વાયુપુરાણમ્

નરનારીગણાકીર્ણં પ્રાંશુપ્રાકારતોરણમ્ । ષષ્ટિયોજનવિસ્તીર્ણં શતયોજનમાયતમ્ ।। ૪૦.

આ શહેર પુરુષો અને સ્ત્રીઓની ભીડથી ભરેલું છે, ઊંચા કિલ્લા અને દ્વારો છે, પહોળાઈમાં સાઠ યોજન અને લંબાઈમાં એકસો યોજન છે.

નગરં કાલકેયાનામસુરાણાં દુરાસદમ્। દેવકૂટતટે રમ્યે સન્નિવિષ્ટં સુદુર્જયમ્। મહાભ્રચયસઙ્કાશં સુનાસન્નામ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૦.

આ શહેર કાલકેય અસુરોનું છે, જેને પહોંચી વળવું અઘરું છે. દેવકૂટ પર્વતની સુંદર ઢાળ પર આવેલું છે, ખૂબ જ મુશ્કેલ છે જીતવું, મોટા મેઘના સમૂહ જેવું દેખાય છે અને સુનાસ નામે જાણીતું છે.

તસ્યૈવ દક્ષિણે કૂટે વિંશદ્યોજનવિસ્તરમ્। દ્વિષષ્ટિયોજનાયામં હેમપ્રાકારતોરણમ્ ।। ૪૦.

એ જ પર્વતના દક્ષિણ ઢોળાણ પર, એક શહેર છે, જે વીસ યોજન પહોળું અને બાસઠ યોજન લાંબું છે, સોનાના કિલ્લા અને દ્વારો ધરાવે છે.

હૃષ્ટપુષ્ટાવલિપ્તાનામાવાસાઃ કામરૂપિણામ્। ઔત્કચાનાં પ્રમુદિતં રાક્ષસાનાં મહાપુરમ્ ।। ૪૦.

આ શહેર ઔત્કચ રાક્ષસોનું છે, જે ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકે છે, તેમના ઘર આનંદ, તાકાત અને ગૌરવથી ભરેલા છે.

મધ્યમે તુ મહાકૂટે દેવકૂટસ્ય વૈ ગિરેઃ । સુવર્ણમણિપાષાણૈશ્ચિત્રૈઃ શ્લક્ષણતરૈઃ શુભૈઃ। શાખાશતસહસ્રાદ્યૈર્નૈકારોહસમાકુલમ્ ।। ૪૦.

દેવકૂટ પર્વતના મધ્યમાં, એક અદ્ભુત વૃક્ષ છે, જે સોનાના અને રત્નના ચમકતા પથ્થરો વડે શોભાયમાન છે, મસૃણ અને સુંદર છે, હજારો શાખાઓ અને અનેક વેલીઓથી ભરેલું છે.

સ્રિગ્ધ પર્ણમહામૂલમનેકસ્કન્ધવાહનમ્। રમ્યં હ્યવિરલચ્છાયં દશયોજનમણ્ડલમ્ ।। ૪૦.

આ વૃક્ષના પાંદડા તેજસ્વી છે, મૂળ વિશાળ છે, અનેક શાખાઓ ધરાવે છે, સતત ઠંડકછાંય આપતું છે અને દસ યોજનના વિસ્તારને આવરી લે છે.

તત્ર ભૂતવટન્નામ નાનાભૂતગણાલયમ્। મહાદેવસ્ય પ્રથિતં ત્ર્યમ્બકસ્ય મહાત્મનઃ। દીપ્તમાયતનં તત્ર સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૦.

ત્યાં ભૂતવટ નામનું પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે, જ્યાં અનેક ભૂતોનું નિવાસ છે. એ મહાદેવ, ત્ર્યંબકના તેજસ્વી મંદિર તરીકે જાણીતું છે, અને બધા લોકોએ તેની પ્રસિદ્ધિ સાંભળી છે.

વરાહગજસિંહર્ક્ષશાર્દૂલકરભાનનૈઃ। ગૃધ્રોલૂકમુખૈશ્ચૈવ મેષોષ્ટ્રાજમહામુખૈઃ ।। ૪૦.

ત્યાં વરાહ, હાથી, સિંહ, રીંછ, વાઘ, ઊંટ, સૂર્ય, ગૃધ્ર, ઘુવડ, ઘેટા, ઊંટ અને મહાન સાપ જેવા ચહેરાવાળા જીવો વસે છે.

કદમ્બૈર્વિકટૈઃ સ્થૂલૈર્લમ્બકેશતનૂરુહૈઃ। નાનાવર્ણાકૃતિધરૈર્નાનાસંસ્થાનસંસ્થિતૈઃ ।। ૪૦.

ત્યાં કદંબના વિશાળ અને અજીબ વૃક્ષો છે, લાંબા લટકતા મૂળવાળા, વિવિધ રંગ અને આકાર ધરાવનારાં, અને અનેક રીતે ઊભેલા છે.

દીપ્તૈરનેકૈરુગ્રાસ્યૈર્ભૂતૈરુગ્રપરાક્રમૈઃ। અશૂન્યમભવન્નિત્યં મહાપારિષદૈસ્તથા ।। ૪૦.

આ સ્થાન ક્યારેય ખાલી નથી રહેતું, હંમેશા અનેક તેજસ્વી, ભયાનક ચહેરાવાળા અને શક્તિશાળી ભૂતો તથા મહાન સહાયકોથી ભરેલું રહે છે.

તત્ર ભૂતપતેર્ભૂતા નિત્યમ્પૂજાં પ્રયુઞ્જતે। ઝર્ઝરૈઃ શઙ્ખપટહૈર્ભેરીડિણ્ડિમગોમુખૈઃ ।। ૪૦.

ત્યાં ભૂતપતિના ભૂતો સતત પૂજા કરે છે, ઝાંઝ, શંખ, ઢોલ, ભેરી અને ગોમુખ વગાડે છે.

રણિતાલસિતોદ્ગીતૈ ર્નિત્યં વલિતવર્જિતૈઃ। વિસ્ફૂર્જ્જિતશતૈસ્તત્ર પૂજાયુક્તા ગણેશ્વરાઃ। પ્રીતાઃ પુરારિપ્રમથાસ્તત્ર ક્રીડાપરાઃ સદા ।। ૪૦.

રણકાર અને લયબદ્ધ ગીતો સાથે, ભૂલ વગર, હજારો વાગ્યોના અવાજે, ત્યાં ગણપતિઓ પૂજામાં તલીન છે; અને ત્રિપુરાના શત્રુના અનુયાયીઓ હંમેશા આનંદમાં રમે છે.

સિદ્ધદેવર્ષિગન્ધર્વયક્ષનાગેન્દ્ર પૂજિતઃ। સ્થાને તસ્મિન્ મહાદેવઃ સાક્ષાલ્લોકશિવઃ શિવઃ ।। ૪૦.

આ સ્થળે મહાદેવ, જે જગતના કલ્યાણકર્તા છે, તેમને સિદ્ધો, દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, યક્ષો અને નાગરાજો પૂજે છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં, વાયુએ વર્ણવેલા, 'ભુવનવિન્યાસ' નામના ચાલીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.

વિવિક્તચારુશિખરં પત્રિતં શઙ્ખવર્ચસમ્। કૈલાસં દેવભક્તાનામાલયં સુકૃતાત્મનામ્ ।। ૪૧.

કૈલાસ, જેનું શિખર અલગ અને સુંદર છે, શંખ જેવું તેજ ધરાવે છે, એ દેવભક્તોનું નિવાસસ્થાન છે, અને સારા કર્મવાળા લોકોનું ઘર છે.

તસ્ય કૂટતટે રમ્યે મધ્યમે કુન્દસન્નિભે। યોજનાનાં શતાયામે પઞ્ચાશચ્ચ તથાયતમ્ ।। ૪૨.

તે સુંદર શિખરની ઢાળ પર, મધ્યમાં, કુંદના ફૂલ જેવી ચમકતી, એ જગ્યા સો યોજન લાંબી અને પચાસ યોજન પહોળી ફેલાયેલી છે.

સુવર્ણમણિચિત્રાભિ અનેકાભિરલંકૃતમ્। મહાભવનમાલાભિર્ભૂષિતં નૈકવિસ્તરમ્ ।। ૪૧.

સોનાના અને મણિના અનેક શણગારોથી શોભાયમાન, મહાન મહેલોની પંક્તિઓથી સજ્જ, એ જગ્યા બહુ વિશાળ છે.

ધનાધ્યક્ષસ્ય દેવસ્ય કુબેરસ્ય મહાત્મનઃ। નગરન્તદનાધૃષ્યમૃદ્ધિયુક્તં મુદાયુતમ્ ।। ૪૧.

એ મહાન આત્માવાળા ધનની દેવ કુબેરનું શહેર છે, જે અપરાજિત છે, સંપત્તિ અને આનંદથી ભરપૂર છે.

તસ્ય મધ્યે સભા રમ્યા નાનાકનકમણ્ડિતા। વિપુલા નામ વિખ્યાતા વિપુલસ્તમ્ભતોરણા ।। ૪૧.

એના મધ્યમાં એક સુંદર સભા છે, જે 'વિપુલા' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, વિવિધ સોનાના આભૂષણોથી શોભાયમાન, ઊંચા સ્તંભો અને વિશાળ દરવાજા ધરાવે છે.

તત્ર તત્પુષ્પકં નામ નાનારત્નવિભૂષિતમ્। મહાવિમાનં રુચિરં સર્વકામગુણૈર્યુતમ્ ।। ૪૧.

ત્યાં પુષ્પક નામનું અદભુત, અનેક રત્નોથી શોભાયમાન, સર્વ ઇચ્છિત ગુણોથી યુક્ત અને તેજસ્વી મહાવિમાન છે.

મનોજવં કામગમં હેમજાલવિભૂષિતમ્। વાહનં યક્ષરાજસ્ય કુબેરસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૪૧.

એ મનની ઝડપથી ચાલે છે, જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં જઈ શકે છે, સોનાની જાળીથી શોભાયમાન છે, અને એ મહાન આત્માવાળા યક્ષરાજ કુબેરનું વાહન છે.

તત્રૈકપિઙ્ગલો દેવો મહાદેવસખઃ સ્વયમ્। વસતિ સ્મ સ યક્ષેન્દ્રઃ સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ ।। ૪૧.

ત્યાં એકપિંગલ દેવ, જે મહાદેવના મિત્ર છે, પોતે રહે છે; એ યક્ષરાજ સર્વ જીવો દ્વારા પૂજાય છે.

તત્રાપ્સરોગણૈર્ય્યક્ષૈર્ગન્ધર્વૈઃ સિદ્ધચારણૈઃ। વસતિ સ્મ મહાત્માઽસૌ કુબેરો દેવસત્તમઃ ।। ૪૧.

ત્યાં અપ્સરાઓ, યક્ષો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો વચ્ચે, મહાન આત્માવાળા દેવોમાં શ્રેષ્ઠ કુબેર વસે છે.

તત્ર પદ્મમહાપદ્મૌ તથા મકરકચ્છપૌ। કુમુદઃ શઙ્ખ નીલૌ ચ નન્દનો નિધિસત્તમઃ ।। ૪૧.

ત્યાં પદ્મ, મહાપદ્મ, તેમજ મકર, કચ્છપ, કુમુદ, શંખ, નીલ અને નંદન — એ સર્વોત્તમ ખજાના છે.

અષ્ટાવેતેઽક્ષયા દિવ્યા ધનેશસ્ય મહાત્મનઃ। મહાનિધાનાસ્તિષ્ઠન્તિ સભાયાં રત્નસઞ્ચિતાઃ ।। ૪૧.

આ આઠ અક્ષય અને દિવ્ય મહાનિધિઓ, ધનની દેવ કુબેરની સભામાં, રત્નોથી ભરેલી, સ્થિર છે.

તથેન્દ્રાગ્નિયમાદીનાં દેવાનામપ્સરોગણૈઃ। તેષાં કૈલાસ આવાસો યત્ર યક્ષેશ્વરઃ પ્રભુઃ ।। ૪૧.

તેમજ, ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ અને અન્ય દેવતાઓ તેમના અપ્સરાઓ સાથે, જ્યાં યક્ષેશ્વર પ્રભુ વસે છે, એ કૈલાસ તેમનો નિવાસસ્થાન છે.

કૃત્વા પૂર્વમુપસ્થાનં યક્ષેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ। પશ્ચાદ્ગચ્છન્તિ યે યસ્ય વિહિતાઃ પરિચારકાઃ ।। ૪૧.

જે લોકો યક્ષરાજના મહાન આત્માને પહેલા વંદન કરે છે, પછી જેમને સેવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હોય, તેઓ પોતપોતાના કાર્યે જાય છે.

તત્ર મન્દાકિની નામ સુરમ્યા વિપુલોદકા। સુવર્ણમણિસોપાના નાનાપુષ્પોત્કટોત્કટા ।। ૪૧.

ત્યાં મન્દાકિની નામની અત્યંત મનોહર, વિશાળ પાણીવાળી, સોનાના અને મણિના પગથિયાંયુક્ત, અને વિવિધ સુંદર ફૂલો થી ભરપૂર નદી છે.

જામ્બૂનદમયૈઃ પદ્મૈર્ગન્ધસ્પર્શગુણાન્વિતૈઃ। નીલવૈદૂર્ય્યપત્રૈશ્ચ ગન્ધોપૈતૈર્મહોત્પલૈઃ ।। ૪૧.

જાંબૂનદ સોનાથી બનેલા સુગંધિત અને કોમળ કમળો, નીલ વૈડૂર્યના પાંદડા અને સુગંધથી ભરેલા મહોત્પલોથી એ શોભાયમાન છે.