વાયુપુરાણમ્

પૂર્ણા વસુમતી સર્વા ગિરિભિર્નૈકવિસ્તરૈઃ। નદીકન્દરશૈલાદ્યૈરનેકૈશ્ચિત્રસાનુભિઃ ।। ૪૧.

આ આખી ધરતી અનેક વિસ્તૃત પર્વતો, નદીઓ, ખીણો, શિલાઓ અને અદભુત આકારવાળા અનેક ઢોળાણોથી ભરપૂર છે.

ઇત્યેવમચલૈર્યુક્તૈર્દૈત્યરાક્ષસસાધુભિઃ। કિન્નરોરગગન્ધર્વૈર્વિચિત્રૈઃ સિદ્ધચારણૈઃ ।। ૪૧.

આવા પર્વતોમાં દૈત્ય, રાક્ષસ, સાધુ, કિન્નર, નાગ, ગંધર્વ તથા અદભુત સિદ્ધો અને ચારણો વસે છે.

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સેવિતા નૈક વિસ્તરાઃ। પુણ્યકૃદ્ભિઃ સમાકીર્ણા કેસરાકૃતયો નગાઃ ।। ૪૧.

ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી સેવિત, વિશાળ વિસ્તાર ધરાવતા, પુણ્યશાળી લોકોથી ભરેલા, અને સિંહની જટાની જેમ આકૃતિ ધરાવતા પર્વતો અહીં છે.

ગિરિજાલન્તુ તન્મેરોઃ સિદ્ધલોકમિતિ સ્મૃતમ્। ચિત્રં નાનાશ્રયોપેતં પ્રચારં સુકૃતાત્મનામ્ ।। ૪૧.

મેરુના પર્વતોનો આ સમૂહ 'સિદ્ધલોક' તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં અનેક રહેઠાણો છે અને પુણ્યાત્માઓ વિહાર કરે છે.

નાત્યુગ્રકર્મસિદ્ધાનાં પ્રતિમા મધ્યમાઃ સ્મૃતાઃ। સ હિ સ્વર્ગ ઇતિ ખ્યાતઃ ક્રમસ્ત્વેષ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૪૧.

જે લોકો અત્યંત કઠિન કર્મોથી સિદ્ધ નથી, તેમને મધ્યમ અવસ્થાની પ્રાપ્તિ થાય છે; આ સ્થાન સ્વર્ગ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને એ જ ક્રમ અહીં જણાવાયો છે.

ચતુર્મહાદ્વીપવતી સેયમુર્વી પ્રકીર્તિતા ૪૧.

આ ધરતીને ચાર મહાદ્વીપો ધરાવતી તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.

નાનાભક્ષ્યાન્નપાનૈશ્ચ નાનાચ્છાદનભૂષણૈઃ। પ્રજાવિકારૈર્વિવિધૈશ્ચિત્રૈરધ્યુષિતૈઃ સહ।। ૪૧.

વિવિધ ખોરાક-પાન, અનેક પ્રકારના વસ્ત્રો અને આભૂષણો, અને અનેક રૂપો તથા અદભુત પરિવર્તનો ધરાવતી પ્રજાઓ અહીં વસે છે.

ચત્વારો નૈકવર્ણાદ્યા મહાદ્વીપાઃ પરિશ્રુતાઃ। ભદ્રાશ્ચ ભરતાશ્ચૈવ કેતુમાલાશ્ચ પશ્ચિમાઃ। ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ।। ૪૧.

ચારે મહાદ્વીપો, અનેક રંગ અને જાતવાળા, પ્રસિદ્ધ છે: ભદ્ર, ભરત, પશ્ચિમના કેતુમાલ અને ઉત્તરકુરુ, જે પુણ્યશાળીઓનું નિવાસસ્થાન છે.

સૈષા ચતુર્મહાદ્વીપા નાનાદ્વીપસમાકુલા। પૃથિવી કીર્તિતા કૃત્સ્ના પદ્માકારા મયા દ્વિજાઃ ।। ૪૧.

આ ધરતી, ચાર મહાદ્વીપો અને અનેક દ્વીપો સાથે, હું તમને સંપૂર્ણપણે કમળાકાર હોવાનું વર્ણવું છું, હે દ્વિજો.

તદેષા સાન્તરદ્વીપા સશૈલવનકાનના। પદ્મેત્યભિહિતા કૃત્સ્ના પૃથિવી બહુવિસ્તરા ।। ૪૧.

આ ધરતી, આંતરિક દ્વીપો, પર્વતો, જંગલો અને વનરાજીઓ સાથે, વિશાળ છે અને 'પદ્મ' એટલે કે કમળ તરીકે ઓળખાય છે.

સબ્રહ્મસદનં લોકં સદેવાસુરમાનુષમ્। ત્રિલોકમિતિ વિખ્યાતં યત્સત્ત્વૈર્વ્યવહાર્યતે ।। ૪૧.

બ્રહ્માના નિવાસસ્થાનવાળો, દેવ, અસુર અને માનવોથી ભરેલો જે લોક છે, તે 'ત્રિલોક' તરીકે પ્રખ્યાત છે અને સર્વ જીવો તેનું વ્યવહાર કરે છે.

ચન્દ્રાદિત્યાવતપ્તં યત્તજ્જગત્ પરિગીયતે। ગન્ધવર્ણરસોપેતં શબ્દસ્પર્શગુણાન્વિતમ્ ।। ૪૧.

ચંદ્ર અને સૂર્યથી તપ્ત, સુગંધ, રંગ અને રસથી યુક્ત, તથા ધ્વનિ અને સ્પર્શના ગુણો ધરાવતું જે જગત છે, તે વિશ્વ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

તં લોકપદ્મં શ્રુતિભિઃ પદ્મમિત્યભિધીયતે। એષ સર્વપુરાણેષુ ક્રમઃ સુપરિનિશ્ચિતઃ ।। ૪૧.

આ લોકપદ્મને વેદોમાં 'પદ્મ' કહેવામાં આવ્યું છે; આ ક્રમ સર્વ પુરાણોમાં નિશ્ચિત અને સ્થાપિત છે.

સરોવરેભ્યઃ પુણ્યોદા દેવ નદ્યો વિનિર્ગતાઃ। મહૌઘતોયા નદ્યશ્ચ તાઃ શ્રૃણુધ્વં યથાક્રમમ્ ।। ૪૨.

પવિત્ર સરોવરોમાંથી પુણ્યદાયી નદીઓ ઉત્પન્ન થાય છે, અને દેવનદીઓમાંથી મહાન પ્રવાહવાળી નદીઓ વહે છે; હવે હું તેમનો ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું, સાંભળો.

આકાશામ્ભોનિધેર્યોઽસૌ સોમ ઇત્યભિધીયતે। આધારઃ સર્વભૂતાનાં દેવાનામમૃતાકરઃ ।। ૪૨.

આકાશના સાગરથી જે સોમ કહેવાય છે, તે સર્વ જીવોનું આધાર છે અને દેવો માટે અમૃતનો સ્ત્રોત છે.

તસ્માત્ પ્રવૃત્તા પુણ્યોદા નદી હ્યાકાશગામિની। સપ્તમેનાનિલપથા પ્રયાતા વિમલોદકા ।। ૪૨.

આથી, તે પુણ્યદાયી નદી, આકાશમાં વહેતી, સાતમા વાયુપથ પર શુદ્ધ જળ લઈને આગળ વધે છે.

સા જ્યોતિષિ નિવર્તન્તી જ્યોતિર્ગણનિષેવિતા। તારાકોજિસહસ્રાણાં નભસશ્ચ સમાયતા ।। ૪૨.

તે નદી તેજસ્વી તારાઓના સમૂહથી ઘેરાયેલી, આકાશમાં હજારો ઝગમગતા તારાઓમાં ભળી ફરી પાછી આવે છે.

માહેન્દ્રેણ ગજેન્દ્રેણ આકાશપથયાયિના। ક્રીડિતા હ્યન્તરતલે યા સા વિક્ષોભિતોદકા ।। ૪૨.

મહાન ગજરાજ ઐરાવત, જે આકાશપથમાં સંચરે છે, તેની સાથે રમતાં, અંદરના પ્રદેશમાં તેની નદીનું જળ ઉથલપાથલ થાય છે.

નૈકૈર્વિમાનસઙ્ઘાતૈઃ પ્રક્રામદ્ભિર્નભસ્તલમ્। સિદ્ધૈરુપસ્પૃષ્ટજલા મહાપુણ્યજલા શિવા ।। ૪૨.

આકાશમાં અનેક વિમાનમાળાઓમાં સંચરતા સિદ્ધો દ્વારા સ્પર્શાયેલી, તેની નદીનું જળ અત્યંત પુણ્યદાયી અને શુભ છે.

વાયુના પ્રેર્યમાણા ચ અનેકાભોગગામિની। પરિવર્ત્તત્યહરહર્યથા સૂર્યસ્તથૈવ સા ।। ૪૨.

વાયુ દ્વારા ચલાવાતી, અનેક માર્ગે વહેતી, તે નદી રોજે રોજ સૂર્યની જેમ ફરતી રહે છે.

ચત્વાર્યશીતિઃ પ્રતતા યોજનાનાં સમન્તતઃ। વેગેન કુર્વતી મેરું સા પ્રયાતા પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૪૨.

ચારે બાજુ ચોર્યાસી યોજન જેટલી પહોળાઈ ધરાવતી, તે ઝડપથી મેરુ પર્વતની પરિક્રમા કરે છે.

વિભિદ્યમાના સલિલૈસ્તૈજસેનાનિલેન ચ। મેરોરુત્તરકૂટેષુ પતિતાથ ચતુર્ષ્વપિ ।। ૪૨.

જળ અને અગ્નિસમાન વાયુથી વિભાજિત થઈ, તે નદી મેરુના ઉત્તર કૂટોમાં ચારેય સ્થાને પડી.

મેરુકૂટતટાન્તેભ્ય ઉત્કૃષ્ટેભ્યો નિવર્તિતા। વિકીર્યમાણ સલિલા ચતુર્દ્ધાસંસૃતોદકા ।। ૪૨.

મેરુ પર્વતના ઉંચા કિનારાઓ પરથી પાછી વળી, તેની નદીનું જળ ચારે ભાગે વિખેરાઈ અને વહેવા માંડ્યું.

ષષ્ટિયોજનસાહસ્રં નિરાલમ્બનમમ્બરમ્। નિપપાત મહાભાગ મેરોસ્તસ્ય ચતુર્દ્દિશમ્ ।। ૪૨.

સાઠ હજાર યોજન જેટલા આધારરહિત આકાશમાંથી નીચે પડતી, તે મહાન નદી મેરુ પર્વતની ચારેય દિશામાં પહોંચી.

સા ચતુર્ષ્વભિતશ્ચૈવ મહાપાદેષુ શોભના। પુણ્યા મન્દરપૂર્વેણ પતિતા હિ મહાનદી ।। ૪૨.

તે સુંદર અને પુણ્યદાયી મહાનદી, મંદરથી પૂર્વે આવેલા ચાર સુંદર પાયા પર પડી.

પૂર્વેણાંશેન દેવાનાં સર્વસિદ્ધગણાલયમ્। સુવર્ણચિત્રકટકં નૈકનિર્ઝરકન્દરમ્ ।। ૪૨.

પૂર્વ દિશામાં, તે દેવતાઓ અને સર્વે સિદ્ધોના નિવાસસ્થાન, સોનાના શિખરો અને અનેક ઝરણાવાળા ગુફાવાળું સ્થાન પહોંચી.

પ્લાવયન્તી સશૈલેન્દ્રં મન્દરઞ્ચારુકન્દરમ્। વપ્રપ્રતાપશમનૈરનેકૈઃ સ્ફાટિકોદકૈઃ ।। ૪૨.

મંદર પર્વત અને તેની સુંદર ગુફાઓને વહાળી, તે નદી અનેક સ્ફટિક સમાન શુદ્ધ જળથી પર્વતના ઢાળાને શાંત કરે છે.

તથા ચૈત્રરથં રમ્યં પ્લાવયન્તી પ્રદક્ષિણમ્। પ્રવિષ્ટા હ્યમ્બરનદી હ્યરુણોદસરોવરમ્ ।। ૪૨.

એ રીતે, મનોહર ચૈત્રરથની પરિક્રમા કરતી, આકાશગંગા અરુણોદ સરોવર નામના સુંદર તળાવમાં પ્રવેશી.

અરુણોદાન્નિવૃત્તાઽથ શીતાન્તે રમ્યનિર્ઝરે। શૈલે સિદ્ધગણાવાસે નિપપાત સુગામિની ।। ૪૨.

અરુણોદમાંથી નીકળી, ઠંડા પ્રદેશના અંતે, સુંદર ઝરણામાંથી પર્વત પર, સિદ્ધોના નિવાસસ્થાને, સરળતાથી વહેતી નીચે પડી.