વાયુપુરાણમ્

વેણુમન્તસ્ય શૈલસ્ય સુમેધસ્યોત્તરેણ ચ। સહસ્રયોજનાયામં વિસ્તીર્ણં શતયોજનમ્ ।। ૩૭.

વેણુમંત અને સુમેધ નામના પર્વતોના ઉત્તર તરફ હજાર યોજન લાંબો અને સો યોજન પહોળો વિસ્તાર ફેલાયેલો છે.

વૃક્ષગુલ્મલતાગુચ્છૈઃ સર્વવીરુદ્ભિરીરિતમ્। દૂર્વાપ્રસ્તારમેવાથ સર્વસત્વવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭.

તે પ્રદેશ ઊંચા વૃક્ષો, ઝાડીઓ, વેલીઓ અને સર્વ પ્રકારની વનસ્પતિથી ઢંકાયેલો છે, પણ તે દુર્વા ઘાસથી ભરેલો છે અને ત્યાં કોઈ જીવ નથી.

તથા નિષધશૈલસ્ય દેવશૈલસ્ય ચોત્તરે। સહસ્રયોજનાયામા શતયોજનવિસ્તૃતા ।। ૩૭.

એ જ રીતે નિષધ અને દેવ પર્વતોના ઉત્તર તરફ પણ હજાર યોજન લાંબો અને સો યોજન પહોળો વિસ્તાર છે.

સવાંહ્યેકશિલા ભૂમિર્વૃક્ષવીરુદ્વિવર્જિતા। આપ્લુતા પાદમાત્રેણ હ્યુદકેન સમન્તતઃ ।। ૩૭.

ત્યાંની જમીન એક જ પથ્થર જેવી છે, વૃક્ષો અને વનસ્પતિથી રહિત છે અને ચારે બાજુ પગભર પાણીથી ઢંકાયેલી છે.

ઇત્યેતા હ્યન્તરદ્રોણ્યો નાનાકારાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। મેરોઃ પૂર્વેણ વિપ્રેન્દ્રા યથાવદનુપૂર્વશઃ ।। ૩૭.

હવે, બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠો, મેરુના પૂર્વે વિવિધ પ્રકારની આંતરિક ઘાટીઓ ક્રમશઃ વર્ણવાઈ ગઈ છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણમાં વાયુદેવે કહેલી 'ભુવનવિન્યાસ' નામની સત્તત્રીસમી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દક્ષિણાન્દિશમાશ્રિતાઃ। યા દ્રોણ્યઃ સિદ્ધચરિતાઃ શૃણુ તા હ્યનુપૂર્વશઃ ।। ૩૮.

હવે પછી હું દક્ષિણ દિશામાં આવેલી, સિદ્ધો વસે છે એવી ઘાટીઓનું વર્ણન કરું છું; તમે તેને ધ્યાનથી સાંભળો.

શિશિરસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પતઙ્ગસ્યાન્તરેણ ચ। શ્લક્ષ્ણભૂમિશ્રિયા યુક્તં લતાલિઙ્ગિતપાદપમ્ ।। ૩૮.

શિશિર અને પતંગ પર્વતોની વચ્ચે, મૃદુ અને સુંદર જમીન છે, જ્યાં વૃક્ષોને વેલીઓએ વળી લીધાં છે.

પૃથુક્ષેપોચ્ચશિખરૈઃ પાદપૈરુપશોભિતમ્। ઉદુમ્બરવનં રમ્યં પક્ષિસઙ્ઘનિષેવિતમ્ ।। ૩૮.

પહોળા અને ઊંચા શિખરવાળા વૃક્ષોથી તે સ્થળ શોભાયમાન છે, સુંદર ઉદુમ્બર વન છે, જ્યાં પક્ષીઓના ટોળા વસે છે.

પક્વૈર્વિદ્રુમસઙ્કાશૈ ર્મધુપૂર્ણૈર્મનોરમૈઃ। જ્વલિતં તદ્વનં ભાતિ મહાકુમ્ભોપમૈઃ ફલૈઃ ।। ૩૮.

તે વન લાલ મણિ જેવા, પક્વ અને મધથી ભરેલા, આનંદદાયક અને મોટા ઘડાની જેમ ફળોથી ઝગમગે છે.

તત્ સિદ્ધયક્ષગન્ધર્વાઃ કિન્નરા ઉરગાસ્તથા। વિદ્યાધરાશ્ચ મુદિતા ઉપજીવન્તિ નિત્યશઃ ।। ૩૮.

ત્યાં સિદ્ધો, યક્ષો, ગંધર્વો, કિન્નરો, નાગો અને વિદ્યા ધરાવનારા દેવો હંમેશાં આનંદથી વસે છે.

પ્રસન્નસ્વાદુસલિલાસ્તત્ર નદ્યો બહૂદકાઃ। સુરસામલતોયાસ્તાઃ સરાંસિ ચ સમન્તતઃ ।। ૩૮.

ત્યાં પ્રસન્ન અને મીઠા પાણીવાળી નદીઓ વહે છે, જળથી ભરપૂર છે, જેમાં સુરસા અને અમળા જળ મિશ્રિત છે, અને ચારે બાજુ સરોવર છે.

તત્રાશ્રમં ભગવતઃ કર્દ્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ। રમ્યં સુરગણાકીર્ણં સર્વતશ્ચિત્રકાનનમ્। સમન્તાદ્યોજનશતં તદ્વનં પરિમણ્ડલમ્ ।। ૩૮.

ત્યાં ભગવાન કર્દમ પ્રજાપતિનો સુંદર આશ્રમ છે, દેવતાઓની ટોળીઓથી ભરેલો છે, ચારે બાજુ અદભુત વનો છે અને તે વન સંપૂર્ણ ગોળ છે, દરેક દિશામાં સો યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે.

તામ્રવર્ણસ્ય શૈલસ્ય પતઙ્ગસ્યાન્તરેણ તુ। શતયોજનવિસ્તીર્ણં દ્વિયોજનશતાયતમ્ ।। ૩૮.

તામ્ર રંગના પર્વત અને પતંગા વચ્ચે એક વિશાળ પ્રદેશ છે, જે પહોળાઈમાં સો યોજન અને લંબાઈમાં બે સો યોજન જેટલો ફેલાયેલો છે.

તરુણાદિત્યસઙ્કાશૈઃ પુણ્ડરીકૈઃ સમન્તતઃ। સહસ્રપત્રૈર્વિકચૈર્મહાપદ્મૈરલઙ્કૃતમ્ ।। ૩૮.

આ પ્રદેશ ચારેય બાજુ ફૂલેલા હજારો પાંખડાવાળા કમળ અને મહાપદ્મ જેવા મહાન કમળોથી શોભાયમાન છે, જે ઉગતા સૂર્ય જેવા તેજસ્વી દેખાય છે.

તથા ભ્રમરસંલીનૈઃ શતપત્રૈઃ સુગન્ધિભિઃ। પ્રફુલ્લ્લૈઃ શોભિતજલં રક્તનીલૈર્મહોત્પલૈઃ ।। ૩૮.

તેના જળમાં સુગંધિત અને ફૂલેલા લાલ-નીલા મહોત્પલ અને શતપત્ર કમળો છે, જેમાં ભમરા ગુંજતા રહે છે, અને એ જળ ખૂબ જ સુંદર લાગે છે.

સરોવરં મહાપુણ્યં દેવદાનવસેવિતમ્। મહોરગૈરધ્યુષિતં નીલજાલ વિભૂષિતમ્ ।। ૩૮.

ત્યાં એક મહાપવિત્ર સરોવર છે, જ્યાં દેવો અને દાનવો આવે છે, મહાન સાપો વસે છે અને તે નીલ જળકુમળાની ઝાંખીથી શોભાયમાન છે.

તસ્ય મધ્યે જનપદો હ્યાયતઃ શતયોજનઃ। ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણો રક્તધાતુવિભૂષિતઃ ।। ૩૮.

આ સરોવર વચ્ચે એક વસાહત છે, જે લંબાઈમાં સો યોજન અને પહોળાઈમાં ત્રીસ યોજન છે, અને લાલ ખનિજોથી શોભાયમાન છે.

તસ્યોપરિ મહારમ્યા પ્રાંશુ પ્રાકારતોરણા। નરનારીગણાકીર્ણા સ્ફીતા વિભવવિસ્તરૈઃ ।। ૩૮.

આ વસાહત ઉપર એક અતિ સુંદર નગર છે, જેમાં ઊંચા કિલ્લા અને ભવ્ય દ્વારો છે, પુરુષો અને સ્ત્રીઓના સમૂહોથી ભરેલું છે, અને સમૃદ્ધિથી ફૂલેલું છે.

વલભીકૂટનિર્વ્યૂહૈર્મણિભક્તિવિચિત્રિતૈઃ। રત્નચિત્રાર્પિતતલૈઃ શ્લક્ષ્ણચિત્રોત્તરચ્છદૈઃ ।। ૩૮.

આ શહેરના મહેલો મણિથી શોભાયમાન છે, જેમાં બાલ્કની અને ગુમ્બજ છે, રત્નોથી જડિત ફરસાણ અને રંગબેરંગી, મસૃણ છાપરાંથી ઢંકાયેલા છે.

મહાભવનમાલાભિર્મહાપ્રાંશુભિરુત્તમૈઃ। વિદ્યાધરપુરં તત્ર શોભતે ભ્રાજયચ્છુભમ્ ।। ૩૮.

ત્યાં વિદ્યા ધરાઓનું નગર છે, જે ઊંચા અને ભવ્ય મહેલોની પંક્તિઓથી તેજસ્વી અને શુભ પ્રકાશથી ઝગમગતું છે.

વિદ્યાધરપતિસ્તત્ર પુલોમા તત્ર વિશ્રુતઃ। ચિત્રવેષધરઃ સ્રગ્વી માહેન્દ્રસદૃશદ્યુતિઃ ।। ૩૮.

ત્યાં વિદ્યા ધરાઓના પ્રસિદ્ધ સ્વામી પુલોમા વસે છે, જે ફૂલમાળા ધારણ કરે છે, વિવિધ વસ્ત્રો પહેરે છે અને મહેન્દ્ર જેવા તેજ ધરાવે છે.

દીપ્તાનાં ચિત્રવેષાણાં સૂર્યપ્રતિમતેજસામ્। વિદ્યાધરસહસ્રાણામનેકેષાં સ રાજરાટ્ ।। ૩૮.

પુલોમા હજારો વિદ્યા ધરાઓના રાજા છે, જે સૌ તેજસ્વી રૂપ, રંગબેરંગી વસ્ત્રો અને સૂર્ય સમાન પ્રકાશ ધરાવે છે.

વિશાખસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પતઙ્ગસ્યાન્તરેણ ચ। સરસસ્તામ્રવર્ણસ્ય પૂર્વે તીરે પરિશ્રુતમ્ ।। ૩૮.

વિશાખ પર્વતરાજ અને પતંગા વચ્ચે, તામ્રવર્ણી સરોવરના પૂર્વ કાંઠે એક પ્રસિદ્ધ પ્રદેશ આવેલો છે.

પઞ્ચેષુક્ષેપણૈર્વિદ્ધં સુશાખં વર્ણશોભિતમ્ । સર્વ કાલફલં તત્ર સ્ફીતં ચામ્રવણં મહત્ ।। ૩૮.

ત્યાં એક મહાન અને ફૂલેલું કેરીનું વન છે, જેમાં સુંદર ડાળીઓ છે, બધાં ઋતુઓમાં ફળ આપે છે અને તેના વૃક્ષો પાંચ બાણોથી સ્પર્શાયેલા છે.

ફલૈઃ કનકસઙ્કાશૈર્મહાસ્વાદૈઃ સુગન્ધિભિઃ। મહાકુમ્ભપ્રમાણૈશ્ચાતનુશાખૈઃ સમન્તતઃ ।। ૩૮.

આ કેરીના ફળો સોનાની જેમ ચમકે છે, ખૂબ સ્વાદિષ્ટ અને સુગંધિત છે, મોટા ઘડાની જેટલી માપના છે અને તેની ડાળીઓ ચારે બાજુ ફેલાયેલી છે.

ગન્ધર્વકિન્નરા યક્ષા નાગા વિદ્યાધરાસ્તથા। પિબન્ત્યામ્રરસં તત્ર સુસ્વાદું હ્યમૃતોપમમ્ ।। ૩૮.

ત્યાં ગંધર્વ, કિન્નર, યક્ષ, નાગ અને વિદ્યા ધરાઓ એ કેરીનો રસ પીવે છે, જે અમૃત સમાન મીઠો અને સ્વાદિષ્ટ છે.

તત્રામ્રરસપીતાનાં મુદિતાનાં મહાત્મનામ્। શ્રૂયન્તે હૃષ્ટ પુષ્ટાનાં નાદાસ્તસ્મિન્ મહાવને ।। ૩૮.

આ મહાવનમાં, કેરીનો રસ પીધા પછી આનંદિત અને તૃપ્ત થયેલા મહાન આત્માઓના આનંદમય અવાજો સંભળાય છે.

સુમૂલસ્યાચલેન્દ્રસ્ય વસુધારસ્ય ચાન્તરે। સમા સુરભિપૂર્ણાઢ્યા વિહઙ્ગૈરુપશોભિતા ।। ૩૮.

પર્વતના મૂળ અને વસુધારા વચ્ચે એક સુગંધથી ભરપૂર ભૂમિ છે, જ્યાં વિવિધ પક્ષીઓથી શોભા પામે છે.