વાયુપુરાણમ્

હસ્ત્યોષ્ઠં દીર્ઘજઙ્ઘઞ્ચ અશ્વદંષ્ઠ્રં મહાહનુમ્। રક્તજિહ્વં જટાક્ષઞ્ચ સ્થૂલાસ્યં દીર્ઘનાસિકમ્ ॥ ૮.

એના હોઠ હાથી જેવા, જાંઘો લાંબી, દાંત ઘોડા જેવા, જડબું મોટું, જીભ લાલ, આંખો જટાયુક્ત, મોઢું પહોળું અને નાક લાંબી હતી.

ગુહ્યકં શિતિકર્ણઞ્ચ મહાનન્દં મહામુખમ્। એવંવિધં ખશાપુત્રં વિજજ્ઞે સાઽતિભીષણમ્ ॥ ૮.

તે ગુહ્યક હતો, કાન તીખા, ખૂબ આનંદી અને મોટું મોઢું ધરાવતો હતો; આવી ભયાનક આકારવાળો પુત્ર ખશાને થયો.

તસ્યાનુજં દ્વિતીયન્તુ ખશા ચૈવ વ્યજાયત। ત્રિશીર્ષઞ્ચ ત્રિપાદઞ્ચ ત્રિહસ્તં કૃષ્ણલોચનમ્ ॥ ૮.

પછી ખશાએ બીજાને, એટલે કે નાના ભાઈને જન્મ આપ્યો, જેને ત્રણ માથાં, ત્રણ પગ, ત્રણ હાથ અને કાળી આંખો હતી.

ઊર્દ્ધ્વકેશં હરિચ્છ્મશ્રું શિલાસંહનનં દૃઢમ્ । હ્રસ્વ કાયં સુબાહુઞ્ચ મહાકાયં મહાબલમ્ ॥ ૮.

એના વાળ ઊભા, દાઢી પીળા રંગની, જડબું પથ્થર જેવું મજબૂત, શરીર નાનું, હાથ મજબૂત, કાયાં મોટું અને બળવાન હતો.

આકર્ણદારિતાસ્યઞ્ચ લમ્બભ્રૂં સ્થૂલનાસિકમ્। સ્થૂલોષ્ઠમષ્ટદંષ્ટ્રઞ્ચ દ્વિજિહ્વં શઙ્કુકર્ણકમ્ ॥ ૮.

એના મોઢા કાન સુધી ફાટેલા, ભ્રૂઝૂકાવાળી, નાક પહોળી, હોઠ જાડા, આઠ દાંત, બે જીભ અને શંખ જેવા કાન હતા.

પિઙ્ગલોદ્વૃત્તનયનં જટિલં પિઙ્ગલં તથા। મહાકર્ણં મહોરસ્કં કટિહીનં કૃશોદરમ્। નખિનં લોહિતગ્રીવં સા કનિષ્ઠં પ્રસૂયતે ॥ ૮.

એની આંખો પીળા અને બહાર નીકળેલી, વાળ જટાયુક્ત અને પીળા, કાન મોટા, છાતી પહોળી, કટિ નહોતી, પેટ પાતળું, નખવાળા હાથ અને ગળો લાલ હતો—એવો સૌથી નાનો પુત્ર જન્મ્યો.

સદ્યઃ પ્રસૂયમાત્રૌ તુ વિવૃદ્ધૌ ચ પ્રમાણતઃ। ઉપભોગસમર્થાભ્યાં શરીરાભ્યામુપસ્થિતૌ। સદ્યોજાતવિવૃદ્ધાઙ્ગૌ માતરં પર્યભૂષ્યતામ્ ॥ ૮.

જેમજ જન્મ્યા, એમજ બંને તરત જ મોટા થઈ ગયા અને ભોગ માટે યોગ્ય શરીર ધરાવતા, તેમના અંગો તરત વિકસ્યા અને તેઓ માતાને ઘેરીને ઊભા રહ્યા.

જ્યાયાંસ્તયોસ્તુ યઃ ક્રૂરો માતરં સોઽભ્યકર્ષત। અબ્રવીન્માતરાયાહિ ભક્ષાર્થે ક્ષુધયાર્દ્દિતઃ ॥ ૮.

બન્નેમાં મોટો અને ક્રૂર પુત્ર પોતાની માતાને પકડીને બોલ્યો: 'માતા, હું ભૂખથી તડપી રહ્યો છું, મને ખાવા દે.'

ન્યષેધયત્ પુનર્હ્યેનં જ્યાયાંસન્તુ કનિષ્ઠકઃ। અબ્રવીત્ સોઽસકૃત્તં વૈ રક્ષેમાં માતરં ખશામ્। બાહુભ્યાં પરિગૃહ્યૈનં માતરં તાં વ્યમોચયત્ ॥ ૮.

પણ નાનાએ વારંવાર મોટા ભાઈને રોક્યો અને કહ્યું: 'આપણે માતા ખશાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.' એણે ભાઈને હાથથી જકડીને માતાને મુક્ત કરી.

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રાદુર્ભૂતસ્તયોઃ પિતા । તૌ દૃષ્ટ્વા વિકૃતાકારૌ વસતાં હીત્યભાષત ॥ ૮.

એ સમયે જ તેમના પિતા પ્રગટ થયા; પુત્રોને એવા વિકૃત રૂપમાં જોઈને કહ્યું: 'આ સ્થળ છોડો.'

તૌ તુ તં પિતરં દૃષ્ટ્વા બલવન્તૌ ત્વરાન્વિતૌ । માતુરેવ પુનસ્વાઙ્કે પ્રલપેતાં સ્વમાયયા ॥ ૮.

પિતાને જોઈને બંને બળવાન અને ઝડપી પુત્રો ફરીથી માતાની ગોદમાં જઈને રડવા લાગ્યા.

અથોઽબ્રવીદૃષિર્ભાર્યામાવાભ્યામુક્તવત્યસિ । પૂર્વમાચક્ષ્વ તત્ત્વેન તથૈવાભ્યાં વ્યતિક્રમમ્ ॥ ૮.

પછી ઋષિએ પત્નીને કહ્યું: 'તમે અમને અગાઉ કહ્યું છે; હવે પહેલાં જેવું જ સાચું કહો કે આ દોષ કેવી રીતે થયો.'

માતુલં ભજતે પુત્રઃ પિતૄન્ ભજતિ કન્યકા। યથાશીલા ભવેન્માતા તથાશીલો ભવેત્ સુતઃ ॥ ૮.

પુત્ર માવતરનું અનુસરણ કરે છે, પુત્રી પિતાનું; જેવી માતાની વૃત્તિ હોય, એવો પુત્રનો સ્વભાવ બને છે.

યદ્વર્ણા તુ ભવેદ્ભૂમિસ્તદ્વર્ણં સલિલં ધ્રુવમ્। માતૄણાં શીલદોષેણ તથા શીલગુણૈઃ પુનઃ। વિભિન્નાસ્તુ પ્રજાઃ સર્વાસ્તથા ખ્યાતિવશેન ચ ॥ ૮.

જેમ જમીનનો રંગ હોય, એ જ પાણીનો પણ હોય છે; એમ માતાની વૃત્તિના દોષ કે ગુણથી બધાં જીવ અલગ-અલગ થાય છે, અને તેમનું નામ પણ એ પ્રમાણે પડે છે.

બલશીલાદિભિસ્તાસામદિતિર્ધર્મતત્પરા। ધર્મશીલાદિભિશ્ચૈવ પ્રબોધબલશાલિની ॥ ૮.

આ બધામાં અદિતિ ધર્મપ્રિય છે, બળ અને સારા સ્વભાવથી યુક્ત છે; ધર્મ અને ગુણોથી તે જ્ઞાન અને બળથી ભરપૂર છે.

(ગન્ધશીલા દિતિશ્ચૈવ પ્રવાર્ધ્યયનશાલિની।) ગીતશીલા તથાઽરિષ્ટા માયાશીલા દનુઃ સ્મૃતા। વિનતા તુ પુનર્દ્દેવી વૈહાયસગતિપ્રિયા ॥ ૮.

ગંધશીલા, દિતિ અને પ્રવાર્ધ્યયના એમની પોતાની પ્રકૃતિ માટે જાણીતી છે; ગીતશીલા અને અરીષ્ટા, માયાશીલા એટલે દનુ કહેવાય છે; અને વિનતા તો એ દેવી છે જેને આકાશમાં વિહાર કરવો બહુ ગમતો હોય છે.

તપોમયેન શીલેન સુરભિઃ સમલંકૃતા। ક્રોધશીલા તથા કદ્રૂઃ ક્રોધેનાસુખશીલકા ॥ ૮.

સુરભિ તપસ્વી સ્વભાવથી શોભાયમાન છે; કદ્રૂ ક્રોધી સ્વભાવની છે, અને ક્રોધને કારણે એનું મન હંમેશા અસંતોષથી ભરેલું રહે છે.

દનાયુષાયાઃ શીલં વૈ વૈરનુગ્રહ લક્ષણમ્। ત્વઞ્ચ દેવિ મહાભાગે ક્રોધશીલા મતાસિ મે ॥ ૮.

દનુના સંતાનોનો સ્વભાવ હંમેશા વૈર રાખવાનો છે; અને હે મહાભાગ્યવાળી દેવી, હું તને પણ ક્રોધી સ્વભાવની માનું છું.

ઇત્યેતાનિ સશીલાનિ સ્વભાવાલ્લોકનાન્નૃણામ્। કર્મતો યત્નતો બુદ્ધ્યા રૂપતો બલતસ્તથા। ક્ષમાતશ્ચૈવ ભિન્નાનિ ભાવિતાર્થબલેન ચ ॥ ૮.

આ બધા સ્વભાવ માણસોની જાતિ, દેખાવ, કર્મ, પ્રયત્ન, બુદ્ધિ, રૂપ, બળ, ક્ષમા અને મનની દૃઢતા જેવા અનેક કારણોથી થાય છે.

રજઃસત્ત્વતમોવૃત્તેર્વિશ્વરૂપાઃ સ્વભાવતઃ। માતુલન્ત્વનુયાતાસ્તે પુત્રકા ગુણવૃત્તિભિઃ ॥ ૮.

રજ, સત્ત્વ અને તમસના પ્રભાવથી એ બધા જાતજાતના સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; અને એમના પુત્રો પણ માતાની ગુણવૃત્તિઓને અનુસરે છે.

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્ ખશામપ્રતિમાં તદા। પુત્રાવાહૂય સામ્ના વૈ ચક્રે સોમમભીતયઃ ॥ ૮.

આ રીતે કહ્યા પછી ભગવાને એ સમયે ખશામાને બોલાવી, મીઠા શબ્દોમાં સોમને નિર્ભય બનાવ્યા.

તાભ્યાઞ્ચ યત્ કૃતં તસ્યાસ્તદાચષ્ટ તદા ખશા। માત્રા યથા સમાખ્યાતં કર્મ તાભ્યાં પૃથક્ પૃથક્। તેન ધાત્વર્થયોગેન તત્ત્વદર્શી ચકાર હ ॥ ૮.

પછી ખશાએ એ બંનેએ જે કર્યું હતું, તે બધું વર્ણવ્યું; એમની માતાએ જે રીતે દરેકનું કામ કહ્યું હતું, તે અલગ અલગ સમજાવ્યું; અને તત્વજ્ઞાની એ બધું અર્થપૂર્વક સમજાવ્યો.

યક્ષ ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ખાદને કૃષણે ચ સઃ। યક્ષયેત્યુક્તવાન્ યસ્માત્ તસ્માદ્યક્ષો ભવત્યયમ્ ॥ ૮.

'યક્ષ' એ ખાવા અને ક્ષીણ કરવા માટેનો ધાતુ છે; અને કારણ કે તેણે 'યક્ષ' કહ્યું, એટલે તેને યક્ષ કહેવામાં આવે છે.

રક્ષ ઇત્યેષ ધાતુર્યઃ પાલને સ વિભાવ્યતે। ઉક્તવાંશ્ચૈવ યસ્માત્તુ રક્ષ મે માતરં ખશામ્। નામ્નાઽયં રાક્ષસસ્તસ્માત્ ભવિષ્યતિ તવાત્મજઃ ॥ ૮.

'રક્ષ' એ રક્ષણ કરવા માટેનો ધાતુ છે; અને તેણે 'મારી માતા ખશાને રક્ષ' એમ કહ્યું, તેથી તારો પુત્ર 'રાક્ષસ' નામે ઓળખાશે.

સ તદા તદ્વિધાન્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ પરિમૃગ્ય ચ। તયોઃ પ્રાદિશદાહારં પ્રજાપતિરસૃગ્વસે ॥ ૮.

પછી એ વ્યવસ્થા જોઈને અને સારી રીતે તપાસીને, પ્રજાપતિએ એમને ખોરાક આપ્યો.

પિતા તૌ ક્ષુધિતૌ દૃષ્ટ્વા વરઞ્ચેમં તયોર્દદૌ। યુવયોર્હસ્તસંસ્પર્શો નક્તમેન તુ સર્વશઃ ॥ ૮.

પિતાએ એમને ભૂખ્યા જોયા અને એમને આ વર આપ્યો: તમે બંને માત્ર રાત્રે જ ખોરાકને સ્પર્શ કરી શકશો, અને એ પણ સંપૂર્ણપણે.

નક્તાહારવિહારૌ ચ દિવા સ્વપ્નોપભોગિનૌ। નક્તઞ્ચૈવ બલીયાંસૌ દિવા સુપ્તાવુભૌ યુવામ્ ॥ ૮.

તમે બંને રાત્રે જ ખાવા અને ફરવા માટે, અને દિવસે સૂઈને આનંદ માણવા માટે, રાત્રે વધારે બળવાન અને દિવસે સુતેલા રહેશો.

માતરં રક્ષતઞ્ચૈવ ધર્મશ્ચૈવાનુશિષ્યતામ્। ઇત્યુક્ત્વા કશ્યપઃ પુત્રૌ તત્રૈવાન્તરધીયત ॥ ૮.

તમારી માતાની રક્ષા કરો અને ધર્મનું પાલન કરો—આ રીતે પુત્રોને ઉપદેશ આપી, કશ્યપ ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

ગતે પિતરિ તૌ વીરૌ નિસર્ગાદેવ દારુણૌ। વિપર્યયેણ વર્ત્તન્તૌ કિમ્ભક્ષૌ પ્રાણિહિંસકૌ ॥ ૮.

પિતા જતા રહ્યા પછી, એ બંને વીર સ્વભાવથી જ ક્રૂર હતા; અને બંને વિપરીત રીતે વર્તી, માંસ ખાવા લાગ્યા અને જીવજંતુઓને હાનિ પહોંચાડવા લાગ્યા.