વાયુપુરાણમ્

તસ્યૈવ દક્ષિણે પાર્શ્વે હિમવત્યચલોત્તમે। નિકુઞ્જનિર્ઝરગુહાનૈકસાનુદરીતટે ।। ૪૧.

તેના દક્ષિણ ભાગે, ઉત્તમ હિમવંત પર્વત પર, જ્યાં વન, ઝરણાં, ગુફાઓ અને અનેક શિખરોના કિનારા છે—

અર્ણવાદર્ણવં યાવત્ પૂર્વપશ્ચાયતેઽચલે। કિન્નરાણાં પુરશતં નિવિષ્ટં વૈ વ્કચિત્ વ્કચિત્ ।। ૪૧.

સમુદ્રથી સમુદ્ર સુધી, પર્વતની પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં, કિનરાઓના સો શહેરો અહીં-ત્યાં વસેલા છે.

નૈકશ્રૃઙ્ગકલાપસ્ય શૈલરાજસ્ય કુક્ષિષુ। નરનારીપ્રમુદિતં હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલમ્ ।। ૪૧.

ઘણા શિખરો ધરાવતાં પર્વતરાજના ગર્ભમાં, આનંદિત પુરુષો-સ્ત્રીઓથી અને પ્રસન્ન, સમૃદ્ધ લોકોથી ભરેલું છે.

દ્રુમસુગ્રીવસૈન્યાદ્યા ભગદત્તપુરઃસરાઃ । યત્ર રાજશતં તેષાં દીપ્તાનાં બલશાલિનામ્ ।। ૪૧.

ડ્રુમ, સુગ્રીવ, ભગદત્ત અને તેમના સાથીઓના નેતૃત્વ હેઠળ, ત્યાં તેજસ્વી અને બલવાન રાજાઓની સો સેના વસે છે.

વિવાહો યત્ર રુદ્રસ્ય મહાદેવ્યોમયા સહ। તપસ્તપ્તવતી ચૈવ યત્ર દેવી વરાઙ્ગના ।। ૪૧.

ત્યાં જ રુદ્ર અને મહાદેવી ઉમાનો વિવાહ થયો હતો, અને ત્યાં જ દેવીએ તપ પણ કર્યું હતું.

કિરાતરૂપિણા ચૈવ યત્ર રુદ્રેણ ક્રીડિતમ્। યત્ર ચૈવ કૃતં તાભ્યાં જમ્બૂદ્વીપાવલોકનમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં રુદ્રે શિકારીનું રૂપ ધારણ કરી રમ્યા હતા; અને ત્યાં બંનેએ જંબુદ્વીપનું વિહાર પણ કર્યું હતું.

યત્ર તાઃ સમ્મુદા યુક્તા નાનાભૂતગણૈર્યુતાઃ। ચિત્રપુષ્પફલોપેતા રુદ્રસ્યાક્રીડભૂમયઃ ।। ૪૧.

ત્યાં આનંદથી ભરપૂર, વિવિધ પ્રાણીઓ સાથે, ચિત્ર ફૂલો અને ફળોથી શોભાયમાન, રુદ્રના રમણસ્થળો છે.

હૃષ્ટા ગિરિદરીવાસાઃ કૃશોદર્ય્યો મનોરમાઃ। કુન્દર્યો યત્ર કિન્નર્ય્યો રમન્તે સ્મ સુલોચનાઃ ।। ૪૧.

ત્યાં પર્વતની વાદીઓમાં વસતી, સુકુમાર કટિ અને સુંદર આંખો ધરાવતી કિનરીઓ આનંદથી વિહાર કરે છે.

વિશાલાક્ષાસ્તથા યક્ષા અન્યાશ્ચાપ્સરસાઙ્ગણાઃ। ગન્ધર્વાશ્ચાઙ્ગશાલિન્યો યત્ર તત્ર મુદા યુતાઃ ।। ૪૧.

ત્યાં વિશાળ આંખવાળી યક્ષીઓ, અન્ય અપ્સરાસીઓની સહચરીઓ અને રૂપવતી ગંધર્વીઓ—all આનંદથી એકસાથે વિહરે છે.

તત્રૈવોમાવનં નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્। અર્ધનારીનરં રુપં ધૃતવાન્ યત્ર શંકરઃ ।। ૪૧.

ત્યાં જ સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ ઉમાનું વન છે, જ્યાં શંકરે અર્ધનારીનારીનું રૂપ ધારણ કર્યું હતું.

તથા શરવણં નામ યત્ર જાતઃ ષડાનનઃ । યત્ર ચૈવ કૃતોત્સાહઃ ક્રૌઞ્ચશૈલવનં પ્રતિ ।। ૪૧.

ત્યાં જ શરવણ નામનું સ્થાન છે, જ્યાં છમુખવાળો જન્મ્યો હતો, અને જ્યાંથી તેણે ઉત્સાહપૂર્વક ક્રૌંચ પર્વતના વનમાં જવાનું નક્કી કર્યું હતું.

ધ્વજાપતાકિનઞ્ચૈવ કિઙ્કિણીજાલમાલિનમ્। યત્ર સિંહરથં યુક્તં કાર્તિકેયસ્ય ધીમતઃ ।। ૪૧.

જ્યાં કાર્તિકેયનું સિંહરથ ધ્વજ અને પટાકાઓથી શોભાયમાન છે, અને કિંકિણીના ઝાંઝરોથી સુશોભિત છે.

ચિત્રપુષ્પનિકુઞ્જસ્ય ક્રૌઞ્ચસ્ય ચ ગિરેસ્તટે। દેવારિસ્કન્દનઃ સ્કન્દો યત્ર શક્તિં વિમુક્તવાન્ ।। ૪૧.

જ્યાં ક્રૌંચ પર્વતની ઢાળ પર રંગબેરંગી ફૂલોના વનમાં દેવશત્રુઓના વિનાશક સ્કંદે પોતાની શક્તિ છોડેલી હતી.

યત્રાભિષિક્તશ્ચ ગુહઃ સેન્દ્રોપેન્દ્રૈઃ સુરોત્તમૈઃ। સેનાપત્યે ચ દૈત્યારિર્દ્વાદશાર્કપ્રતાપવાન્ ।। ૪૧.

જ્યાં ગુહ અને ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર તથા શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ સાથે દૈત્યશત્રુ, બાર સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી સેનાપતિ તરીકે અભિષેક પામ્યા હતા.

ભૂતસઙ્ઘાવકીર્ણાનિ એતાન્યન્યાનિ ચ દ્વિજાઃ। તત્ર તત્ર કુમારસ્ય સ્થાનાન્યાયતનાનિ ચ ।। ૪૧.

હે દ્વિજો, ત્યાં અને બીજે પણ કુમારના અનેક સ્થાન અને મંદિરો છે, જ્યાં ભૂતોની ટોળીઓ ભેગી થાય છે.

તથા પાણ્ડુશિલા નામ હ્યાક્રીડા ક્રૌઞ્ચઘાતિનઃ। નાનાભૂતગણાકીર્ણે પૃષ્ઠે હિમવતઃ શુભે ।। ૪૧.

એવીજ રીતે પાંડુશિલા નામનું સ્થાન છે, જે ક્રૌંચનાશકનું રમણસ્થળ છે, હિમવંતની શુભ ઢાળ પર અનેક પ્રકારના ભૂતગણોથી ભરપૂર છે.

તસ્ય પૂર્વે તટે રમ્યે સિદ્ધાવાસમુદાહૃતમ્। કલાપગ્રામમિત્યેવં નામ્ના ખ્યાતં મનીષિભિઃ ।। ૪૧.

એના સુંદર પૂર્વીય ઢાળ પર સિદ્ધોનું નિવાસસ્થાન છે, જેને વિદ્વાનો 'કલાપા ગામ' નામે ઓળખે છે.

મૃકણ્ડસ્ય વસિષ્ઠસ્ય ભરતસ્ય નલસ્ય ચ। વિશ્વામિત્રસ્ય વિપ્રર્ષેસ્તથૈવોદ્દાલકસ્ય ચ ।। ૪૧.

ત્યાં મૃકંડ, વસિષ્ઠ, ભરત, નલ, વિશ્વામિત્ર અને ઉદ્દાલક ઋષિ 등의 આશ્રમો છે.

અન્યેષાઞ્ચોગ્રતપસામૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્। હિમવત્યાશ્રમાણાઞ્ચ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।। ૪૧.

અને અન્ય ઉગ્ર તપસ્વી અને શુદ્ધ મનવાળા ઋષિઓના પણ હજારો અને લાખો આશ્રમો હિમવંત પર છે.

નૈકસિધ્દગણાવાસં સ્થાનાયતનમણ્ડિતમ્। યક્ષગન્ધર્વચરિતં નાનામ્લેચ્છગણૈર્યુતમ્ ।। ૪૧.

તે સ્થળ અનેક સિદ્ધગણોનું નિવાસસ્થાન છે, પવિત્ર સ્થાન અને મંદિરોથી શોભાયમાન છે, યક્ષ અને ગંધર્વો ત્યાં આવે છે અને વિવિધ વિદેશી લોકો પણ ત્યાં વસે છે.

નાનારત્નાકરાપૂર્ણં નાનાસત્ત્વનિષેવિતમ્। નાનાનદીસહસ્રાણાં સમ્ભવં વરપર્વતમ્ ।। ૪૧.

એ શ્રેષ્ઠ પર્વત અનેક પ્રકારના રત્નોથી ભરપૂર છે, વિવિધ પ્રાણીઓ ત્યાં સેવા કરે છે અને હજારો નદીઓનું મૂળ છે.

પશ્ચિમસ્યાચલેન્દ્રસ્ય નિષધસ્ય યથાર્થવત્। કીર્ત્ત્યમાનમશેષેણ વિશેષં શ્રૃણુત દ્વિજાઃ ।। ૪૧.

હવે, હે દ્વિજો, પશ્ચિમના પર્વતરાજ નિષધના વિશેષ ગુણો વિશે, જેમ તે સાચા રૂપે વખાણાય છે, તે વિગતે સાંભળો.

વિસ્તીર્ણે મધ્યમે કૂટે હેમધા તુવિબૂષિતે। દીપ્તમાયતનં વિષ્ણોઃ સિદ્ધર્ષિગણસેવિતમ્। યક્ષાપ્સરઃસમાકીર્ણં ગન્ધર્વગણસેવિતમ્ ।। ૪૧.

વિશાળ મધ્ય કૂટી પર, સોનાથી ઝગમગતું, તેજસ્વી વિષ્ણુનું ધામ છે, જ્યાં સિદ્ધ ઋષિઓ, યક્ષ, અપ્સરા અને ગંધર્વોની ભીડ છે.

તત્ર સાક્ષાન્મહાદેવઃ પીતામ્બરધરો હરિઃ। વરદઃ સેવ્યતે સિર્દ્ધૈર્લોકકર્ત્તા સનાતનઃ ।। ૪૧.

ત્યાં મહાદેવ સ્વયં પીળા વસ્ત્રધારી હરિ રૂપે, લોકોના સૃષ્ટિકર્તા અને વરદાન આપનાર, સિદ્ધો દ્વારા પૂજાય છે.

તસ્યૈવાબ્યન્તરે કૂટે નાનાધાતુવિભૂષિતે। તટે નિષધકૂટસ્ય શ્લક્ષ્ણચારુશિલાતલે ।। ૪૧.

એ જ શિખરનાં અંદર, વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન, નિષધની મસૃણ અને સુંદર ઢાળ પર એક મંચ છે.

રુક્મકાઞ્ચનનિર્યૂહં તપ્તકાઞ્ચનતોરણમ્। અનેકવલભીકૂટપ્રલોલીશતસઙ્કટમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં સોનાની કિલ્લેબંદી, તપ્ત સોનાના દ્વાર અને અનેક ગેલેરીઓ છે, જે ભીડભાડ અને જટિલતાથી ભરેલી છે.

હર્મ્યપ્રાસાદમતુલં તપ્તકાઞ્ચનભૂષિતમ્। હર્મ્યપ્રાસાદબદ્ધઞ્ચ મુદિતઞ્ચાતિવિસ્તરમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં એક અનન્ય મહેલ છે, તપ્ત સોનાથી શોભાયમાન, મહેલના મંડપો સાથે બંધાયેલો, આનંદદાયક અને અત્યંત વિશાળ છે.

ઉદ્યાનમાલાકલિતં ત્રિંશદ્યોજનમાયતમ્। દુઃપ્રસહ્યમમિત્રૈસ્તત્ પૂર્ણમાશીવિષોપમૈઃ। ઉલઙ્ઘીનાં પ્રમુદિતં રક્ષસાં રાક્ષસં પુરમ્ ।। ૪૧.

તે ઉદ્યાનોની માળાથી ઘેરાયેલું છે, ત્રીસ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે, ભયાનક સાપોથી ભરેલું છે, દુશ્મનો માટે અપરાજેય છે અને ઉછળતા રાક્ષસોનું આનંદમય શહેર છે.

તસ્યૈવ દક્ષિણે પાર્શ્વે નૈકદૈત્યગણાલયે। ગુહાપ્રવેશં નગરં શૈલકુક્ષૌ દુરાસદમ્ ।। ૪૧.

એના દક્ષિણ ભાગે અનેક દૈત્યગણોનું નિવાસ છે, પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશવાળું શહેર છે, જે પહોંચવા માટે અઘરું છે.