વાયુપુરાણમ્

વિકઙ્કસ્યાચલેન્દ્રસ્ય મણિશૈલસ્ય ચાન્તરે। શતયોજનવિસ્તીર્ણં દ્વિયોજનશતાયતમ્ ।। ૩૭.

વિકંક અને મણિશૈલ નામના પર્વતોની વચ્ચે એક વિશાળ વન છે, જે શત યોજન જેટલું પહોળું અને બે શત યોજન જેટલું લાંબું છે.

વિપુલઞ્ચમ્પકવનં સિદ્ધચારણસેવિતમ્। પુષ્પલક્ષ્મ્યાવૃતં ભાતિ જ્વલન્તમિવ નિત્યદા ।। ૩૭.

તે વિશાળ ચંપકવન છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ચારણો રહે છે; એ હંમેશા ફૂલોની કાંતિથી ઘેરાયેલું છે અને જાણે તેજથી ઝળહળતું હોય એમ લાગે છે.

અર્દ્ધક્રોશોચ્ચશિખરૈર્મહાસ્કન્ધૈઃ પલાશિભિઃ । પ્રફુલ્લશાખાશિખરૈઃ પિઞ્જરં ભાતિ તદ્વનમ્ ।। ૩૭.

અડધો ક્રોશ જેટલી ઊંચી ટોચવાળા, મોટાં થડવાળા અને ખીલેલી ડાળીઓ ધરાવતા પલાશના વૃક્ષોથી એ વન પીળાશથી ઝગમગે છે.

દ્વિબાહુપરિણાહૈસ્તૈસ્ત્રિહસ્તાયામવિસ્તરૈઃ । મનઃ શિલાચૂર્ણનિભૈઃ પાણ્ડુકેસરશાલિભિઃ ।। ૩૭.

તે વૃક્ષોના થડ બે હાથ જેટલા જાડા અને ત્રણ હાથ જેટલા ઊંચા-પહોળા છે, અને તેમનાં પીળા રેશમિયા પથ્થરનાં ચૂર્ણ જેવા લાગે છે.

પુષ્પૈર્મનોહરૈર્વ્યાપ્તં વ્યાકોશૈર્ગન્ધશાલિભિઃ। વિરાજતે વનં સર્વં મત્તભ્રમરનાદિતમ્ ।। ૩૭.

મનમોહક અને સુગંધિત ફૂલો, ખીલેલા ફૂલોથી ભરેલું એ વન આખું તેજસ્વી લાગે છે અને મધમસ્ત ભમરોની ગુંજથી ગૂંજી ઉઠે છે.

તદ્વનં દાનવૈર્દેવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસૈઃ। કિન્નરૈરપ્સરોભિશ્ચ મહાનાગૈશ્ચ સેવિતમ્ ।। ૩૭.

તે વન દાનવો, દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો, કિન્નરો, અપ્સરાઓ અને મહાનાગો દ્વારા સતત આવડતું રહે છે.

તત્રાશ્રમં ભગવતઃ કશ્યપસ્ય પ્રજાપતેઃ। સિદ્ધસાધ્યગણા કીર્ણં નાનાશ્રુતિવિભૂષિતમ્। મહાનીલકુમુઞ્જાભ્યામન્તરેપ્યચલાવથ ।। ૩૭.

ત્યાં મહાન નીલા અને કુમુંજ ઘાસ વચ્ચે ભગવાન કશ્યપ પ્રજાપતિનો આશ્રમ સ્થિર રીતે ઊભો છે, જ્યાં સિદ્ધો અને સાધ્યોની ટોળીઓ વસે છે, અનેક પવિત્ર મંત્રોથી શોભાયમાન છે અને અડગ છે.

મહાનદ્યાઃ સુખાયાસ્તુ તીરે સિદ્ધનિષેવિતે। પઞ્ચાશદ્યોજનાયામં ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તરમ્। રમ્યં તાલવનં તદ્ધિ અર્દ્ધક્રોશોચ્ચમસ્તકમ્ ।। ૩૭.

મહાન અને શાંત નદીના સુખદ કાંઠે, જ્યાં સિદ્ધો આવતાં રહે છે, ત્યાં પચાસ યોજન લાંબું અને ત્રીસ યોજન પહોળું સુંદર તાળનું વન છે, જેના શિખરો અડધો ક્રોશ જેટલા ઊંચા છે.

મહામૂલૈર્મહાસારૈઃ સ્થિરૈરવિરલૈઃ શુભૈઃ। કુમુદાઞ્જનસંસ્થાનૈઃ પરિવૃત્તૈર્મહા ફલૈઃ। મૃષ્ટગન્ધરસોપેતૈરુપેતં સિદ્ધસેવિતમ્ ।। ૩૭.

તે વન મોટા અને મજબૂત મૂળ અને થડથી ભરેલું છે, ઘન અને સુંદર છે, કુમુદ અને કાજળ જેવા દેખાતા, ગોળ અને મોટા ફળોથી શોભાયમાન છે, સુગંધ અને સ્વાદથી ભરપૂર છે અને સિદ્ધો ત્યાં રહે છે.

માહેન્દ્રસ્ય દ્વિપેન્દ્રસ્ય તત્ર વાસ ઉદાહૃતઃ। ઐરાવતસ્ય ભદ્રસ્ય સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ ।। ૩૭.

ત્યાં મહેન્દ્રના મુખ્ય હાથી, એરાવતનું નિવાસસ્થાન કહેવાય છે, જે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ અને શુભ છે.

વેણુમન્તસ્ય શૈલસ્ય સુમેધસ્યોત્તરેણ ચ। સહસ્રયોજનાયામં વિસ્તીર્ણં શતયોજનમ્ ।। ૩૭.

વેણુમંત અને સુમેધ નામના પર્વતોના ઉત્તર તરફ હજાર યોજન લાંબો અને સો યોજન પહોળો વિસ્તાર ફેલાયેલો છે.

વૃક્ષગુલ્મલતાગુચ્છૈઃ સર્વવીરુદ્ભિરીરિતમ્। દૂર્વાપ્રસ્તારમેવાથ સર્વસત્વવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭.

તે પ્રદેશ ઊંચા વૃક્ષો, ઝાડીઓ, વેલીઓ અને સર્વ પ્રકારની વનસ્પતિથી ઢંકાયેલો છે, પણ તે દુર્વા ઘાસથી ભરેલો છે અને ત્યાં કોઈ જીવ નથી.

તથા નિષધશૈલસ્ય દેવશૈલસ્ય ચોત્તરે। સહસ્રયોજનાયામા શતયોજનવિસ્તૃતા ।। ૩૭.

એ જ રીતે નિષધ અને દેવ પર્વતોના ઉત્તર તરફ પણ હજાર યોજન લાંબો અને સો યોજન પહોળો વિસ્તાર છે.

સવાંહ્યેકશિલા ભૂમિર્વૃક્ષવીરુદ્વિવર્જિતા। આપ્લુતા પાદમાત્રેણ હ્યુદકેન સમન્તતઃ ।। ૩૭.

ત્યાંની જમીન એક જ પથ્થર જેવી છે, વૃક્ષો અને વનસ્પતિથી રહિત છે અને ચારે બાજુ પગભર પાણીથી ઢંકાયેલી છે.

ઇત્યેતા હ્યન્તરદ્રોણ્યો નાનાકારાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। મેરોઃ પૂર્વેણ વિપ્રેન્દ્રા યથાવદનુપૂર્વશઃ ।। ૩૭.

હવે, બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠો, મેરુના પૂર્વે વિવિધ પ્રકારની આંતરિક ઘાટીઓ ક્રમશઃ વર્ણવાઈ ગઈ છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણમાં વાયુદેવે કહેલી 'ભુવનવિન્યાસ' નામની સત્તત્રીસમી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દક્ષિણાન્દિશમાશ્રિતાઃ। યા દ્રોણ્યઃ સિદ્ધચરિતાઃ શૃણુ તા હ્યનુપૂર્વશઃ ।। ૩૮.

હવે પછી હું દક્ષિણ દિશામાં આવેલી, સિદ્ધો વસે છે એવી ઘાટીઓનું વર્ણન કરું છું; તમે તેને ધ્યાનથી સાંભળો.

શિશિરસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પતઙ્ગસ્યાન્તરેણ ચ। શ્લક્ષ્ણભૂમિશ્રિયા યુક્તં લતાલિઙ્ગિતપાદપમ્ ।। ૩૮.

શિશિર અને પતંગ પર્વતોની વચ્ચે, મૃદુ અને સુંદર જમીન છે, જ્યાં વૃક્ષોને વેલીઓએ વળી લીધાં છે.

પૃથુક્ષેપોચ્ચશિખરૈઃ પાદપૈરુપશોભિતમ્। ઉદુમ્બરવનં રમ્યં પક્ષિસઙ્ઘનિષેવિતમ્ ।। ૩૮.

પહોળા અને ઊંચા શિખરવાળા વૃક્ષોથી તે સ્થળ શોભાયમાન છે, સુંદર ઉદુમ્બર વન છે, જ્યાં પક્ષીઓના ટોળા વસે છે.

પક્વૈર્વિદ્રુમસઙ્કાશૈ ર્મધુપૂર્ણૈર્મનોરમૈઃ। જ્વલિતં તદ્વનં ભાતિ મહાકુમ્ભોપમૈઃ ફલૈઃ ।। ૩૮.

તે વન લાલ મણિ જેવા, પક્વ અને મધથી ભરેલા, આનંદદાયક અને મોટા ઘડાની જેમ ફળોથી ઝગમગે છે.

તત્ સિદ્ધયક્ષગન્ધર્વાઃ કિન્નરા ઉરગાસ્તથા। વિદ્યાધરાશ્ચ મુદિતા ઉપજીવન્તિ નિત્યશઃ ।। ૩૮.

ત્યાં સિદ્ધો, યક્ષો, ગંધર્વો, કિન્નરો, નાગો અને વિદ્યા ધરાવનારા દેવો હંમેશાં આનંદથી વસે છે.

પ્રસન્નસ્વાદુસલિલાસ્તત્ર નદ્યો બહૂદકાઃ। સુરસામલતોયાસ્તાઃ સરાંસિ ચ સમન્તતઃ ।। ૩૮.

ત્યાં પ્રસન્ન અને મીઠા પાણીવાળી નદીઓ વહે છે, જળથી ભરપૂર છે, જેમાં સુરસા અને અમળા જળ મિશ્રિત છે, અને ચારે બાજુ સરોવર છે.

તત્રાશ્રમં ભગવતઃ કર્દ્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ। રમ્યં સુરગણાકીર્ણં સર્વતશ્ચિત્રકાનનમ્। સમન્તાદ્યોજનશતં તદ્વનં પરિમણ્ડલમ્ ।। ૩૮.

ત્યાં ભગવાન કર્દમ પ્રજાપતિનો સુંદર આશ્રમ છે, દેવતાઓની ટોળીઓથી ભરેલો છે, ચારે બાજુ અદભુત વનો છે અને તે વન સંપૂર્ણ ગોળ છે, દરેક દિશામાં સો યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે.

તામ્રવર્ણસ્ય શૈલસ્ય પતઙ્ગસ્યાન્તરેણ તુ। શતયોજનવિસ્તીર્ણં દ્વિયોજનશતાયતમ્ ।। ૩૮.

તામ્ર રંગના પર્વત અને પતંગા વચ્ચે એક વિશાળ પ્રદેશ છે, જે પહોળાઈમાં સો યોજન અને લંબાઈમાં બે સો યોજન જેટલો ફેલાયેલો છે.

તરુણાદિત્યસઙ્કાશૈઃ પુણ્ડરીકૈઃ સમન્તતઃ। સહસ્રપત્રૈર્વિકચૈર્મહાપદ્મૈરલઙ્કૃતમ્ ।। ૩૮.

આ પ્રદેશ ચારેય બાજુ ફૂલેલા હજારો પાંખડાવાળા કમળ અને મહાપદ્મ જેવા મહાન કમળોથી શોભાયમાન છે, જે ઉગતા સૂર્ય જેવા તેજસ્વી દેખાય છે.

તથા ભ્રમરસંલીનૈઃ શતપત્રૈઃ સુગન્ધિભિઃ। પ્રફુલ્લ્લૈઃ શોભિતજલં રક્તનીલૈર્મહોત્પલૈઃ ।। ૩૮.

તેના જળમાં સુગંધિત અને ફૂલેલા લાલ-નીલા મહોત્પલ અને શતપત્ર કમળો છે, જેમાં ભમરા ગુંજતા રહે છે, અને એ જળ ખૂબ જ સુંદર લાગે છે.

સરોવરં મહાપુણ્યં દેવદાનવસેવિતમ્। મહોરગૈરધ્યુષિતં નીલજાલ વિભૂષિતમ્ ।। ૩૮.

ત્યાં એક મહાપવિત્ર સરોવર છે, જ્યાં દેવો અને દાનવો આવે છે, મહાન સાપો વસે છે અને તે નીલ જળકુમળાની ઝાંખીથી શોભાયમાન છે.

તસ્ય મધ્યે જનપદો હ્યાયતઃ શતયોજનઃ। ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણો રક્તધાતુવિભૂષિતઃ ।। ૩૮.

આ સરોવર વચ્ચે એક વસાહત છે, જે લંબાઈમાં સો યોજન અને પહોળાઈમાં ત્રીસ યોજન છે, અને લાલ ખનિજોથી શોભાયમાન છે.

તસ્યોપરિ મહારમ્યા પ્રાંશુ પ્રાકારતોરણા। નરનારીગણાકીર્ણા સ્ફીતા વિભવવિસ્તરૈઃ ।। ૩૮.

આ વસાહત ઉપર એક અતિ સુંદર નગર છે, જેમાં ઊંચા કિલ્લા અને ભવ્ય દ્વારો છે, પુરુષો અને સ્ત્રીઓના સમૂહોથી ભરેલું છે, અને સમૃદ્ધિથી ફૂલેલું છે.