વાયુપુરાણમ્

તત્ર ત્વેકં મહાપદ્મં મધ્યે પદ્મવનસ્ય હ। કોટિપત્રપ્રચારં તત્તરુણાદિત્યવર્ચસમ્ ।। ૩૭.

તે કમળવનના મધ્યમાં એક વિશાળ કમળ છે, જેમાં કરોડો પાંખડીઓ ફેલાયેલી છે અને જે ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવે છે.

નિત્યં વ્યાકોશમજરં ચાઞ્ચલ્યાચ્ચાતિમણ્ડલમ્। ચારુકેશરજાલાઢ્યં મત્તષટ્‌પદનાદિતમ્ ।। ૩૭.

આ કમળ હંમેશા પૂર્ણ ખીલેલું, કદી ન સુકાતું, તેની હલચલથી અતિ સુંદર લાગે છે; તેમાં મનમોહક રેશમીઓ છે અને મધમસ્ત ભમરોની ગુંજ સાથે ગૂંજી ઉઠે છે.

તસ્મિન્ પદ્મે ભગવતી સાક્ષાચ્છ્રીર્નિત્યમેવ હિ। લક્ષ્મ્યાઃ પદ્મં તદાવાસં મૂર્ત્તિમત્યા ન સંશયઃ ।। ૩૭..

આ કમળ પર ભગવાન શ્રી સ્વયં હંમેશા નિવાસ કરે છે; એ કમળ ખરેખર લક્ષ્મીજીનું સાકાર નિવાસસ્થાન છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

સરસસ્તસ્ય પૂર્વસ્મિન્ તીરે સિદ્ધનિષેવિત। સદા પુષ્પફલં રમ્યં તત્ર બિલ્વવનં મહત્ ।। ૩૭.

તે તળાવના પૂર્વ કાંઠે, જ્યાં સિદ્ધો રહે છે, ત્યાં એક વિશાળ અને સુંદર બિલ્વવન છે, જે હંમેશા ફૂલ અને ફળોથી ભરપૂર છે.

શતયોજનવિસ્તીર્ણં ત્રિયોજનશતાય તમ્। અર્ધક્રોશોચ્ચશિખરૈર્મહાવૃક્ષૈઃ સહસ્રશઃ ।। ૩૭.

આવન એક શત યોજન જેટલું પહોળું અને ત્રણ શત યોજન જેટલું લંબાઈ ધરાવે છે, જેમાં હજારો મહાન વૃક્ષો છે, જેમની ટોચ અડધો ક્રોશ જેટલી ઊંચી છે.

શાખાસહસ્રકલિતૈર્મહાસ્કન્ધૈઃ સમાકુલમ્। ફલૈઃ સુવર્ણસઙ્કાશૈર્હરિતૈઃ પાણ્ડરૈસ્તથા ।। ૩૭.

તેમાં હજારો ડાળીઓ અને મોટાં થડવાળા વૃક્ષો છે, જે સોનાની જેમ ચમકતા, લીલા અને ફિક્કા રંગના ફળોથી ભરેલા છે.

અમૃતસ્વાદુસદૃશૈર્ભેરીમાત્રૈઃ સુગન્ધિભિઃ। શીર્યમાણૈઃ પતદ્ભિશ્ચ કીર્ણા ભૂમિર્નિરન્તરા ।। ૩૭.

તે ફળો અમૃત જેવી મીઠાશ અને સુગંધ ધરાવે છે, ઢોલ જેટલા મોટા છે અને જ્યારે પડે છે ત્યારે જમીન આખી ફેલાઈ જાય છે.

નામ્ના તચ્છ્રીવનં નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્। ગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈર્યક્ષૈર્મહાનાગૈશ્ચ સેવિતમ્ ।। ૩૭.

આ વનનું નામ શ્રીવન છે, જે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે અને ગંધર્વો, કિનર, યક્ષો તથા મહાનાગો દ્વારા સેવાયમાન છે.

સિદ્ધૈશ્ચૈવ સમાકીર્ણં નિત્યં બિલ્વફલાશિભિઃ। વિવિધૈર્ભૂતસઙ્ઘૈશ્ચ નિત્યમેવ નિષેવિતમ્ ।। ૩૭.

તે વનમાં હંમેશા બિલ્વફળ ખાઈને જીવતા સિદ્ધો રહે છે અને વિવિધ ભૂતગણો પણ સતત ત્યાં આવે છે.

તસ્મિન્ વને ભગવતી સાક્ષાચ્છ્રીર્નિત્યમેવ હિ। દેવી સન્નિહિતા તત્ર સિદ્ધસઙ્ઘૈર્નમસ્કૃતા ।। ૩૭.

આ વનમાં ભગવાન શ્રી સ્વયં હંમેશા હાજર છે અને દેવીઓ ત્યાં સિદ્ધોના સમૂહ દ્વારા વંદિત થાય છે.

વિકઙ્કસ્યાચલેન્દ્રસ્ય મણિશૈલસ્ય ચાન્તરે। શતયોજનવિસ્તીર્ણં દ્વિયોજનશતાયતમ્ ।। ૩૭.

વિકંક અને મણિશૈલ નામના પર્વતોની વચ્ચે એક વિશાળ વન છે, જે શત યોજન જેટલું પહોળું અને બે શત યોજન જેટલું લાંબું છે.

વિપુલઞ્ચમ્પકવનં સિદ્ધચારણસેવિતમ્। પુષ્પલક્ષ્મ્યાવૃતં ભાતિ જ્વલન્તમિવ નિત્યદા ।। ૩૭.

તે વિશાળ ચંપકવન છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ચારણો રહે છે; એ હંમેશા ફૂલોની કાંતિથી ઘેરાયેલું છે અને જાણે તેજથી ઝળહળતું હોય એમ લાગે છે.

અર્દ્ધક્રોશોચ્ચશિખરૈર્મહાસ્કન્ધૈઃ પલાશિભિઃ । પ્રફુલ્લશાખાશિખરૈઃ પિઞ્જરં ભાતિ તદ્વનમ્ ।। ૩૭.

અડધો ક્રોશ જેટલી ઊંચી ટોચવાળા, મોટાં થડવાળા અને ખીલેલી ડાળીઓ ધરાવતા પલાશના વૃક્ષોથી એ વન પીળાશથી ઝગમગે છે.

દ્વિબાહુપરિણાહૈસ્તૈસ્ત્રિહસ્તાયામવિસ્તરૈઃ । મનઃ શિલાચૂર્ણનિભૈઃ પાણ્ડુકેસરશાલિભિઃ ।। ૩૭.

તે વૃક્ષોના થડ બે હાથ જેટલા જાડા અને ત્રણ હાથ જેટલા ઊંચા-પહોળા છે, અને તેમનાં પીળા રેશમિયા પથ્થરનાં ચૂર્ણ જેવા લાગે છે.

પુષ્પૈર્મનોહરૈર્વ્યાપ્તં વ્યાકોશૈર્ગન્ધશાલિભિઃ। વિરાજતે વનં સર્વં મત્તભ્રમરનાદિતમ્ ।। ૩૭.

મનમોહક અને સુગંધિત ફૂલો, ખીલેલા ફૂલોથી ભરેલું એ વન આખું તેજસ્વી લાગે છે અને મધમસ્ત ભમરોની ગુંજથી ગૂંજી ઉઠે છે.

તદ્વનં દાનવૈર્દેવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસૈઃ। કિન્નરૈરપ્સરોભિશ્ચ મહાનાગૈશ્ચ સેવિતમ્ ।। ૩૭.

તે વન દાનવો, દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો, કિન્નરો, અપ્સરાઓ અને મહાનાગો દ્વારા સતત આવડતું રહે છે.

તત્રાશ્રમં ભગવતઃ કશ્યપસ્ય પ્રજાપતેઃ। સિદ્ધસાધ્યગણા કીર્ણં નાનાશ્રુતિવિભૂષિતમ્। મહાનીલકુમુઞ્જાભ્યામન્તરેપ્યચલાવથ ।। ૩૭.

ત્યાં મહાન નીલા અને કુમુંજ ઘાસ વચ્ચે ભગવાન કશ્યપ પ્રજાપતિનો આશ્રમ સ્થિર રીતે ઊભો છે, જ્યાં સિદ્ધો અને સાધ્યોની ટોળીઓ વસે છે, અનેક પવિત્ર મંત્રોથી શોભાયમાન છે અને અડગ છે.

મહાનદ્યાઃ સુખાયાસ્તુ તીરે સિદ્ધનિષેવિતે। પઞ્ચાશદ્યોજનાયામં ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તરમ્। રમ્યં તાલવનં તદ્ધિ અર્દ્ધક્રોશોચ્ચમસ્તકમ્ ।। ૩૭.

મહાન અને શાંત નદીના સુખદ કાંઠે, જ્યાં સિદ્ધો આવતાં રહે છે, ત્યાં પચાસ યોજન લાંબું અને ત્રીસ યોજન પહોળું સુંદર તાળનું વન છે, જેના શિખરો અડધો ક્રોશ જેટલા ઊંચા છે.

મહામૂલૈર્મહાસારૈઃ સ્થિરૈરવિરલૈઃ શુભૈઃ। કુમુદાઞ્જનસંસ્થાનૈઃ પરિવૃત્તૈર્મહા ફલૈઃ। મૃષ્ટગન્ધરસોપેતૈરુપેતં સિદ્ધસેવિતમ્ ।। ૩૭.

તે વન મોટા અને મજબૂત મૂળ અને થડથી ભરેલું છે, ઘન અને સુંદર છે, કુમુદ અને કાજળ જેવા દેખાતા, ગોળ અને મોટા ફળોથી શોભાયમાન છે, સુગંધ અને સ્વાદથી ભરપૂર છે અને સિદ્ધો ત્યાં રહે છે.

માહેન્દ્રસ્ય દ્વિપેન્દ્રસ્ય તત્ર વાસ ઉદાહૃતઃ। ઐરાવતસ્ય ભદ્રસ્ય સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ ।। ૩૭.

ત્યાં મહેન્દ્રના મુખ્ય હાથી, એરાવતનું નિવાસસ્થાન કહેવાય છે, જે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ અને શુભ છે.

વેણુમન્તસ્ય શૈલસ્ય સુમેધસ્યોત્તરેણ ચ। સહસ્રયોજનાયામં વિસ્તીર્ણં શતયોજનમ્ ।। ૩૭.

વેણુમંત અને સુમેધ નામના પર્વતોના ઉત્તર તરફ હજાર યોજન લાંબો અને સો યોજન પહોળો વિસ્તાર ફેલાયેલો છે.

વૃક્ષગુલ્મલતાગુચ્છૈઃ સર્વવીરુદ્ભિરીરિતમ્। દૂર્વાપ્રસ્તારમેવાથ સર્વસત્વવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭.

તે પ્રદેશ ઊંચા વૃક્ષો, ઝાડીઓ, વેલીઓ અને સર્વ પ્રકારની વનસ્પતિથી ઢંકાયેલો છે, પણ તે દુર્વા ઘાસથી ભરેલો છે અને ત્યાં કોઈ જીવ નથી.

તથા નિષધશૈલસ્ય દેવશૈલસ્ય ચોત્તરે। સહસ્રયોજનાયામા શતયોજનવિસ્તૃતા ।। ૩૭.

એ જ રીતે નિષધ અને દેવ પર્વતોના ઉત્તર તરફ પણ હજાર યોજન લાંબો અને સો યોજન પહોળો વિસ્તાર છે.

સવાંહ્યેકશિલા ભૂમિર્વૃક્ષવીરુદ્વિવર્જિતા। આપ્લુતા પાદમાત્રેણ હ્યુદકેન સમન્તતઃ ।। ૩૭.

ત્યાંની જમીન એક જ પથ્થર જેવી છે, વૃક્ષો અને વનસ્પતિથી રહિત છે અને ચારે બાજુ પગભર પાણીથી ઢંકાયેલી છે.

ઇત્યેતા હ્યન્તરદ્રોણ્યો નાનાકારાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। મેરોઃ પૂર્વેણ વિપ્રેન્દ્રા યથાવદનુપૂર્વશઃ ।। ૩૭.

હવે, બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠો, મેરુના પૂર્વે વિવિધ પ્રકારની આંતરિક ઘાટીઓ ક્રમશઃ વર્ણવાઈ ગઈ છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણમાં વાયુદેવે કહેલી 'ભુવનવિન્યાસ' નામની સત્તત્રીસમી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દક્ષિણાન્દિશમાશ્રિતાઃ। યા દ્રોણ્યઃ સિદ્ધચરિતાઃ શૃણુ તા હ્યનુપૂર્વશઃ ।। ૩૮.

હવે પછી હું દક્ષિણ દિશામાં આવેલી, સિદ્ધો વસે છે એવી ઘાટીઓનું વર્ણન કરું છું; તમે તેને ધ્યાનથી સાંભળો.

શિશિરસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પતઙ્ગસ્યાન્તરેણ ચ। શ્લક્ષ્ણભૂમિશ્રિયા યુક્તં લતાલિઙ્ગિતપાદપમ્ ।। ૩૮.

શિશિર અને પતંગ પર્વતોની વચ્ચે, મૃદુ અને સુંદર જમીન છે, જ્યાં વૃક્ષોને વેલીઓએ વળી લીધાં છે.

પૃથુક્ષેપોચ્ચશિખરૈઃ પાદપૈરુપશોભિતમ્। ઉદુમ્બરવનં રમ્યં પક્ષિસઙ્ઘનિષેવિતમ્ ।। ૩૮.

પહોળા અને ઊંચા શિખરવાળા વૃક્ષોથી તે સ્થળ શોભાયમાન છે, સુંદર ઉદુમ્બર વન છે, જ્યાં પક્ષીઓના ટોળા વસે છે.