વાયુપુરાણમ્

તત્ર ભૂતપતેર્ભૂતા નિત્યમ્પૂજાં પ્રયુઞ્જતે। ઝર્ઝરૈઃ શઙ્ખપટહૈર્ભેરીડિણ્ડિમગોમુખૈઃ ।। ૪૦.

ત્યાં ભૂતપતિના ભૂતો સતત પૂજા કરે છે, ઝાંઝ, શંખ, ઢોલ, ભેરી અને ગોમુખ વગાડે છે.

રણિતાલસિતોદ્ગીતૈ ર્નિત્યં વલિતવર્જિતૈઃ। વિસ્ફૂર્જ્જિતશતૈસ્તત્ર પૂજાયુક્તા ગણેશ્વરાઃ। પ્રીતાઃ પુરારિપ્રમથાસ્તત્ર ક્રીડાપરાઃ સદા ।। ૪૦.

રણકાર અને લયબદ્ધ ગીતો સાથે, ભૂલ વગર, હજારો વાગ્યોના અવાજે, ત્યાં ગણપતિઓ પૂજામાં તલીન છે; અને ત્રિપુરાના શત્રુના અનુયાયીઓ હંમેશા આનંદમાં રમે છે.

સિદ્ધદેવર્ષિગન્ધર્વયક્ષનાગેન્દ્ર પૂજિતઃ। સ્થાને તસ્મિન્ મહાદેવઃ સાક્ષાલ્લોકશિવઃ શિવઃ ।। ૪૦.

આ સ્થળે મહાદેવ, જે જગતના કલ્યાણકર્તા છે, તેમને સિદ્ધો, દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, યક્ષો અને નાગરાજો પૂજે છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં, વાયુએ વર્ણવેલા, 'ભુવનવિન્યાસ' નામના ચાલીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.

વિવિક્તચારુશિખરં પત્રિતં શઙ્ખવર્ચસમ્। કૈલાસં દેવભક્તાનામાલયં સુકૃતાત્મનામ્ ।। ૪૧.

કૈલાસ, જેનું શિખર અલગ અને સુંદર છે, શંખ જેવું તેજ ધરાવે છે, એ દેવભક્તોનું નિવાસસ્થાન છે, અને સારા કર્મવાળા લોકોનું ઘર છે.

તસ્ય કૂટતટે રમ્યે મધ્યમે કુન્દસન્નિભે। યોજનાનાં શતાયામે પઞ્ચાશચ્ચ તથાયતમ્ ।। ૪૨.

તે સુંદર શિખરની ઢાળ પર, મધ્યમાં, કુંદના ફૂલ જેવી ચમકતી, એ જગ્યા સો યોજન લાંબી અને પચાસ યોજન પહોળી ફેલાયેલી છે.

સુવર્ણમણિચિત્રાભિ અનેકાભિરલંકૃતમ્। મહાભવનમાલાભિર્ભૂષિતં નૈકવિસ્તરમ્ ।। ૪૧.

સોનાના અને મણિના અનેક શણગારોથી શોભાયમાન, મહાન મહેલોની પંક્તિઓથી સજ્જ, એ જગ્યા બહુ વિશાળ છે.

ધનાધ્યક્ષસ્ય દેવસ્ય કુબેરસ્ય મહાત્મનઃ। નગરન્તદનાધૃષ્યમૃદ્ધિયુક્તં મુદાયુતમ્ ।। ૪૧.

એ મહાન આત્માવાળા ધનની દેવ કુબેરનું શહેર છે, જે અપરાજિત છે, સંપત્તિ અને આનંદથી ભરપૂર છે.

તસ્ય મધ્યે સભા રમ્યા નાનાકનકમણ્ડિતા। વિપુલા નામ વિખ્યાતા વિપુલસ્તમ્ભતોરણા ।। ૪૧.

એના મધ્યમાં એક સુંદર સભા છે, જે 'વિપુલા' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, વિવિધ સોનાના આભૂષણોથી શોભાયમાન, ઊંચા સ્તંભો અને વિશાળ દરવાજા ધરાવે છે.

તત્ર તત્પુષ્પકં નામ નાનારત્નવિભૂષિતમ્। મહાવિમાનં રુચિરં સર્વકામગુણૈર્યુતમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં પુષ્પક નામનું અદભુત, અનેક રત્નોથી શોભાયમાન, સર્વ ઇચ્છિત ગુણોથી યુક્ત અને તેજસ્વી મહાવિમાન છે.

મનોજવં કામગમં હેમજાલવિભૂષિતમ્। વાહનં યક્ષરાજસ્ય કુબેરસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૪૧.

એ મનની ઝડપથી ચાલે છે, જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં જઈ શકે છે, સોનાની જાળીથી શોભાયમાન છે, અને એ મહાન આત્માવાળા યક્ષરાજ કુબેરનું વાહન છે.

તત્રૈકપિઙ્ગલો દેવો મહાદેવસખઃ સ્વયમ્। વસતિ સ્મ સ યક્ષેન્દ્રઃ સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ ।। ૪૧.

ત્યાં એકપિંગલ દેવ, જે મહાદેવના મિત્ર છે, પોતે રહે છે; એ યક્ષરાજ સર્વ જીવો દ્વારા પૂજાય છે.

તત્રાપ્સરોગણૈર્ય્યક્ષૈર્ગન્ધર્વૈઃ સિદ્ધચારણૈઃ। વસતિ સ્મ મહાત્માઽસૌ કુબેરો દેવસત્તમઃ ।। ૪૧.

ત્યાં અપ્સરાઓ, યક્ષો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો વચ્ચે, મહાન આત્માવાળા દેવોમાં શ્રેષ્ઠ કુબેર વસે છે.

તત્ર પદ્મમહાપદ્મૌ તથા મકરકચ્છપૌ। કુમુદઃ શઙ્ખ નીલૌ ચ નન્દનો નિધિસત્તમઃ ।। ૪૧.

ત્યાં પદ્મ, મહાપદ્મ, તેમજ મકર, કચ્છપ, કુમુદ, શંખ, નીલ અને નંદન — એ સર્વોત્તમ ખજાના છે.

અષ્ટાવેતેઽક્ષયા દિવ્યા ધનેશસ્ય મહાત્મનઃ। મહાનિધાનાસ્તિષ્ઠન્તિ સભાયાં રત્નસઞ્ચિતાઃ ।। ૪૧.

આ આઠ અક્ષય અને દિવ્ય મહાનિધિઓ, ધનની દેવ કુબેરની સભામાં, રત્નોથી ભરેલી, સ્થિર છે.

તથેન્દ્રાગ્નિયમાદીનાં દેવાનામપ્સરોગણૈઃ। તેષાં કૈલાસ આવાસો યત્ર યક્ષેશ્વરઃ પ્રભુઃ ।। ૪૧.

તેમજ, ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ અને અન્ય દેવતાઓ તેમના અપ્સરાઓ સાથે, જ્યાં યક્ષેશ્વર પ્રભુ વસે છે, એ કૈલાસ તેમનો નિવાસસ્થાન છે.

કૃત્વા પૂર્વમુપસ્થાનં યક્ષેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ। પશ્ચાદ્ગચ્છન્તિ યે યસ્ય વિહિતાઃ પરિચારકાઃ ।। ૪૧.

જે લોકો યક્ષરાજના મહાન આત્માને પહેલા વંદન કરે છે, પછી જેમને સેવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હોય, તેઓ પોતપોતાના કાર્યે જાય છે.

તત્ર મન્દાકિની નામ સુરમ્યા વિપુલોદકા। સુવર્ણમણિસોપાના નાનાપુષ્પોત્કટોત્કટા ।। ૪૧.

ત્યાં મન્દાકિની નામની અત્યંત મનોહર, વિશાળ પાણીવાળી, સોનાના અને મણિના પગથિયાંયુક્ત, અને વિવિધ સુંદર ફૂલો થી ભરપૂર નદી છે.

જામ્બૂનદમયૈઃ પદ્મૈર્ગન્ધસ્પર્શગુણાન્વિતૈઃ। નીલવૈદૂર્ય્યપત્રૈશ્ચ ગન્ધોપૈતૈર્મહોત્પલૈઃ ।। ૪૧.

જાંબૂનદ સોનાથી બનેલા સુગંધિત અને કોમળ કમળો, નીલ વૈડૂર્યના પાંદડા અને સુગંધથી ભરેલા મહોત્પલોથી એ શોભાયમાન છે.

તથા કુમુદખણ્ડૈશ્ચ મહાપદ્મૈરલઙ્કૃતા । યક્ષગન્ધર્વનારીભિરપ્સરોભિશ્ચ શોભિતા ।। ૪૧.

તેમજ, કુમુદ અને મહાપદ્મના ગુચ્છોથી શોભાયમાન, યક્ષ, ગંધર્વ અને અપ્સરા સ્ત્રીઓથી એ નદી સુંદર લાગે છે.

દેવદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ। ઉપસ્પૃષ્ટજલા રમ્યા વાપી મન્દાકિની તથા ।। ૪૧.

દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને સર્પો એ મન્દાકિની અને તેની સુંદર વાપીનું પાણી સ્પર્શ કરે છે.

તથા અલકનન્દા ચ નન્દા ચ સરિતાં વરા । એતૈરેવ ગુણૈર્યુક્તા નદ્યો દેવર્ષિસેવિતાઃ ।। ૪૧.

તેમજ, અલકાનંદા અને નંદા — નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ — એ જ ગુણોથી યુક્ત છે અને દેવઋષિઓ દ્વારા સેવાય છે.

તસ્યૈવ શૈલરાજસ્ય પૂર્વે કૂટે પરિશ્રુતાઃ। સહસ્રયોજનાયામાસ્ત્રિંશદ્યોજન વિસ્તરાઃ ।। ૪૧.

એ પર્વતરાજના પૂર્વી શિખરે, પ્રસિદ્ધ, હજાર યોજન લાંબી અને ત્રીસ યોજન પહોળી નદીઓ વહે છે.

દશ ગન્ધર્વનગરાઃ સમૃદ્ધ્યા પરયા યુતાઃ। મહાભવનમાલાભિરનેકાભિર્વિભૂષિતાઃ ।। ૪૧.

દસ ગંધર્વ નગરો સર્વપણે સમૃદ્ધ છે, અને અનેક ભવ્ય મહેલોની પંક્તિઓથી શોભાયમાન છે.

સુબાહુહરિકેશાદ્યા શ્ચિત્રસેનજરાદયઃ। દશ ગન્ધર્વરાજાનો દીપ્તવહ્નિપરાક્રમાઃ ।। ૪૧.

સુબાહુ, હરિકેશ, ચિત્રસેન, જરા અને તેમના અન્ય સાથીઓ—આ દસ ગંધર્વ રાજાઓ અગ્નિ જેવી તેજસ્વિતા સાથે ત્યાં વસે છે.

તસ્યૈવ પશ્ચિમે કૂટે કુન્દેન્દુસદૃશપ્રભે। નાનાધાતુશતૈશ્ચિત્રૈઃ સિદ્ધ દેવર્ષિસેવિતે ।। ૪૧.

તેના પશ્ચિમ શિખરે, જે ચાંદણી અને કુન્દફૂલ જેવી પ્રકાશમય છે, વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન છે, અને જ્યાં સિદ્ધો તથા દેવ ઋષિઓ સેવા આપે છે.

અશીતિયોજનાયામં ચત્વારિંશત્પ્રવિસ્તરમ્। એકૈકયક્ષભવનં મહાભવનમાલિનમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં દરેક યક્ષ મહેલ, ભવ્ય મહેલો વડે શોભાયમાન, લંબાઈમાં અશી યોજન અને પહોળાઈમાં ચાળીસ યોજન જેટલું વિશાળ છે.

મહાયક્ષાલયાન્યત્ર ત્રિંશદાઢ્યાનિ મે શ્રૃણુ। મુદાઽથ પરમદ્ધર્યા ચ સંયુક્તાનિ સમન્તતઃ ।। ૪૧.

હવે સાંભળો, ત્યાં મહાન યક્ષોના ત્રીસ ભવ્ય નિવાસો છે, જે સર્વત્ર આનંદ અને પરમ સમૃદ્ધિથી ભરપૂર છે.

મહામાલિસુનેત્રાદ્યાસ્તથા મણિવરાદયઃ। ઉદીર્ણા યક્ષરાજાનસ્તત્ર ત્રિંશત્સદા બભુઃ ।। ૪૧.

મહામાલી, સુનેત્ર, મણિવર અને તેમના અન્ય સાથીઓ—આ ત્રીસ શક્તિશાળી યક્ષ રાજાઓ સદા ત્યાં વસે છે.