રસલિલા સર્વલોકે મહાનદી ।। ૪૨.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મહાદેવ શંકરના અંગને સ્પર્શથી એ મહાનદીનું પાણી આખા જગતમાં બે ગણી પવિત્ર બની ગયું, અને તે ભયાનક પાપોને પણ દૂર કરે છે.

અનુશૈલં સમન્તાચ્ચ નિર્ગતા બહુભિર્મુખૈઃ। અથોઽન્યેનાભિધાનેન ખ્યાતા નદ્યઃ સહસ્રશઃ ।। ૪૨.

પર્વતોની આજુબાજુથી અનેક મુખોથી નીકળી, એ નદી અનેક નામોથી પ્રસિદ્ધ થઈ અને હજારો નદીઓ બની.

તસ્માદ્ધિમવતો ગઙ્ગા ગતા સા તુ મહાનદી। એવં ગઙ્ગેતિ નામ્નાદિપ્રકાશા સિદ્ધસેવિતા ।। ૪૨.

એથી હિમાલયમાંથી ગંગા, એ મહાનદી, નીકળી. તેથી જ એનું નામ 'ગંગા' પડ્યું છે અને સિદ્ધોએ તેની પૂજા કરી છે.

ધન્યાસ્તે સત્તમા દેશા યત્ર ગઙ્ગા મહાનદી। રુદ્રસાદ્ધ્યાનિલાદિત્યૈર્જુષ્ટતોયા યશસ્વતી ।। ૪૨.

જ્યાં ગંગા મહાનદી વહે છે, એવા પવિત્ર દેશો અને ત્યાંના લોકો ધન્ય છે. એનું પાણી રુદ્ર, સિદ્ધ, વાયુ અને આદિત્ય જેવા દેવતાઓએ પવિત્ર માન્યું છે અને એનું યશ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે.

મહાપાદં પ્રવક્ષ્યામિ મેરોરપિ હિ પશ્ચિમમ્। નાનારત્નાકારં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતમ્ ।। ૪૨.

હવે હું મેરુના પશ્ચિમ ભાગનું વર્ણન કરું છું, જે વિવિધ રત્નોથી ભરપૂર, પવિત્ર અને સદ્ગુણીઓ દ્વારા પૂજિત છે.

વિપુલં શૈલરાજાનં વિપુલોદરકન્દરમ્ । નિતમ્બકુઞ્જ કટકૈર્વિમલૈર્મ્મણ્ડિતોદરમ્ ।। ૪૨.

એ વિશાળ પર્વતરાજે પહોળા ગુફા અને ખીણો ધરાવે છે, શુદ્ધ વનરાજિ અને સુંદર ઢોળાવોથી શોભાયમાન છે.

અપિ યા ત્ર્યમ્બકસ્યૈષા ત્રિદશૈઃ સેવિતોદકા। વાયુવેગા ગતાભોગા લતેવ ભ્રામિતા પુનઃ ।। ૪૨.

આ નદી, જેનું પાણી ત્ર્યંબક અને દેવતાઓએ પવિત્ર માન્યું છે, વાયુના જોરથી વળાંકો લેતી, લતાની જેમ ફરી ફરી વહે છે.

મેરુકૂટતટાદ્ભ્રષ્ટા પ્રહતૈઃ સ્વાદિતોદકા। વિસ્તીર્ય્યમાણસલિલા નિર્મ્મલાંશુકસન્નિભા ।। ૪૨.

મેરુની ચોટી પરથી પડતી વખતે, એનું પાણી અથડાઈને અને પીવાઈને, ચારે તરફ પ્રસરે છે, અને એનો વહેવાર શુદ્ધ અને નિર્મળ વસ્ત્ર જેવો ચમકે છે.

તસ્ય કૂટેઽમ્બરનદી સિદ્ધચારણસેવિતા । પ્રદક્ષિણમથાવૃત્ય પતિતા સા તુ ગામિની ।। ૪૨.

એ ચોટી પર, આ આકાશગંગા, સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા પૂજિત, ફરતી ફરતી નીચે વહેતી નદી બનીને પડી.

દેવભ્રાજં મહાભ્રાજં સવૈભ્રાજં મહાવનમ્। પ્લાવયન્તી મહાભાગા નાનાપુષ્પફલોદકા ।। ૪૨.

એ મહાભાગ્યશાળી નદી, વિવિધ ફૂલો, ફળો અને ઝરણાવાળા દેવભ્રાજ, મહાભ્રાજ અને વૈભ્રાજ જેવા મહાવનોને પલાળી નાખે છે.