વાયુપુરાણમ્

તથા શરવણં નામ યત્ર જાતઃ ષડાનનઃ । યત્ર ચૈવ કૃતોત્સાહઃ ક્રૌઞ્ચશૈલવનં પ્રતિ ।। ૪૧.

ત્યાં જ શરવણ નામનું સ્થાન છે, જ્યાં છમુખવાળો જન્મ્યો હતો, અને જ્યાંથી તેણે ઉત્સાહપૂર્વક ક્રૌંચ પર્વતના વનમાં જવાનું નક્કી કર્યું હતું.

ધ્વજાપતાકિનઞ્ચૈવ કિઙ્કિણીજાલમાલિનમ્। યત્ર સિંહરથં યુક્તં કાર્તિકેયસ્ય ધીમતઃ ।। ૪૧.

જ્યાં કાર્તિકેયનું સિંહરથ ધ્વજ અને પટાકાઓથી શોભાયમાન છે, અને કિંકિણીના ઝાંઝરોથી સુશોભિત છે.

ચિત્રપુષ્પનિકુઞ્જસ્ય ક્રૌઞ્ચસ્ય ચ ગિરેસ્તટે। દેવારિસ્કન્દનઃ સ્કન્દો યત્ર શક્તિં વિમુક્તવાન્ ।। ૪૧.

જ્યાં ક્રૌંચ પર્વતની ઢાળ પર રંગબેરંગી ફૂલોના વનમાં દેવશત્રુઓના વિનાશક સ્કંદે પોતાની શક્તિ છોડેલી હતી.

યત્રાભિષિક્તશ્ચ ગુહઃ સેન્દ્રોપેન્દ્રૈઃ સુરોત્તમૈઃ। સેનાપત્યે ચ દૈત્યારિર્દ્વાદશાર્કપ્રતાપવાન્ ।। ૪૧.

જ્યાં ગુહ અને ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર તથા શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ સાથે દૈત્યશત્રુ, બાર સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી સેનાપતિ તરીકે અભિષેક પામ્યા હતા.

ભૂતસઙ્ઘાવકીર્ણાનિ એતાન્યન્યાનિ ચ દ્વિજાઃ। તત્ર તત્ર કુમારસ્ય સ્થાનાન્યાયતનાનિ ચ ।। ૪૧.

હે દ્વિજો, ત્યાં અને બીજે પણ કુમારના અનેક સ્થાન અને મંદિરો છે, જ્યાં ભૂતોની ટોળીઓ ભેગી થાય છે.

તથા પાણ્ડુશિલા નામ હ્યાક્રીડા ક્રૌઞ્ચઘાતિનઃ। નાનાભૂતગણાકીર્ણે પૃષ્ઠે હિમવતઃ શુભે ।। ૪૧.

એવીજ રીતે પાંડુશિલા નામનું સ્થાન છે, જે ક્રૌંચનાશકનું રમણસ્થળ છે, હિમવંતની શુભ ઢાળ પર અનેક પ્રકારના ભૂતગણોથી ભરપૂર છે.

તસ્ય પૂર્વે તટે રમ્યે સિદ્ધાવાસમુદાહૃતમ્। કલાપગ્રામમિત્યેવં નામ્ના ખ્યાતં મનીષિભિઃ ।। ૪૧.

એના સુંદર પૂર્વીય ઢાળ પર સિદ્ધોનું નિવાસસ્થાન છે, જેને વિદ્વાનો 'કલાપા ગામ' નામે ઓળખે છે.

મૃકણ્ડસ્ય વસિષ્ઠસ્ય ભરતસ્ય નલસ્ય ચ। વિશ્વામિત્રસ્ય વિપ્રર્ષેસ્તથૈવોદ્દાલકસ્ય ચ ।। ૪૧.

ત્યાં મૃકંડ, વસિષ્ઠ, ભરત, નલ, વિશ્વામિત્ર અને ઉદ્દાલક ઋષિ 등의 આશ્રમો છે.

અન્યેષાઞ્ચોગ્રતપસામૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્। હિમવત્યાશ્રમાણાઞ્ચ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।। ૪૧.

અને અન્ય ઉગ્ર તપસ્વી અને શુદ્ધ મનવાળા ઋષિઓના પણ હજારો અને લાખો આશ્રમો હિમવંત પર છે.

નૈકસિધ્દગણાવાસં સ્થાનાયતનમણ્ડિતમ્। યક્ષગન્ધર્વચરિતં નાનામ્લેચ્છગણૈર્યુતમ્ ।। ૪૧.

તે સ્થળ અનેક સિદ્ધગણોનું નિવાસસ્થાન છે, પવિત્ર સ્થાન અને મંદિરોથી શોભાયમાન છે, યક્ષ અને ગંધર્વો ત્યાં આવે છે અને વિવિધ વિદેશી લોકો પણ ત્યાં વસે છે.

નાનારત્નાકરાપૂર્ણં નાનાસત્ત્વનિષેવિતમ્। નાનાનદીસહસ્રાણાં સમ્ભવં વરપર્વતમ્ ।। ૪૧.

એ શ્રેષ્ઠ પર્વત અનેક પ્રકારના રત્નોથી ભરપૂર છે, વિવિધ પ્રાણીઓ ત્યાં સેવા કરે છે અને હજારો નદીઓનું મૂળ છે.

પશ્ચિમસ્યાચલેન્દ્રસ્ય નિષધસ્ય યથાર્થવત્। કીર્ત્ત્યમાનમશેષેણ વિશેષં શ્રૃણુત દ્વિજાઃ ।। ૪૧.

હવે, હે દ્વિજો, પશ્ચિમના પર્વતરાજ નિષધના વિશેષ ગુણો વિશે, જેમ તે સાચા રૂપે વખાણાય છે, તે વિગતે સાંભળો.

વિસ્તીર્ણે મધ્યમે કૂટે હેમધા તુવિબૂષિતે। દીપ્તમાયતનં વિષ્ણોઃ સિદ્ધર્ષિગણસેવિતમ્। યક્ષાપ્સરઃસમાકીર્ણં ગન્ધર્વગણસેવિતમ્ ।। ૪૧.

વિશાળ મધ્ય કૂટી પર, સોનાથી ઝગમગતું, તેજસ્વી વિષ્ણુનું ધામ છે, જ્યાં સિદ્ધ ઋષિઓ, યક્ષ, અપ્સરા અને ગંધર્વોની ભીડ છે.

તત્ર સાક્ષાન્મહાદેવઃ પીતામ્બરધરો હરિઃ। વરદઃ સેવ્યતે સિર્દ્ધૈર્લોકકર્ત્તા સનાતનઃ ।। ૪૧.

ત્યાં મહાદેવ સ્વયં પીળા વસ્ત્રધારી હરિ રૂપે, લોકોના સૃષ્ટિકર્તા અને વરદાન આપનાર, સિદ્ધો દ્વારા પૂજાય છે.

તસ્યૈવાબ્યન્તરે કૂટે નાનાધાતુવિભૂષિતે। તટે નિષધકૂટસ્ય શ્લક્ષ્ણચારુશિલાતલે ।। ૪૧.

એ જ શિખરનાં અંદર, વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન, નિષધની મસૃણ અને સુંદર ઢાળ પર એક મંચ છે.

રુક્મકાઞ્ચનનિર્યૂહં તપ્તકાઞ્ચનતોરણમ્। અનેકવલભીકૂટપ્રલોલીશતસઙ્કટમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં સોનાની કિલ્લેબંદી, તપ્ત સોનાના દ્વાર અને અનેક ગેલેરીઓ છે, જે ભીડભાડ અને જટિલતાથી ભરેલી છે.

હર્મ્યપ્રાસાદમતુલં તપ્તકાઞ્ચનભૂષિતમ્। હર્મ્યપ્રાસાદબદ્ધઞ્ચ મુદિતઞ્ચાતિવિસ્તરમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં એક અનન્ય મહેલ છે, તપ્ત સોનાથી શોભાયમાન, મહેલના મંડપો સાથે બંધાયેલો, આનંદદાયક અને અત્યંત વિશાળ છે.

ઉદ્યાનમાલાકલિતં ત્રિંશદ્યોજનમાયતમ્। દુઃપ્રસહ્યમમિત્રૈસ્તત્ પૂર્ણમાશીવિષોપમૈઃ। ઉલઙ્ઘીનાં પ્રમુદિતં રક્ષસાં રાક્ષસં પુરમ્ ।। ૪૧.

તે ઉદ્યાનોની માળાથી ઘેરાયેલું છે, ત્રીસ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે, ભયાનક સાપોથી ભરેલું છે, દુશ્મનો માટે અપરાજેય છે અને ઉછળતા રાક્ષસોનું આનંદમય શહેર છે.

તસ્યૈવ દક્ષિણે પાર્શ્વે નૈકદૈત્યગણાલયે। ગુહાપ્રવેશં નગરં શૈલકુક્ષૌ દુરાસદમ્ ।। ૪૧.

એના દક્ષિણ ભાગે અનેક દૈત્યગણોનું નિવાસ છે, પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશવાળું શહેર છે, જે પહોંચવા માટે અઘરું છે.

તથૈવ પશ્ચિમે કૂટે પારિજાતશિલોચ્ચયે। દેવદાનવભાગાનાં સમૃદ્ધાનિ પુરાણિ તુ ।। ૪૧.

પશ્ચિમ શિખરે, ઊંચા પારિજાત પથ્થર પર, દેવો અને દાનવોની જૂની અને સમૃદ્ધ નગરીઓ બહુજ છે.

તત્ર સોમશિલા નામ ગિરેસ્તસ્ય મહાતટે। સોમો યત્રાવતરતિ સદા પર્વસુ પર્વસુ ।। ૪૧.

એ જ પર્વતના વિશાળ ઢાળ પર સોમશિલા નામે એક પથ્થર છે, જ્યાં દરેક તહેવારે સોમદેવ સતત અવતરતા રહે છે.

ઉપાસતેઽત્ર શ્રીમન્તં તારા પતિમનિન્દિતમ્। ઋષિકિન્નરગન્ધર્વાઃ સાક્ષાદ્દેવં તમોનુદમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં ઋષિઓ, કિન્નરો અને ગંધર્વો, શ્રીમંત અને નિર્દોષ તારાપતિ દેવને, જે અંધકાર દૂર કરે છે, સીધા ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે.

તત્રૈવ ચોત્તરે કૂટે બ્રહ્મપાર્શ્વમિતિ સ્મૃતમ્। સ્થાનં તત્ર સુરેશસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રથિતં દિવિ ।। ૪૧.

એ જ રીતે ઉત્તર શિખરે, જેને બ્રહ્માપાર્શ્વ કહે છે, ત્યાં સ્વર્ગમાં પ્રસિદ્ધ દેવોના સ્વામી બ્રહ્માનું સ્થાન છે.

ઇજ્યાપૂજાનમસ્કારૈસ્તત્ર સિદ્ધાઃ સ્વયમ્ભુવમ્। ઉપાસતે મહાત્માનં યક્ષગન્ધર્વદાનવાઃ ।। ૪૧.

ત્યાં યક્ષ, ગંધર્વ અને દાનવો, પૂજા, યજ્ઞ અને નમસ્કારથી, મહાન આત્મા, સ્વયંભૂ ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરે છે.

તથૈવાયતનં વહ્નેઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્। તત્ર વિગ્રહવાન્ વાહ્નિઃ સેવ્યતે સિદ્ધચારણૈઃ ।। ૪૧.

એ જ રીતે, સર્વ લોકમાં પ્રસિદ્ધ અગ્નિદેવનું મંદિર પણ ત્યાં છે; ત્યાં સ્વરૂપધારી અગ્નિદેવ સિદ્ધ ચરણો દ્વારા પૂજાય છે.

તથૈવ ચોત્તરે રમ્યે ત્રિશ્રૃઙ્ગે વરપર્વતે। ઋષિસિદ્ધાનુચરિતે નાનાભૂતગણાલયે। પુરં તત્ ત્રિષુ લોકેષુ હેમચિત્રન્તુ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૧.

આ રીતે, ઉત્તરની સુંદર શિખરે, શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, જ્યાં ઋષિ અને સિદ્ધો રહે છે, અનેક જીવજંતુઓનું નિવાસ છે, અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ, સોનાથી શોભાયમાન નગરી છે.

ત્રયાણાં દેવમુખ્યાનાં ત્રીણ્યેવાયતનાનિ ચ। નારાયણસ્યાયતનં પૂર્વકૂટે દ્વિજોત્તમાઃ । મધ્યમે બ્રહ્મણઃ સ્થાનં શઙ્કરસ્ય તુ પશ્ચિમે ।। ૪૧.

ત્રણ મુખ્ય દેવતાઓનાં ત્રણ મંદિર છે: પૂર્વ શિખરે નારાયણનું મંદિર છે, મધ્યમાં બ્રહ્માનું સ્થાન છે અને પશ્ચિમમાં શંકરનું મંદિર છે.

દૈત્યદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ। ઇજાના અભિપૂજ્યન્તે દેવદેવા મહાબલાઃ ।। ૪૧.

દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને સાપો, યજ્ઞથી મહાબળવાન દેવોના દેવોને ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે.

તથા પુરાણિ રમ્યાણિ દેશે ચૈવ વ્કચિત્ વ્કચિત્। યક્ષગન્ધર્વનાગાનાં ત્રિશ્રૃઙ્ગે વરપર્વતે ।। ૪૧.

એ જ રીતે, ત્રણ શિખરવાળા શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, યક્ષ, ગંધર્વ અને નાગોની સુંદર અને પ્રાચીન નગરીઓ અહીં-ત્યાં જોવા મળે છે.