વાયુપુરાણમ્

તત્ર સોમશિલા નામ ગિરેસ્તસ્ય મહાતટે। સોમો યત્રાવતરતિ સદા પર્વસુ પર્વસુ ।। ૪૧.

એ જ પર્વતના વિશાળ ઢાળ પર સોમશિલા નામે એક પથ્થર છે, જ્યાં દરેક તહેવારે સોમદેવ સતત અવતરતા રહે છે.

ઉપાસતેઽત્ર શ્રીમન્તં તારા પતિમનિન્દિતમ્। ઋષિકિન્નરગન્ધર્વાઃ સાક્ષાદ્દેવં તમોનુદમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં ઋષિઓ, કિન્નરો અને ગંધર્વો, શ્રીમંત અને નિર્દોષ તારાપતિ દેવને, જે અંધકાર દૂર કરે છે, સીધા ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે.

તત્રૈવ ચોત્તરે કૂટે બ્રહ્મપાર્શ્વમિતિ સ્મૃતમ્। સ્થાનં તત્ર સુરેશસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રથિતં દિવિ ।। ૪૧.

એ જ રીતે ઉત્તર શિખરે, જેને બ્રહ્માપાર્શ્વ કહે છે, ત્યાં સ્વર્ગમાં પ્રસિદ્ધ દેવોના સ્વામી બ્રહ્માનું સ્થાન છે.

ઇજ્યાપૂજાનમસ્કારૈસ્તત્ર સિદ્ધાઃ સ્વયમ્ભુવમ્। ઉપાસતે મહાત્માનં યક્ષગન્ધર્વદાનવાઃ ।। ૪૧.

ત્યાં યક્ષ, ગંધર્વ અને દાનવો, પૂજા, યજ્ઞ અને નમસ્કારથી, મહાન આત્મા, સ્વયંભૂ ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરે છે.

તથૈવાયતનં વહ્નેઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્। તત્ર વિગ્રહવાન્ વાહ્નિઃ સેવ્યતે સિદ્ધચારણૈઃ ।। ૪૧.

એ જ રીતે, સર્વ લોકમાં પ્રસિદ્ધ અગ્નિદેવનું મંદિર પણ ત્યાં છે; ત્યાં સ્વરૂપધારી અગ્નિદેવ સિદ્ધ ચરણો દ્વારા પૂજાય છે.

તથૈવ ચોત્તરે રમ્યે ત્રિશ્રૃઙ્ગે વરપર્વતે। ઋષિસિદ્ધાનુચરિતે નાનાભૂતગણાલયે। પુરં તત્ ત્રિષુ લોકેષુ હેમચિત્રન્તુ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૧.

આ રીતે, ઉત્તરની સુંદર શિખરે, શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, જ્યાં ઋષિ અને સિદ્ધો રહે છે, અનેક જીવજંતુઓનું નિવાસ છે, અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ, સોનાથી શોભાયમાન નગરી છે.

ત્રયાણાં દેવમુખ્યાનાં ત્રીણ્યેવાયતનાનિ ચ। નારાયણસ્યાયતનં પૂર્વકૂટે દ્વિજોત્તમાઃ । મધ્યમે બ્રહ્મણઃ સ્થાનં શઙ્કરસ્ય તુ પશ્ચિમે ।। ૪૧.

ત્રણ મુખ્ય દેવતાઓનાં ત્રણ મંદિર છે: પૂર્વ શિખરે નારાયણનું મંદિર છે, મધ્યમાં બ્રહ્માનું સ્થાન છે અને પશ્ચિમમાં શંકરનું મંદિર છે.

દૈત્યદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ। ઇજાના અભિપૂજ્યન્તે દેવદેવા મહાબલાઃ ।। ૪૧.

દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને સાપો, યજ્ઞથી મહાબળવાન દેવોના દેવોને ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે.

તથા પુરાણિ રમ્યાણિ દેશે ચૈવ વ્કચિત્ વ્કચિત્। યક્ષગન્ધર્વનાગાનાં ત્રિશ્રૃઙ્ગે વરપર્વતે ।। ૪૧.

એ જ રીતે, ત્રણ શિખરવાળા શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, યક્ષ, ગંધર્વ અને નાગોની સુંદર અને પ્રાચીન નગરીઓ અહીં-ત્યાં જોવા મળે છે.

તથૈવ ચોત્તરે દેશે ચારુધૌ દેવપર્વતે। અનેકશ્રૃઙ્ગકલિતે સિદ્ધસાધુ નિષેવિતે ।। ૪૧.

એ જ રીતે, ઉત્તર તરફના મનોહર દેવપર્વત પર, અનેક શિખરોથી શોભાયમાન અને સિદ્ધ-સાધુઓ દ્વારા વાસવાળું છે.

યક્ષાણાં કિન્નરાણાઞ્ચ ગન્ધર્વાણાં સહસ્રશઃ। નાગાનાં રાક્ષસાનાઞ્ચ દૈત્યાનાઞ્ચ મહાબલે ।। ૪૧.

ત્યાં હજારો યક્ષ, કિન્નર, ગંધર્વ, નાગ, રાક્ષસ અને મહાબળવાન દૈત્ય વસે છે.

કૂટે તુ મધ્યમે તસ્ય સિદ્ધસઙ્ઘ નિષેવિતે। રમ્યે દેવર્ષિચરિતે રત્નધાતુવિભૂષિતે ।। ૪૧.

એ પર્વતના મધ્ય શિખરે, જ્યાં સિદ્ધોનું સમૂહ રહે છે, દેવઋષિઓના અવાગમનથી પવિત્ર, અને રત્ન-ધાતુથી શોભાયમાન છે.

પઝોત્પલવનૈઃ ફુલ્લૈઃ સૌગન્ધિકવનૈસ્તથા। તથા કુમુદખણ્ડૈશ્ચ વિકચૈરુપશોભિતે ।। ૪૧.

તે ખિલેલા કમળવાળા તળાવો, સુગંધિત વન અને વિપુલ ખિલેલા કુમુદ ફૂલોના જૂથોથી શોભાયમાન છે.

વિહઙ્ગસઙ્ઘસંઘુષ્ટં નાનાસત્વનિષેવિતમ્। હંસકારણ્ડવાકીર્ણં મત્તષટ્‌પદસેવિતમ્ ।। ૪૧.

પંખીઓના ટોળાંઓના કલરવથી ગુંજતું, વિવિધ પ્રાણીઓથી ભરેલું, હંસ અને જળપંખીઓથી છલકતું, અને મદમસ્ત ભમરોથી ઘેરાયેલું છે.

નાનાસત્વગણાકીર્ણં વિહઙ્ગૈરુપશોભિતમ્। ચારુતીર્થસુસમ્બાધં ત્રિંશદ્યોજનમણ્ડલમ્ ।। ૪૧.

વિવિધ પ્રાણીઓના જૂથોથી ભરેલું, પંખીઓથી શોભાયમાન, સુંદર તીર્થોથી ઘનિભૂત, અને તે ત્રીસ યોજન જેટલા વિસ્તારને આવરી લે છે.

સિદ્ધૈરુપસ્પૃષ્ટજલં જલદોષવિવર્જિતમ્। તત્રાનન્દજલન્નામ મહાપુણ્યજલં સરઃ ।। ૪૧.

તેના જળને સિદ્ધો સ્પર્શે છે, તેમાં કોઈ દોષ નથી; ત્યાં આનંદજલ નામે મહાપુણ્યદાયક સરોવર છે.

તત્ર નાગપતિ શ્ચણ્ડ શ્ચણ્ડો નામ દુરાસદઃ। શતશીર્ષા મહાભાગો વિષ્ણુચક્રાઙ્કચિહ્નિતઃ। ઇત્યેવમષ્ટૌ વિજ્ઞેયા વિચિત્રા દેવપર્વતાઃ ।। ૪૧.

ત્યાં ચંડ નામે નાગપતિ છે, જે ભયાનક અને દુર્લભ છે, શતશીર્ષ, મહાભાગ્યશાળી અને વિષ્ણુના ચક્રના ચિહ્નથી યુક્ત છે; આ રીતે આઠ અદભુત દેવપર્વતો જાણી લેવા.

પુરૈરાયતનૈઃ પુણ્યૈઃ પુણ્યોદૈશ્ચ સરોવરૈઃ। સુવર્ણપર્વતૈર્નૈકૈસ્તથા રજતપર્વતૈઃ ।। ૪૧.

શહેરો, પવિત્ર તીર્થો, પુણ્યમય નદીઓ અને સરોવરો, અનેક સુવર્ણ પર્વતો અને ચાંદીના પર્વતો વડે આ ધરતી શોભાયમાન છે.

નાનારત્નપ્રભાસૈશ્ચ નૈકૈશ્ચ મણિપર્વતૈઃ। હરિતાલપર્વતૈર્નૈકૈસ્તથા હિઙ્ગુલકાઞ્ચનૈઃ ।। ૪૧.

અલગ અલગ રત્નોની તેજસ્વી કિરણોથી ઝગમગતાં પર્વતો, અનેક મણિથી શોભતા શિખરો, હરિતાલ અને હિંગુલ તથા સોનાના અનેક પર્વતો અહીં છે.

શુદ્ધૈર્મનઃ શિલાજાલૈર્ભાસ્વરૈરરુણપ્રભૈઃ । નાનાધાતુવિચિત્રૈશ્ચ નૈકૈશ્ચ મણિપર્વતૈઃ ।। ૪૧.

શુદ્ધ અને તેજસ્વી સ્ફટિકના પર્વતો, લાલિમા છલકાવતા, વિવિધ ધાતુઓથી શોભિત અને અનેક મણિ પર્વતો વડે આ ભૂમિ અલંકૃત છે.

પૂર્ણા વસુમતી સર્વા ગિરિભિર્નૈકવિસ્તરૈઃ। નદીકન્દરશૈલાદ્યૈરનેકૈશ્ચિત્રસાનુભિઃ ।। ૪૧.

આ આખી ધરતી અનેક વિસ્તૃત પર્વતો, નદીઓ, ખીણો, શિલાઓ અને અદભુત આકારવાળા અનેક ઢોળાણોથી ભરપૂર છે.

ઇત્યેવમચલૈર્યુક્તૈર્દૈત્યરાક્ષસસાધુભિઃ। કિન્નરોરગગન્ધર્વૈર્વિચિત્રૈઃ સિદ્ધચારણૈઃ ।। ૪૧.

આવા પર્વતોમાં દૈત્ય, રાક્ષસ, સાધુ, કિન્નર, નાગ, ગંધર્વ તથા અદભુત સિદ્ધો અને ચારણો વસે છે.

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સેવિતા નૈક વિસ્તરાઃ। પુણ્યકૃદ્ભિઃ સમાકીર્ણા કેસરાકૃતયો નગાઃ ।। ૪૧.

ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી સેવિત, વિશાળ વિસ્તાર ધરાવતા, પુણ્યશાળી લોકોથી ભરેલા, અને સિંહની જટાની જેમ આકૃતિ ધરાવતા પર્વતો અહીં છે.

ગિરિજાલન્તુ તન્મેરોઃ સિદ્ધલોકમિતિ સ્મૃતમ્। ચિત્રં નાનાશ્રયોપેતં પ્રચારં સુકૃતાત્મનામ્ ।। ૪૧.

મેરુના પર્વતોનો આ સમૂહ 'સિદ્ધલોક' તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં અનેક રહેઠાણો છે અને પુણ્યાત્માઓ વિહાર કરે છે.

નાત્યુગ્રકર્મસિદ્ધાનાં પ્રતિમા મધ્યમાઃ સ્મૃતાઃ। સ હિ સ્વર્ગ ઇતિ ખ્યાતઃ ક્રમસ્ત્વેષ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૪૧.

જે લોકો અત્યંત કઠિન કર્મોથી સિદ્ધ નથી, તેમને મધ્યમ અવસ્થાની પ્રાપ્તિ થાય છે; આ સ્થાન સ્વર્ગ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને એ જ ક્રમ અહીં જણાવાયો છે.

ચતુર્મહાદ્વીપવતી સેયમુર્વી પ્રકીર્તિતા ૪૧.

આ ધરતીને ચાર મહાદ્વીપો ધરાવતી તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.

નાનાભક્ષ્યાન્નપાનૈશ્ચ નાનાચ્છાદનભૂષણૈઃ। પ્રજાવિકારૈર્વિવિધૈશ્ચિત્રૈરધ્યુષિતૈઃ સહ।। ૪૧.

વિવિધ ખોરાક-પાન, અનેક પ્રકારના વસ્ત્રો અને આભૂષણો, અને અનેક રૂપો તથા અદભુત પરિવર્તનો ધરાવતી પ્રજાઓ અહીં વસે છે.

ચત્વારો નૈકવર્ણાદ્યા મહાદ્વીપાઃ પરિશ્રુતાઃ। ભદ્રાશ્ચ ભરતાશ્ચૈવ કેતુમાલાશ્ચ પશ્ચિમાઃ। ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ।। ૪૧.

ચારે મહાદ્વીપો, અનેક રંગ અને જાતવાળા, પ્રસિદ્ધ છે: ભદ્ર, ભરત, પશ્ચિમના કેતુમાલ અને ઉત્તરકુરુ, જે પુણ્યશાળીઓનું નિવાસસ્થાન છે.

સૈષા ચતુર્મહાદ્વીપા નાનાદ્વીપસમાકુલા। પૃથિવી કીર્તિતા કૃત્સ્ના પદ્માકારા મયા દ્વિજાઃ ।। ૪૧.

આ ધરતી, ચાર મહાદ્વીપો અને અનેક દ્વીપો સાથે, હું તમને સંપૂર્ણપણે કમળાકાર હોવાનું વર્ણવું છું, હે દ્વિજો.