વાયુપુરાણમ્

યક્ષાણાં કિન્નરાણાઞ્ચ ગન્ધર્વાણાં સહસ્રશઃ। નાગાનાં રાક્ષસાનાઞ્ચ દૈત્યાનાઞ્ચ મહાબલે ।। ૪૧.

ત્યાં હજારો યક્ષ, કિન્નર, ગંધર્વ, નાગ, રાક્ષસ અને મહાબળવાન દૈત્ય વસે છે.

કૂટે તુ મધ્યમે તસ્ય સિદ્ધસઙ્ઘ નિષેવિતે। રમ્યે દેવર્ષિચરિતે રત્નધાતુવિભૂષિતે ।। ૪૧.

એ પર્વતના મધ્ય શિખરે, જ્યાં સિદ્ધોનું સમૂહ રહે છે, દેવઋષિઓના અવાગમનથી પવિત્ર, અને રત્ન-ધાતુથી શોભાયમાન છે.

પઝોત્પલવનૈઃ ફુલ્લૈઃ સૌગન્ધિકવનૈસ્તથા। તથા કુમુદખણ્ડૈશ્ચ વિકચૈરુપશોભિતે ।। ૪૧.

તે ખિલેલા કમળવાળા તળાવો, સુગંધિત વન અને વિપુલ ખિલેલા કુમુદ ફૂલોના જૂથોથી શોભાયમાન છે.

વિહઙ્ગસઙ્ઘસંઘુષ્ટં નાનાસત્વનિષેવિતમ્। હંસકારણ્ડવાકીર્ણં મત્તષટ્‌પદસેવિતમ્ ।। ૪૧.

પંખીઓના ટોળાંઓના કલરવથી ગુંજતું, વિવિધ પ્રાણીઓથી ભરેલું, હંસ અને જળપંખીઓથી છલકતું, અને મદમસ્ત ભમરોથી ઘેરાયેલું છે.

નાનાસત્વગણાકીર્ણં વિહઙ્ગૈરુપશોભિતમ્। ચારુતીર્થસુસમ્બાધં ત્રિંશદ્યોજનમણ્ડલમ્ ।। ૪૧.

વિવિધ પ્રાણીઓના જૂથોથી ભરેલું, પંખીઓથી શોભાયમાન, સુંદર તીર્થોથી ઘનિભૂત, અને તે ત્રીસ યોજન જેટલા વિસ્તારને આવરી લે છે.

સિદ્ધૈરુપસ્પૃષ્ટજલં જલદોષવિવર્જિતમ્। તત્રાનન્દજલન્નામ મહાપુણ્યજલં સરઃ ।। ૪૧.

તેના જળને સિદ્ધો સ્પર્શે છે, તેમાં કોઈ દોષ નથી; ત્યાં આનંદજલ નામે મહાપુણ્યદાયક સરોવર છે.

તત્ર નાગપતિ શ્ચણ્ડ શ્ચણ્ડો નામ દુરાસદઃ। શતશીર્ષા મહાભાગો વિષ્ણુચક્રાઙ્કચિહ્નિતઃ। ઇત્યેવમષ્ટૌ વિજ્ઞેયા વિચિત્રા દેવપર્વતાઃ ।। ૪૧.

ત્યાં ચંડ નામે નાગપતિ છે, જે ભયાનક અને દુર્લભ છે, શતશીર્ષ, મહાભાગ્યશાળી અને વિષ્ણુના ચક્રના ચિહ્નથી યુક્ત છે; આ રીતે આઠ અદભુત દેવપર્વતો જાણી લેવા.

પુરૈરાયતનૈઃ પુણ્યૈઃ પુણ્યોદૈશ્ચ સરોવરૈઃ। સુવર્ણપર્વતૈર્નૈકૈસ્તથા રજતપર્વતૈઃ ।। ૪૧.

શહેરો, પવિત્ર તીર્થો, પુણ્યમય નદીઓ અને સરોવરો, અનેક સુવર્ણ પર્વતો અને ચાંદીના પર્વતો વડે આ ધરતી શોભાયમાન છે.

નાનારત્નપ્રભાસૈશ્ચ નૈકૈશ્ચ મણિપર્વતૈઃ। હરિતાલપર્વતૈર્નૈકૈસ્તથા હિઙ્ગુલકાઞ્ચનૈઃ ।। ૪૧.

અલગ અલગ રત્નોની તેજસ્વી કિરણોથી ઝગમગતાં પર્વતો, અનેક મણિથી શોભતા શિખરો, હરિતાલ અને હિંગુલ તથા સોનાના અનેક પર્વતો અહીં છે.

શુદ્ધૈર્મનઃ શિલાજાલૈર્ભાસ્વરૈરરુણપ્રભૈઃ । નાનાધાતુવિચિત્રૈશ્ચ નૈકૈશ્ચ મણિપર્વતૈઃ ।। ૪૧.

શુદ્ધ અને તેજસ્વી સ્ફટિકના પર્વતો, લાલિમા છલકાવતા, વિવિધ ધાતુઓથી શોભિત અને અનેક મણિ પર્વતો વડે આ ભૂમિ અલંકૃત છે.

પૂર્ણા વસુમતી સર્વા ગિરિભિર્નૈકવિસ્તરૈઃ। નદીકન્દરશૈલાદ્યૈરનેકૈશ્ચિત્રસાનુભિઃ ।। ૪૧.

આ આખી ધરતી અનેક વિસ્તૃત પર્વતો, નદીઓ, ખીણો, શિલાઓ અને અદભુત આકારવાળા અનેક ઢોળાણોથી ભરપૂર છે.

ઇત્યેવમચલૈર્યુક્તૈર્દૈત્યરાક્ષસસાધુભિઃ। કિન્નરોરગગન્ધર્વૈર્વિચિત્રૈઃ સિદ્ધચારણૈઃ ।। ૪૧.

આવા પર્વતોમાં દૈત્ય, રાક્ષસ, સાધુ, કિન્નર, નાગ, ગંધર્વ તથા અદભુત સિદ્ધો અને ચારણો વસે છે.

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સેવિતા નૈક વિસ્તરાઃ। પુણ્યકૃદ્ભિઃ સમાકીર્ણા કેસરાકૃતયો નગાઃ ।। ૪૧.

ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી સેવિત, વિશાળ વિસ્તાર ધરાવતા, પુણ્યશાળી લોકોથી ભરેલા, અને સિંહની જટાની જેમ આકૃતિ ધરાવતા પર્વતો અહીં છે.

ગિરિજાલન્તુ તન્મેરોઃ સિદ્ધલોકમિતિ સ્મૃતમ્। ચિત્રં નાનાશ્રયોપેતં પ્રચારં સુકૃતાત્મનામ્ ।। ૪૧.

મેરુના પર્વતોનો આ સમૂહ 'સિદ્ધલોક' તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં અનેક રહેઠાણો છે અને પુણ્યાત્માઓ વિહાર કરે છે.

નાત્યુગ્રકર્મસિદ્ધાનાં પ્રતિમા મધ્યમાઃ સ્મૃતાઃ। સ હિ સ્વર્ગ ઇતિ ખ્યાતઃ ક્રમસ્ત્વેષ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૪૧.

જે લોકો અત્યંત કઠિન કર્મોથી સિદ્ધ નથી, તેમને મધ્યમ અવસ્થાની પ્રાપ્તિ થાય છે; આ સ્થાન સ્વર્ગ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને એ જ ક્રમ અહીં જણાવાયો છે.

ચતુર્મહાદ્વીપવતી સેયમુર્વી પ્રકીર્તિતા ૪૧.

આ ધરતીને ચાર મહાદ્વીપો ધરાવતી તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.

નાનાભક્ષ્યાન્નપાનૈશ્ચ નાનાચ્છાદનભૂષણૈઃ। પ્રજાવિકારૈર્વિવિધૈશ્ચિત્રૈરધ્યુષિતૈઃ સહ।। ૪૧.

વિવિધ ખોરાક-પાન, અનેક પ્રકારના વસ્ત્રો અને આભૂષણો, અને અનેક રૂપો તથા અદભુત પરિવર્તનો ધરાવતી પ્રજાઓ અહીં વસે છે.

ચત્વારો નૈકવર્ણાદ્યા મહાદ્વીપાઃ પરિશ્રુતાઃ। ભદ્રાશ્ચ ભરતાશ્ચૈવ કેતુમાલાશ્ચ પશ્ચિમાઃ। ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ।। ૪૧.

ચારે મહાદ્વીપો, અનેક રંગ અને જાતવાળા, પ્રસિદ્ધ છે: ભદ્ર, ભરત, પશ્ચિમના કેતુમાલ અને ઉત્તરકુરુ, જે પુણ્યશાળીઓનું નિવાસસ્થાન છે.

સૈષા ચતુર્મહાદ્વીપા નાનાદ્વીપસમાકુલા। પૃથિવી કીર્તિતા કૃત્સ્ના પદ્માકારા મયા દ્વિજાઃ ।। ૪૧.

આ ધરતી, ચાર મહાદ્વીપો અને અનેક દ્વીપો સાથે, હું તમને સંપૂર્ણપણે કમળાકાર હોવાનું વર્ણવું છું, હે દ્વિજો.

તદેષા સાન્તરદ્વીપા સશૈલવનકાનના। પદ્મેત્યભિહિતા કૃત્સ્ના પૃથિવી બહુવિસ્તરા ।। ૪૧.

આ ધરતી, આંતરિક દ્વીપો, પર્વતો, જંગલો અને વનરાજીઓ સાથે, વિશાળ છે અને 'પદ્મ' એટલે કે કમળ તરીકે ઓળખાય છે.

સબ્રહ્મસદનં લોકં સદેવાસુરમાનુષમ્। ત્રિલોકમિતિ વિખ્યાતં યત્સત્ત્વૈર્વ્યવહાર્યતે ।। ૪૧.

બ્રહ્માના નિવાસસ્થાનવાળો, દેવ, અસુર અને માનવોથી ભરેલો જે લોક છે, તે 'ત્રિલોક' તરીકે પ્રખ્યાત છે અને સર્વ જીવો તેનું વ્યવહાર કરે છે.

ચન્દ્રાદિત્યાવતપ્તં યત્તજ્જગત્ પરિગીયતે। ગન્ધવર્ણરસોપેતં શબ્દસ્પર્શગુણાન્વિતમ્ ।। ૪૧.

ચંદ્ર અને સૂર્યથી તપ્ત, સુગંધ, રંગ અને રસથી યુક્ત, તથા ધ્વનિ અને સ્પર્શના ગુણો ધરાવતું જે જગત છે, તે વિશ્વ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

તં લોકપદ્મં શ્રુતિભિઃ પદ્મમિત્યભિધીયતે। એષ સર્વપુરાણેષુ ક્રમઃ સુપરિનિશ્ચિતઃ ।। ૪૧.

આ લોકપદ્મને વેદોમાં 'પદ્મ' કહેવામાં આવ્યું છે; આ ક્રમ સર્વ પુરાણોમાં નિશ્ચિત અને સ્થાપિત છે.

સરોવરેભ્યઃ પુણ્યોદા દેવ નદ્યો વિનિર્ગતાઃ। મહૌઘતોયા નદ્યશ્ચ તાઃ શ્રૃણુધ્વં યથાક્રમમ્ ।। ૪૨.

પવિત્ર સરોવરોમાંથી પુણ્યદાયી નદીઓ ઉત્પન્ન થાય છે, અને દેવનદીઓમાંથી મહાન પ્રવાહવાળી નદીઓ વહે છે; હવે હું તેમનો ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું, સાંભળો.

આકાશામ્ભોનિધેર્યોઽસૌ સોમ ઇત્યભિધીયતે। આધારઃ સર્વભૂતાનાં દેવાનામમૃતાકરઃ ।। ૪૨.

આકાશના સાગરથી જે સોમ કહેવાય છે, તે સર્વ જીવોનું આધાર છે અને દેવો માટે અમૃતનો સ્ત્રોત છે.

તસ્માત્ પ્રવૃત્તા પુણ્યોદા નદી હ્યાકાશગામિની। સપ્તમેનાનિલપથા પ્રયાતા વિમલોદકા ।। ૪૨.

આથી, તે પુણ્યદાયી નદી, આકાશમાં વહેતી, સાતમા વાયુપથ પર શુદ્ધ જળ લઈને આગળ વધે છે.

સા જ્યોતિષિ નિવર્તન્તી જ્યોતિર્ગણનિષેવિતા। તારાકોજિસહસ્રાણાં નભસશ્ચ સમાયતા ।। ૪૨.

તે નદી તેજસ્વી તારાઓના સમૂહથી ઘેરાયેલી, આકાશમાં હજારો ઝગમગતા તારાઓમાં ભળી ફરી પાછી આવે છે.

માહેન્દ્રેણ ગજેન્દ્રેણ આકાશપથયાયિના। ક્રીડિતા હ્યન્તરતલે યા સા વિક્ષોભિતોદકા ।। ૪૨.

મહાન ગજરાજ ઐરાવત, જે આકાશપથમાં સંચરે છે, તેની સાથે રમતાં, અંદરના પ્રદેશમાં તેની નદીનું જળ ઉથલપાથલ થાય છે.

નૈકૈર્વિમાનસઙ્ઘાતૈઃ પ્રક્રામદ્ભિર્નભસ્તલમ્। સિદ્ધૈરુપસ્પૃષ્ટજલા મહાપુણ્યજલા શિવા ।। ૪૨.

આકાશમાં અનેક વિમાનમાળાઓમાં સંચરતા સિદ્ધો દ્વારા સ્પર્શાયેલી, તેની નદીનું જળ અત્યંત પુણ્યદાયી અને શુભ છે.