વાયુપુરાણમ્

સબ્રહ્મસદનં લોકં સદેવાસુરમાનુષમ્। ત્રિલોકમિતિ વિખ્યાતં યત્સત્ત્વૈર્વ્યવહાર્યતે ।। ૪૧.

બ્રહ્માના નિવાસસ્થાનવાળો, દેવ, અસુર અને માનવોથી ભરેલો જે લોક છે, તે 'ત્રિલોક' તરીકે પ્રખ્યાત છે અને સર્વ જીવો તેનું વ્યવહાર કરે છે.

ચન્દ્રાદિત્યાવતપ્તં યત્તજ્જગત્ પરિગીયતે। ગન્ધવર્ણરસોપેતં શબ્દસ્પર્શગુણાન્વિતમ્ ।। ૪૧.

ચંદ્ર અને સૂર્યથી તપ્ત, સુગંધ, રંગ અને રસથી યુક્ત, તથા ધ્વનિ અને સ્પર્શના ગુણો ધરાવતું જે જગત છે, તે વિશ્વ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

તં લોકપદ્મં શ્રુતિભિઃ પદ્મમિત્યભિધીયતે। એષ સર્વપુરાણેષુ ક્રમઃ સુપરિનિશ્ચિતઃ ।। ૪૧.

આ લોકપદ્મને વેદોમાં 'પદ્મ' કહેવામાં આવ્યું છે; આ ક્રમ સર્વ પુરાણોમાં નિશ્ચિત અને સ્થાપિત છે.

સરોવરેભ્યઃ પુણ્યોદા દેવ નદ્યો વિનિર્ગતાઃ। મહૌઘતોયા નદ્યશ્ચ તાઃ શ્રૃણુધ્વં યથાક્રમમ્ ।। ૪૨.

પવિત્ર સરોવરોમાંથી પુણ્યદાયી નદીઓ ઉત્પન્ન થાય છે, અને દેવનદીઓમાંથી મહાન પ્રવાહવાળી નદીઓ વહે છે; હવે હું તેમનો ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું, સાંભળો.

આકાશામ્ભોનિધેર્યોઽસૌ સોમ ઇત્યભિધીયતે। આધારઃ સર્વભૂતાનાં દેવાનામમૃતાકરઃ ।। ૪૨.

આકાશના સાગરથી જે સોમ કહેવાય છે, તે સર્વ જીવોનું આધાર છે અને દેવો માટે અમૃતનો સ્ત્રોત છે.

તસ્માત્ પ્રવૃત્તા પુણ્યોદા નદી હ્યાકાશગામિની। સપ્તમેનાનિલપથા પ્રયાતા વિમલોદકા ।। ૪૨.

આથી, તે પુણ્યદાયી નદી, આકાશમાં વહેતી, સાતમા વાયુપથ પર શુદ્ધ જળ લઈને આગળ વધે છે.

સા જ્યોતિષિ નિવર્તન્તી જ્યોતિર્ગણનિષેવિતા। તારાકોજિસહસ્રાણાં નભસશ્ચ સમાયતા ।। ૪૨.

તે નદી તેજસ્વી તારાઓના સમૂહથી ઘેરાયેલી, આકાશમાં હજારો ઝગમગતા તારાઓમાં ભળી ફરી પાછી આવે છે.

માહેન્દ્રેણ ગજેન્દ્રેણ આકાશપથયાયિના। ક્રીડિતા હ્યન્તરતલે યા સા વિક્ષોભિતોદકા ।। ૪૨.

મહાન ગજરાજ ઐરાવત, જે આકાશપથમાં સંચરે છે, તેની સાથે રમતાં, અંદરના પ્રદેશમાં તેની નદીનું જળ ઉથલપાથલ થાય છે.

નૈકૈર્વિમાનસઙ્ઘાતૈઃ પ્રક્રામદ્ભિર્નભસ્તલમ્। સિદ્ધૈરુપસ્પૃષ્ટજલા મહાપુણ્યજલા શિવા ।। ૪૨.

આકાશમાં અનેક વિમાનમાળાઓમાં સંચરતા સિદ્ધો દ્વારા સ્પર્શાયેલી, તેની નદીનું જળ અત્યંત પુણ્યદાયી અને શુભ છે.

વાયુના પ્રેર્યમાણા ચ અનેકાભોગગામિની। પરિવર્ત્તત્યહરહર્યથા સૂર્યસ્તથૈવ સા ।। ૪૨.

વાયુ દ્વારા ચલાવાતી, અનેક માર્ગે વહેતી, તે નદી રોજે રોજ સૂર્યની જેમ ફરતી રહે છે.

ચત્વાર્યશીતિઃ પ્રતતા યોજનાનાં સમન્તતઃ। વેગેન કુર્વતી મેરું સા પ્રયાતા પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૪૨.

ચારે બાજુ ચોર્યાસી યોજન જેટલી પહોળાઈ ધરાવતી, તે ઝડપથી મેરુ પર્વતની પરિક્રમા કરે છે.

વિભિદ્યમાના સલિલૈસ્તૈજસેનાનિલેન ચ। મેરોરુત્તરકૂટેષુ પતિતાથ ચતુર્ષ્વપિ ।। ૪૨.

જળ અને અગ્નિસમાન વાયુથી વિભાજિત થઈ, તે નદી મેરુના ઉત્તર કૂટોમાં ચારેય સ્થાને પડી.

મેરુકૂટતટાન્તેભ્ય ઉત્કૃષ્ટેભ્યો નિવર્તિતા। વિકીર્યમાણ સલિલા ચતુર્દ્ધાસંસૃતોદકા ।। ૪૨.

મેરુ પર્વતના ઉંચા કિનારાઓ પરથી પાછી વળી, તેની નદીનું જળ ચારે ભાગે વિખેરાઈ અને વહેવા માંડ્યું.

ષષ્ટિયોજનસાહસ્રં નિરાલમ્બનમમ્બરમ્। નિપપાત મહાભાગ મેરોસ્તસ્ય ચતુર્દ્દિશમ્ ।। ૪૨.

સાઠ હજાર યોજન જેટલા આધારરહિત આકાશમાંથી નીચે પડતી, તે મહાન નદી મેરુ પર્વતની ચારેય દિશામાં પહોંચી.

સા ચતુર્ષ્વભિતશ્ચૈવ મહાપાદેષુ શોભના। પુણ્યા મન્દરપૂર્વેણ પતિતા હિ મહાનદી ।। ૪૨.

તે સુંદર અને પુણ્યદાયી મહાનદી, મંદરથી પૂર્વે આવેલા ચાર સુંદર પાયા પર પડી.

પૂર્વેણાંશેન દેવાનાં સર્વસિદ્ધગણાલયમ્। સુવર્ણચિત્રકટકં નૈકનિર્ઝરકન્દરમ્ ।। ૪૨.

પૂર્વ દિશામાં, તે દેવતાઓ અને સર્વે સિદ્ધોના નિવાસસ્થાન, સોનાના શિખરો અને અનેક ઝરણાવાળા ગુફાવાળું સ્થાન પહોંચી.

પ્લાવયન્તી સશૈલેન્દ્રં મન્દરઞ્ચારુકન્દરમ્। વપ્રપ્રતાપશમનૈરનેકૈઃ સ્ફાટિકોદકૈઃ ।। ૪૨.

મંદર પર્વત અને તેની સુંદર ગુફાઓને વહાળી, તે નદી અનેક સ્ફટિક સમાન શુદ્ધ જળથી પર્વતના ઢાળાને શાંત કરે છે.

તથા ચૈત્રરથં રમ્યં પ્લાવયન્તી પ્રદક્ષિણમ્। પ્રવિષ્ટા હ્યમ્બરનદી હ્યરુણોદસરોવરમ્ ।। ૪૨.

એ રીતે, મનોહર ચૈત્રરથની પરિક્રમા કરતી, આકાશગંગા અરુણોદ સરોવર નામના સુંદર તળાવમાં પ્રવેશી.

અરુણોદાન્નિવૃત્તાઽથ શીતાન્તે રમ્યનિર્ઝરે। શૈલે સિદ્ધગણાવાસે નિપપાત સુગામિની ।। ૪૨.

અરુણોદમાંથી નીકળી, ઠંડા પ્રદેશના અંતે, સુંદર ઝરણામાંથી પર્વત પર, સિદ્ધોના નિવાસસ્થાને, સરળતાથી વહેતી નીચે પડી.

સીતા નામ મહા પુણ્યા નદીનાં પ્રવરા નદી। સા નિકુઞ્જનિરુદ્ધા તુ અનેકાભોગગામિની ।। ૪૨.

સીતા નામે, મહાપુણ્યવાળી અને નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી નદી, વનરાજીઓથી અટકાયેલી, અનેક માર્ગે વહે છે.

શીતાન્તાશિખરાદ્ભ્રષ્ટા સુકુઞ્જે વરપર્વતે। નિપપાત મહાભાગા તસ્માદપિ સુમઞ્જસમ્ ।। ૪૨.

શીતાંત શિખર પરથી, સુંદર વનમાં, ઉત્તમ પર્વત પર નીચે પડેલી એ મહાન નદી, ત્યાંથી સુમંજસ સુધી વહે છે.

તસ્માન્માલ્યવતં શૈલં ભાવયન્તી વરાપગા। વૈકઙ્કં સમનુપ્રાપ્તા વૈકઙ્કાન્મણિપર્વતમ્। મણિપર્વતાન્મહાશૈલં ઋષભં નૈકકન્દરમ્ ।। ૪૨.

ત્યાંથી, તે શ્રેષ્ઠ નદી માળ્યવત પર્વતને પોષતી, વૈકંક પર્વત પર પહોંચી, પછી મણિપર્વત અને ત્યાંથી અનેક ગુફાવાળા મહાન ઋષભ પર્વત પર ગઈ.

એવં શૈલસહસ્રાણિ દારયન્તી મહાનદી। પતિતાઽથ મહાશૈલે જઠરે સિદ્ધસેવિતે ।। ૪૨.

આ રીતે, હજારો પર્વતોને ચીરીને, મહાનદી સિદ્ધો વસે છે એવા મહાપર્વતના ખોળામાં પડી.

તસ્માદપિ મહાશૈલં દેવકૂટં તરઙ્ગિણી। તસ્ય કુક્ષિસમુદ્રાન્તા ક્રમેણ પૃથિવીં ગતા ।। ૪૨.

એ મહાન પર્વત દેવકૂટમાંથી તરંગવાળી નદી નીકળી, અને તેના પેટમાંથી ધીમે ધીમે વહેતી પૃથ્વી પર આવી.

સૈવં સ્થલીસહસ્રાણિ શૈલરાજશતાનિ ચ। વનાનિ ચ વિચિત્રાણિ સરાંસિ વિવિધાનિ ચ ।। ૪૨.

એ રીતે, એ નદીયે હજારો મેદાનો, સૈંકડો મહાપર્વતો, અદ્દભુત જંગલો અને અનેક પ્રકારના સરોવર પાર કર્યા.

સ્રાવયન્તી મહાભાગા વિસ્ફારેષ્વવલીકદા। નદી સહસ્રાનુગતા પ્રવૃત્તા ચ મહાનદી ।। ૪૨.

પવિત્ર નદી હજારો નદીઓ સાથે વહેતી, અનેક જગ્યાએ ફાટી નીકળતી અને મહાનદી બની.

ભદ્રાશ્વં સુમહાદ્વીપં પ્લાવયન્તી વરાપગા। પ્રવિષ્ટા હ્યર્ણવં પૂર્વં પૂર્વે દ્વીપે મહાનદી ।। ૪૨.

એ શ્રેષ્ઠ નદી ભદ્રાશ્વ નામના વિશાળ દ્વીપને પાણીથી ભરાઈ દીધી અને પૂર્વ દ્વીપમાંથી વહેતી પૂર્વ સમુદ્રમાં પ્રવેશી.

દક્ષિણેઽપિ પ્રપન્ના યા શૈલેન્દ્રે ગન્ધમાદને। ચિત્રૈઃ પ્રપાતૈર્વિધૈર્નૈકવિસ્ફાલિતોદકા ।। ૪૨.

પછી એ દક્ષિણ તરફ પણ પહોંચી, જ્યાં ગંધમાદન નામના મહાપર્વત પર અનેક અદ્ભુત અને વિવિધ ઝરણાઓથી તેનું પાણી ફાટી નીકળ્યું.

તદ્ઘન્ધમાદનવનં નન્દનં દેવનન્દનમ્। પ્લાવયન્તી મહાભાગા પ્રયાતા સા પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૪૨.

એ પવિત્ર નદી ગંધમાદનનું વન, નંદન અને દેવોનું આનંદસ્થાન પાણીથી ભરાઈને, પછી દક્ષિણ તરફ આગળ વધી.