વાયુપુરાણમ્

પક્ષિરાજસ્ય ભવનં પ્રથમં તન્મહાત્મનઃ। મહાવાયુપ્રવેશસ્ય શાલ્મલિ દ્વીપવાસિનઃ ।। ૪૦.

પક્ષી રાજાનું પ્રથમ મહેલ ત્યાં છે, જે મહાન આત્માવાળા છે; એ મહાવાયુનું નિવાસ છે અને શાલમલિદ્વીપના લોકો ત્યાં રહે છે.

તસ્યૈવ ચારુમૂર્ધ્નસ્તુ કૂટેષુ ચ મહર્દ્ધિષુ। દક્ષિણેષુ વિચિત્રેષુ સપ્તસ્વપિ તુ શોભિનઃ ।। ૪૦.

તે પર્વતના સુંદર શિખર પર, મહાન તેજવાળા અને દક્ષિણ તરફના અદ્ભુત સાત શિખરો છે, જે બધા ઝગમગે છે.

સન્ધ્યાભ્રાભાઃ સમુદિતા રુક્મપ્રાકારતોરણાઃ। મહાભવનમાલાભિઃ શોભિતા દેવનિર્મિતાઃ ।। ૪૦.

સાંજના વાદળ જેવી કાંતિ ધરાવતા, સોનાની દીવાલો અને દરવાજા, મહાન મકાનોની પંક્તિઓથી શોભતા, દેવો દ્વારા બનાવાયેલા છે.

ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણાશ્ચત્વારિંશત્તમાયતાઃ। સપ્ત ગન્ધર્વનગરા નર નારીસમાકુલાઃ ।। ૪૦.

ત્યાં સાત ગંધર્વ શહેરો છે, દરેક ત્રીસ યોજન પહોળા અને ચાલીસ યોજન લાંબા છે, જ્યાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓની ભીડ છે.

આગ્નેયા નામ ગન્ધર્વા મહાબલપરાક્રમાઃ। કુબેરાનુચરા દીપ્તાસ્તેષાન્તે ભવનોત્તમાઃ ।। ૪૦.

આગ્નેયા નામના ગંધર્વો, જે મહાન બળ અને પરાક્રમ ધરાવે છે અને કુબેરના સેવક છે, તેઓના તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ મહેલો આ શહેરોના અંતે છે.

તસ્ય ચોત્તરકૂટેષુ ભુવનસ્ય મહાગિરેઃ। હર્મ્યપ્રાસાદબદ્ધં ચ ઉદ્યાનવનશોભિતમ્ ।। ૪૦.

આ મહાન પર્વતના ઉત્તર શિખરો પર, મહેલો અને પ્રાસાદોથી બંધાયેલું, બગીચા અને વનોથી શોભાયમાન શહેર છે.

પુરમાશીવિષૈઃ પુર્ણં મહાપ્રાકારતોરણમ્। વાદિત્રશતનિર્ઘોષૈરાનન્દિતવનાન્તરમ્ ।। ૪૦.

આ શહેર મહાન સાપોથી ભરેલું છે, વિશાળ દીવાલો અને દરવાજા ધરાવે છે, અને તેની વનરેખા સોંસો વાદ્યયંત્રોની ધ્વનિથી આનંદિત થાય છે.

દુષ્પ્રસહ્યમમિત્રાણાં ત્રિંશદ્યોજનમણ્ડલમ્। નગરં સૈંહિકેયાનામુદીર્ણં દેવવિદ્વિષામ્। સિદ્ધદેવર્ષિચરિતં દેવકૂટે નિબોધત ।। ૪૦.

હવે સાંભળો, સૈંહિકેય દૈત્યોનું શહેર, જે દેવતાઓના ભયાનક દુશ્મન છે. આ શહેર ત્રીસ યોજન જેટલા ફેલાવમાં છે, દેવદ્વેષીઓએ ઊભું કર્યું છે, અને ત્યાં સિદ્ધો, દેવતાઓ અને ઋષિઓના વિખ્યાત કાર્યો થયેલા છે. આ શહેર દેવકૂટ પર્વત પર આવેલું છે.

દ્વિતીયે દ્વિજશાર્દૂલ મર્ય્યાદાપર્વતે શુભે। મહાભવનમાલાભિર્નાનાવર્ણાભિરાવૃતમ્ ।। ૪૦.

બીજા શુભ પર્વત, મર્યાદા પર, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એક મહાન શહેર છે, જે સુંદર મહેલો અને અનેક રંગોથી શોભાયમાન છે.

સુવર્ણમણિચિત્રાભિરનેકાભિરલંકૃતમ્ । વિશાલરથ્યં દુર્ધર્ષં નિત્યં પ્રમુદિતં શિવમ્ ।। ૪૦.

આ શહેર અનેક સોનાના અને રત્નના શણગારોથી સજ્જ છે, અનેક અલંકારોથી શોભાયમાન છે, પહોળા રસ્તાઓ છે, કોઈ પણ જીતે નહીં એવું, હંમેશા આનંદથી ભરેલું અને શુભ છે.

નરનારીગણાકીર્ણં પ્રાંશુપ્રાકારતોરણમ્ । ષષ્ટિયોજનવિસ્તીર્ણં શતયોજનમાયતમ્ ।। ૪૦.

આ શહેર પુરુષો અને સ્ત્રીઓની ભીડથી ભરેલું છે, ઊંચા કિલ્લા અને દ્વારો છે, પહોળાઈમાં સાઠ યોજન અને લંબાઈમાં એકસો યોજન છે.

નગરં કાલકેયાનામસુરાણાં દુરાસદમ્। દેવકૂટતટે રમ્યે સન્નિવિષ્ટં સુદુર્જયમ્। મહાભ્રચયસઙ્કાશં સુનાસન્નામ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૦.

આ શહેર કાલકેય અસુરોનું છે, જેને પહોંચી વળવું અઘરું છે. દેવકૂટ પર્વતની સુંદર ઢાળ પર આવેલું છે, ખૂબ જ મુશ્કેલ છે જીતવું, મોટા મેઘના સમૂહ જેવું દેખાય છે અને સુનાસ નામે જાણીતું છે.

તસ્યૈવ દક્ષિણે કૂટે વિંશદ્યોજનવિસ્તરમ્। દ્વિષષ્ટિયોજનાયામં હેમપ્રાકારતોરણમ્ ।। ૪૦.

એ જ પર્વતના દક્ષિણ ઢોળાણ પર, એક શહેર છે, જે વીસ યોજન પહોળું અને બાસઠ યોજન લાંબું છે, સોનાના કિલ્લા અને દ્વારો ધરાવે છે.

હૃષ્ટપુષ્ટાવલિપ્તાનામાવાસાઃ કામરૂપિણામ્। ઔત્કચાનાં પ્રમુદિતં રાક્ષસાનાં મહાપુરમ્ ।। ૪૦.

આ શહેર ઔત્કચ રાક્ષસોનું છે, જે ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકે છે, તેમના ઘર આનંદ, તાકાત અને ગૌરવથી ભરેલા છે.

મધ્યમે તુ મહાકૂટે દેવકૂટસ્ય વૈ ગિરેઃ । સુવર્ણમણિપાષાણૈશ્ચિત્રૈઃ શ્લક્ષણતરૈઃ શુભૈઃ। શાખાશતસહસ્રાદ્યૈર્નૈકારોહસમાકુલમ્ ।। ૪૦.

દેવકૂટ પર્વતના મધ્યમાં, એક અદ્ભુત વૃક્ષ છે, જે સોનાના અને રત્નના ચમકતા પથ્થરો વડે શોભાયમાન છે, મસૃણ અને સુંદર છે, હજારો શાખાઓ અને અનેક વેલીઓથી ભરેલું છે.

સ્રિગ્ધ પર્ણમહામૂલમનેકસ્કન્ધવાહનમ્। રમ્યં હ્યવિરલચ્છાયં દશયોજનમણ્ડલમ્ ।। ૪૦.

આ વૃક્ષના પાંદડા તેજસ્વી છે, મૂળ વિશાળ છે, અનેક શાખાઓ ધરાવે છે, સતત ઠંડકછાંય આપતું છે અને દસ યોજનના વિસ્તારને આવરી લે છે.

તત્ર ભૂતવટન્નામ નાનાભૂતગણાલયમ્। મહાદેવસ્ય પ્રથિતં ત્ર્યમ્બકસ્ય મહાત્મનઃ। દીપ્તમાયતનં તત્ર સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૦.

ત્યાં ભૂતવટ નામનું પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે, જ્યાં અનેક ભૂતોનું નિવાસ છે. એ મહાદેવ, ત્ર્યંબકના તેજસ્વી મંદિર તરીકે જાણીતું છે, અને બધા લોકોએ તેની પ્રસિદ્ધિ સાંભળી છે.

વરાહગજસિંહર્ક્ષશાર્દૂલકરભાનનૈઃ। ગૃધ્રોલૂકમુખૈશ્ચૈવ મેષોષ્ટ્રાજમહામુખૈઃ ।। ૪૦.

ત્યાં વરાહ, હાથી, સિંહ, રીંછ, વાઘ, ઊંટ, સૂર્ય, ગૃધ્ર, ઘુવડ, ઘેટા, ઊંટ અને મહાન સાપ જેવા ચહેરાવાળા જીવો વસે છે.

કદમ્બૈર્વિકટૈઃ સ્થૂલૈર્લમ્બકેશતનૂરુહૈઃ। નાનાવર્ણાકૃતિધરૈર્નાનાસંસ્થાનસંસ્થિતૈઃ ।। ૪૦.

ત્યાં કદંબના વિશાળ અને અજીબ વૃક્ષો છે, લાંબા લટકતા મૂળવાળા, વિવિધ રંગ અને આકાર ધરાવનારાં, અને અનેક રીતે ઊભેલા છે.

દીપ્તૈરનેકૈરુગ્રાસ્યૈર્ભૂતૈરુગ્રપરાક્રમૈઃ। અશૂન્યમભવન્નિત્યં મહાપારિષદૈસ્તથા ।। ૪૦.

આ સ્થાન ક્યારેય ખાલી નથી રહેતું, હંમેશા અનેક તેજસ્વી, ભયાનક ચહેરાવાળા અને શક્તિશાળી ભૂતો તથા મહાન સહાયકોથી ભરેલું રહે છે.

તત્ર ભૂતપતેર્ભૂતા નિત્યમ્પૂજાં પ્રયુઞ્જતે। ઝર્ઝરૈઃ શઙ્ખપટહૈર્ભેરીડિણ્ડિમગોમુખૈઃ ।। ૪૦.

ત્યાં ભૂતપતિના ભૂતો સતત પૂજા કરે છે, ઝાંઝ, શંખ, ઢોલ, ભેરી અને ગોમુખ વગાડે છે.

રણિતાલસિતોદ્ગીતૈ ર્નિત્યં વલિતવર્જિતૈઃ। વિસ્ફૂર્જ્જિતશતૈસ્તત્ર પૂજાયુક્તા ગણેશ્વરાઃ। પ્રીતાઃ પુરારિપ્રમથાસ્તત્ર ક્રીડાપરાઃ સદા ।। ૪૦.

રણકાર અને લયબદ્ધ ગીતો સાથે, ભૂલ વગર, હજારો વાગ્યોના અવાજે, ત્યાં ગણપતિઓ પૂજામાં તલીન છે; અને ત્રિપુરાના શત્રુના અનુયાયીઓ હંમેશા આનંદમાં રમે છે.

સિદ્ધદેવર્ષિગન્ધર્વયક્ષનાગેન્દ્ર પૂજિતઃ। સ્થાને તસ્મિન્ મહાદેવઃ સાક્ષાલ્લોકશિવઃ શિવઃ ।। ૪૦.

આ સ્થળે મહાદેવ, જે જગતના કલ્યાણકર્તા છે, તેમને સિદ્ધો, દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, યક્ષો અને નાગરાજો પૂજે છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં, વાયુએ વર્ણવેલા, 'ભુવનવિન્યાસ' નામના ચાલીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.

વિવિક્તચારુશિખરં પત્રિતં શઙ્ખવર્ચસમ્। કૈલાસં દેવભક્તાનામાલયં સુકૃતાત્મનામ્ ।। ૪૧.

કૈલાસ, જેનું શિખર અલગ અને સુંદર છે, શંખ જેવું તેજ ધરાવે છે, એ દેવભક્તોનું નિવાસસ્થાન છે, અને સારા કર્મવાળા લોકોનું ઘર છે.

તસ્ય કૂટતટે રમ્યે મધ્યમે કુન્દસન્નિભે। યોજનાનાં શતાયામે પઞ્ચાશચ્ચ તથાયતમ્ ।। ૪૨.

તે સુંદર શિખરની ઢાળ પર, મધ્યમાં, કુંદના ફૂલ જેવી ચમકતી, એ જગ્યા સો યોજન લાંબી અને પચાસ યોજન પહોળી ફેલાયેલી છે.

સુવર્ણમણિચિત્રાભિ અનેકાભિરલંકૃતમ્। મહાભવનમાલાભિર્ભૂષિતં નૈકવિસ્તરમ્ ।। ૪૧.

સોનાના અને મણિના અનેક શણગારોથી શોભાયમાન, મહાન મહેલોની પંક્તિઓથી સજ્જ, એ જગ્યા બહુ વિશાળ છે.

ધનાધ્યક્ષસ્ય દેવસ્ય કુબેરસ્ય મહાત્મનઃ। નગરન્તદનાધૃષ્યમૃદ્ધિયુક્તં મુદાયુતમ્ ।। ૪૧.

એ મહાન આત્માવાળા ધનની દેવ કુબેરનું શહેર છે, જે અપરાજિત છે, સંપત્તિ અને આનંદથી ભરપૂર છે.

તસ્ય મધ્યે સભા રમ્યા નાનાકનકમણ્ડિતા। વિપુલા નામ વિખ્યાતા વિપુલસ્તમ્ભતોરણા ।। ૪૧.

એના મધ્યમાં એક સુંદર સભા છે, જે 'વિપુલા' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, વિવિધ સોનાના આભૂષણોથી શોભાયમાન, ઊંચા સ્તંભો અને વિશાળ દરવાજા ધરાવે છે.