વાયુપુરાણમ્

નાનારત્નાકરાપૂર્ણં નાનાસત્ત્વનિષેવિતમ્। નાનાનદીસહસ્રાણાં સમ્ભવં વરપર્વતમ્ ।। ૪૧.

એ શ્રેષ્ઠ પર્વત અનેક પ્રકારના રત્નોથી ભરપૂર છે, વિવિધ પ્રાણીઓ ત્યાં સેવા કરે છે અને હજારો નદીઓનું મૂળ છે.

પશ્ચિમસ્યાચલેન્દ્રસ્ય નિષધસ્ય યથાર્થવત્। કીર્ત્ત્યમાનમશેષેણ વિશેષં શ્રૃણુત દ્વિજાઃ ।। ૪૧.

હવે, હે દ્વિજો, પશ્ચિમના પર્વતરાજ નિષધના વિશેષ ગુણો વિશે, જેમ તે સાચા રૂપે વખાણાય છે, તે વિગતે સાંભળો.

વિસ્તીર્ણે મધ્યમે કૂટે હેમધા તુવિબૂષિતે। દીપ્તમાયતનં વિષ્ણોઃ સિદ્ધર્ષિગણસેવિતમ્। યક્ષાપ્સરઃસમાકીર્ણં ગન્ધર્વગણસેવિતમ્ ।। ૪૧.

વિશાળ મધ્ય કૂટી પર, સોનાથી ઝગમગતું, તેજસ્વી વિષ્ણુનું ધામ છે, જ્યાં સિદ્ધ ઋષિઓ, યક્ષ, અપ્સરા અને ગંધર્વોની ભીડ છે.

તત્ર સાક્ષાન્મહાદેવઃ પીતામ્બરધરો હરિઃ। વરદઃ સેવ્યતે સિર્દ્ધૈર્લોકકર્ત્તા સનાતનઃ ।। ૪૧.

ત્યાં મહાદેવ સ્વયં પીળા વસ્ત્રધારી હરિ રૂપે, લોકોના સૃષ્ટિકર્તા અને વરદાન આપનાર, સિદ્ધો દ્વારા પૂજાય છે.

તસ્યૈવાબ્યન્તરે કૂટે નાનાધાતુવિભૂષિતે। તટે નિષધકૂટસ્ય શ્લક્ષ્ણચારુશિલાતલે ।। ૪૧.

એ જ શિખરનાં અંદર, વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન, નિષધની મસૃણ અને સુંદર ઢાળ પર એક મંચ છે.

રુક્મકાઞ્ચનનિર્યૂહં તપ્તકાઞ્ચનતોરણમ્। અનેકવલભીકૂટપ્રલોલીશતસઙ્કટમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં સોનાની કિલ્લેબંદી, તપ્ત સોનાના દ્વાર અને અનેક ગેલેરીઓ છે, જે ભીડભાડ અને જટિલતાથી ભરેલી છે.

હર્મ્યપ્રાસાદમતુલં તપ્તકાઞ્ચનભૂષિતમ્। હર્મ્યપ્રાસાદબદ્ધઞ્ચ મુદિતઞ્ચાતિવિસ્તરમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં એક અનન્ય મહેલ છે, તપ્ત સોનાથી શોભાયમાન, મહેલના મંડપો સાથે બંધાયેલો, આનંદદાયક અને અત્યંત વિશાળ છે.

ઉદ્યાનમાલાકલિતં ત્રિંશદ્યોજનમાયતમ્। દુઃપ્રસહ્યમમિત્રૈસ્તત્ પૂર્ણમાશીવિષોપમૈઃ। ઉલઙ્ઘીનાં પ્રમુદિતં રક્ષસાં રાક્ષસં પુરમ્ ।। ૪૧.

તે ઉદ્યાનોની માળાથી ઘેરાયેલું છે, ત્રીસ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે, ભયાનક સાપોથી ભરેલું છે, દુશ્મનો માટે અપરાજેય છે અને ઉછળતા રાક્ષસોનું આનંદમય શહેર છે.

તસ્યૈવ દક્ષિણે પાર્શ્વે નૈકદૈત્યગણાલયે। ગુહાપ્રવેશં નગરં શૈલકુક્ષૌ દુરાસદમ્ ।। ૪૧.

એના દક્ષિણ ભાગે અનેક દૈત્યગણોનું નિવાસ છે, પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશવાળું શહેર છે, જે પહોંચવા માટે અઘરું છે.

તથૈવ પશ્ચિમે કૂટે પારિજાતશિલોચ્ચયે। દેવદાનવભાગાનાં સમૃદ્ધાનિ પુરાણિ તુ ।। ૪૧.

પશ્ચિમ શિખરે, ઊંચા પારિજાત પથ્થર પર, દેવો અને દાનવોની જૂની અને સમૃદ્ધ નગરીઓ બહુજ છે.

તત્ર સોમશિલા નામ ગિરેસ્તસ્ય મહાતટે। સોમો યત્રાવતરતિ સદા પર્વસુ પર્વસુ ।। ૪૧.

એ જ પર્વતના વિશાળ ઢાળ પર સોમશિલા નામે એક પથ્થર છે, જ્યાં દરેક તહેવારે સોમદેવ સતત અવતરતા રહે છે.

ઉપાસતેઽત્ર શ્રીમન્તં તારા પતિમનિન્દિતમ્। ઋષિકિન્નરગન્ધર્વાઃ સાક્ષાદ્દેવં તમોનુદમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં ઋષિઓ, કિન્નરો અને ગંધર્વો, શ્રીમંત અને નિર્દોષ તારાપતિ દેવને, જે અંધકાર દૂર કરે છે, સીધા ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે.

તત્રૈવ ચોત્તરે કૂટે બ્રહ્મપાર્શ્વમિતિ સ્મૃતમ્। સ્થાનં તત્ર સુરેશસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રથિતં દિવિ ।। ૪૧.

એ જ રીતે ઉત્તર શિખરે, જેને બ્રહ્માપાર્શ્વ કહે છે, ત્યાં સ્વર્ગમાં પ્રસિદ્ધ દેવોના સ્વામી બ્રહ્માનું સ્થાન છે.

ઇજ્યાપૂજાનમસ્કારૈસ્તત્ર સિદ્ધાઃ સ્વયમ્ભુવમ્। ઉપાસતે મહાત્માનં યક્ષગન્ધર્વદાનવાઃ ।। ૪૧.

ત્યાં યક્ષ, ગંધર્વ અને દાનવો, પૂજા, યજ્ઞ અને નમસ્કારથી, મહાન આત્મા, સ્વયંભૂ ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરે છે.

તથૈવાયતનં વહ્નેઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્। તત્ર વિગ્રહવાન્ વાહ્નિઃ સેવ્યતે સિદ્ધચારણૈઃ ।। ૪૧.

એ જ રીતે, સર્વ લોકમાં પ્રસિદ્ધ અગ્નિદેવનું મંદિર પણ ત્યાં છે; ત્યાં સ્વરૂપધારી અગ્નિદેવ સિદ્ધ ચરણો દ્વારા પૂજાય છે.

તથૈવ ચોત્તરે રમ્યે ત્રિશ્રૃઙ્ગે વરપર્વતે। ઋષિસિદ્ધાનુચરિતે નાનાભૂતગણાલયે। પુરં તત્ ત્રિષુ લોકેષુ હેમચિત્રન્તુ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૧.

આ રીતે, ઉત્તરની સુંદર શિખરે, શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, જ્યાં ઋષિ અને સિદ્ધો રહે છે, અનેક જીવજંતુઓનું નિવાસ છે, અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ, સોનાથી શોભાયમાન નગરી છે.

ત્રયાણાં દેવમુખ્યાનાં ત્રીણ્યેવાયતનાનિ ચ। નારાયણસ્યાયતનં પૂર્વકૂટે દ્વિજોત્તમાઃ । મધ્યમે બ્રહ્મણઃ સ્થાનં શઙ્કરસ્ય તુ પશ્ચિમે ।। ૪૧.

ત્રણ મુખ્ય દેવતાઓનાં ત્રણ મંદિર છે: પૂર્વ શિખરે નારાયણનું મંદિર છે, મધ્યમાં બ્રહ્માનું સ્થાન છે અને પશ્ચિમમાં શંકરનું મંદિર છે.

દૈત્યદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ। ઇજાના અભિપૂજ્યન્તે દેવદેવા મહાબલાઃ ।। ૪૧.

દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને સાપો, યજ્ઞથી મહાબળવાન દેવોના દેવોને ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે.

તથા પુરાણિ રમ્યાણિ દેશે ચૈવ વ્કચિત્ વ્કચિત્। યક્ષગન્ધર્વનાગાનાં ત્રિશ્રૃઙ્ગે વરપર્વતે ।। ૪૧.

એ જ રીતે, ત્રણ શિખરવાળા શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, યક્ષ, ગંધર્વ અને નાગોની સુંદર અને પ્રાચીન નગરીઓ અહીં-ત્યાં જોવા મળે છે.

તથૈવ ચોત્તરે દેશે ચારુધૌ દેવપર્વતે। અનેકશ્રૃઙ્ગકલિતે સિદ્ધસાધુ નિષેવિતે ।। ૪૧.

એ જ રીતે, ઉત્તર તરફના મનોહર દેવપર્વત પર, અનેક શિખરોથી શોભાયમાન અને સિદ્ધ-સાધુઓ દ્વારા વાસવાળું છે.

યક્ષાણાં કિન્નરાણાઞ્ચ ગન્ધર્વાણાં સહસ્રશઃ। નાગાનાં રાક્ષસાનાઞ્ચ દૈત્યાનાઞ્ચ મહાબલે ।। ૪૧.

ત્યાં હજારો યક્ષ, કિન્નર, ગંધર્વ, નાગ, રાક્ષસ અને મહાબળવાન દૈત્ય વસે છે.

કૂટે તુ મધ્યમે તસ્ય સિદ્ધસઙ્ઘ નિષેવિતે। રમ્યે દેવર્ષિચરિતે રત્નધાતુવિભૂષિતે ।। ૪૧.

એ પર્વતના મધ્ય શિખરે, જ્યાં સિદ્ધોનું સમૂહ રહે છે, દેવઋષિઓના અવાગમનથી પવિત્ર, અને રત્ન-ધાતુથી શોભાયમાન છે.

પઝોત્પલવનૈઃ ફુલ્લૈઃ સૌગન્ધિકવનૈસ્તથા। તથા કુમુદખણ્ડૈશ્ચ વિકચૈરુપશોભિતે ।। ૪૧.

તે ખિલેલા કમળવાળા તળાવો, સુગંધિત વન અને વિપુલ ખિલેલા કુમુદ ફૂલોના જૂથોથી શોભાયમાન છે.

વિહઙ્ગસઙ્ઘસંઘુષ્ટં નાનાસત્વનિષેવિતમ્। હંસકારણ્ડવાકીર્ણં મત્તષટ્‌પદસેવિતમ્ ।। ૪૧.

પંખીઓના ટોળાંઓના કલરવથી ગુંજતું, વિવિધ પ્રાણીઓથી ભરેલું, હંસ અને જળપંખીઓથી છલકતું, અને મદમસ્ત ભમરોથી ઘેરાયેલું છે.

નાનાસત્વગણાકીર્ણં વિહઙ્ગૈરુપશોભિતમ્। ચારુતીર્થસુસમ્બાધં ત્રિંશદ્યોજનમણ્ડલમ્ ।। ૪૧.

વિવિધ પ્રાણીઓના જૂથોથી ભરેલું, પંખીઓથી શોભાયમાન, સુંદર તીર્થોથી ઘનિભૂત, અને તે ત્રીસ યોજન જેટલા વિસ્તારને આવરી લે છે.

સિદ્ધૈરુપસ્પૃષ્ટજલં જલદોષવિવર્જિતમ્। તત્રાનન્દજલન્નામ મહાપુણ્યજલં સરઃ ।। ૪૧.

તેના જળને સિદ્ધો સ્પર્શે છે, તેમાં કોઈ દોષ નથી; ત્યાં આનંદજલ નામે મહાપુણ્યદાયક સરોવર છે.

તત્ર નાગપતિ શ્ચણ્ડ શ્ચણ્ડો નામ દુરાસદઃ। શતશીર્ષા મહાભાગો વિષ્ણુચક્રાઙ્કચિહ્નિતઃ। ઇત્યેવમષ્ટૌ વિજ્ઞેયા વિચિત્રા દેવપર્વતાઃ ।। ૪૧.

ત્યાં ચંડ નામે નાગપતિ છે, જે ભયાનક અને દુર્લભ છે, શતશીર્ષ, મહાભાગ્યશાળી અને વિષ્ણુના ચક્રના ચિહ્નથી યુક્ત છે; આ રીતે આઠ અદભુત દેવપર્વતો જાણી લેવા.

પુરૈરાયતનૈઃ પુણ્યૈઃ પુણ્યોદૈશ્ચ સરોવરૈઃ। સુવર્ણપર્વતૈર્નૈકૈસ્તથા રજતપર્વતૈઃ ।। ૪૧.

શહેરો, પવિત્ર તીર્થો, પુણ્યમય નદીઓ અને સરોવરો, અનેક સુવર્ણ પર્વતો અને ચાંદીના પર્વતો વડે આ ધરતી શોભાયમાન છે.

નાનારત્નપ્રભાસૈશ્ચ નૈકૈશ્ચ મણિપર્વતૈઃ। હરિતાલપર્વતૈર્નૈકૈસ્તથા હિઙ્ગુલકાઞ્ચનૈઃ ।। ૪૧.

અલગ અલગ રત્નોની તેજસ્વી કિરણોથી ઝગમગતાં પર્વતો, અનેક મણિથી શોભતા શિખરો, હરિતાલ અને હિંગુલ તથા સોનાના અનેક પર્વતો અહીં છે.