વાયુપુરાણમ્

મહાભદ્રસ્ય સરસ ઉત્તરેણાપિ શ્રીમતઃ। યે મયા પૂર્વતઃ પ્રોક્તાસ્તાન્વદિષ્યે યથાક્રમમ્ ।। ૩૬.

મહાભદ્ર નામના તેજસ્વી સરોવરથી ઉત્તર તરફ જે પર્વતો પહેલાં મેં કહ્યા છે, એનું હવે હું ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું.

શઙ્કુકૂટો મહાશૈલો વૃષભો હંસપર્વતઃ। નાગશ્ચ કપિલશ્ચૈવ ઇન્દ્રશૈલશ્ચ સાનુમાન્ ।। ૩૬.

શંકુકૂટ મહાપર્વત, વૃષભ, હંસપર્વત, નાગ, કપિલ, ઇન્દ્રશૈલ અને સાનુમાન—આ બધા પર્વતો છે.

નીલઃ કનક શ્રૃઙ્ગશ્ચ શતશ્રૃઙ્ગશ્ચ પર્વતઃ। પુષ્પકો મેઘશૈલશ્ચ વિરાજશ્ચાચલોત્તમઃ। જારુધિશ્ચૈવ શૈલેન્દ્ર ઇત્યેતે ઉત્તરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૬.

નીલ, કનકશૃંગ, શતશૃંગ પર્વત, પુષ્પક, મેઘશૈલ, વિરાજ—શ્રેષ્ઠ પર્વત, જારુધિ અને પર્વતોના રાજા—આ બધા ઉત્તર ભાગના પર્વતો તરીકે ઓળખાય છે.

એતેષાં શૈલમુખ્યાનામન્તરેષુ યથાક્રમમ્। સ્થલ્યોઽહ્યન્તરદ્રોણ્યશ્ચ સરાંસિ ચ નિબોધત ।। ૩૬.

આ મુખ્ય પર્વતોના વચ્ચે, જે મેદાનો, આંતરિક ખીણો અને સરોવરો છે, એના નામો હવે ધ્યાનથી સાંભળો.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ષટ્‌ત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલ 'ભુવનવિન્યાસ' નામક છત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

શીતાન્તસ્યાચલેન્દ્રસ્ય કુમુઞ્જસ્યાન્તરેણ તુ। દ્રોણ્યો વિહઙ્ગસઙ્ઘુષ્ટા નાનાસત્ત્વનિષેવિતાઃ ।। ૩૭.

શીતાંત પર્વત અને કુમુંજ પર્વત વચ્ચે ઘણી ખીણો છે, જ્યાં પક્ષીઓના ટોળાંના કલરવથી ગુંજાય છે અને અનેક જાતિના પ્રાણીઓ વસે છે.

ત્રિયોજનશતાયામા વિસ્તીર્ણાઃ શતયોજનાઃ। સુરસામલપાનીયરમ્યં તત્ર સરોવરમ્ ।। ૩૭.

આ ખીણો ત્રણસો યોજન લાંબી અને સો યોજન પહોળી છે. ત્યાંનું સરોવર દેવોને આનંદ આપતું, શુદ્ધ જળવાળું અને સુંદર છે.

દ્રોણ્યાયામપ્રમાણૈસ્તુ પુણ્ડરીકૈઃ સુગન્ધિભિઃ। સહસ્રશતપત્રૈર્હિ મહાપદ્મૈરલંકૃતમ્ ।। ૩૭.

એ તળાવ વિશાળ છે, તેમાં અઢળક પાંખડાવાળા સુગંધિત કમળો અને હજારો પાંખડાવાળા મહાકમળોથી શોભાયમાન છે.

મહોરગૈરધ્યુષિતં મહાભોગૈર્દુરાસદૈઃ। દેવદાનવગન્ધર્વૈરુપસ્પૃષ્ટં જલં શુભમ્ ।। ૩૭.

તેમાં વિશાળ અને ભયાનક સાપો વસે છે, જેમની પાસે મોટાં ફણાં છે અને નજીક જવું મુશ્કેલ છે; એ પવિત્ર જળ દેવો, દાનવો અને ગંધર્વો સ્પર્શે છે.

પુણ્યં તચ્છ્રીસરો નામ પ્રકાશં દિવિ ચેહ ચ। પ્રસન્નજલસમ્પૂર્ણં શરણ્યં સર્વદેહિનામ્ ।। ૩૭.

આ પવિત્ર તળાવનું નામ શ્રીસર છે, જે સ્વર્ગમાં અને ધરતી પર પ્રસિદ્ધ છે; તે સ્વચ્છ જળથી ભરેલું છે અને સર્વ જીવાતમાઓ માટે આશ્રયસ્થાન છે.

તત્ર ત્વેકં મહાપદ્મં મધ્યે પદ્મવનસ્ય હ। કોટિપત્રપ્રચારં તત્તરુણાદિત્યવર્ચસમ્ ।। ૩૭.

તે કમળવનના મધ્યમાં એક વિશાળ કમળ છે, જેમાં કરોડો પાંખડીઓ ફેલાયેલી છે અને જે ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવે છે.

નિત્યં વ્યાકોશમજરં ચાઞ્ચલ્યાચ્ચાતિમણ્ડલમ્। ચારુકેશરજાલાઢ્યં મત્તષટ્‌પદનાદિતમ્ ।। ૩૭.

આ કમળ હંમેશા પૂર્ણ ખીલેલું, કદી ન સુકાતું, તેની હલચલથી અતિ સુંદર લાગે છે; તેમાં મનમોહક રેશમીઓ છે અને મધમસ્ત ભમરોની ગુંજ સાથે ગૂંજી ઉઠે છે.

તસ્મિન્ પદ્મે ભગવતી સાક્ષાચ્છ્રીર્નિત્યમેવ હિ। લક્ષ્મ્યાઃ પદ્મં તદાવાસં મૂર્ત્તિમત્યા ન સંશયઃ ।। ૩૭..

આ કમળ પર ભગવાન શ્રી સ્વયં હંમેશા નિવાસ કરે છે; એ કમળ ખરેખર લક્ષ્મીજીનું સાકાર નિવાસસ્થાન છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

સરસસ્તસ્ય પૂર્વસ્મિન્ તીરે સિદ્ધનિષેવિત। સદા પુષ્પફલં રમ્યં તત્ર બિલ્વવનં મહત્ ।। ૩૭.

તે તળાવના પૂર્વ કાંઠે, જ્યાં સિદ્ધો રહે છે, ત્યાં એક વિશાળ અને સુંદર બિલ્વવન છે, જે હંમેશા ફૂલ અને ફળોથી ભરપૂર છે.

શતયોજનવિસ્તીર્ણં ત્રિયોજનશતાય તમ્। અર્ધક્રોશોચ્ચશિખરૈર્મહાવૃક્ષૈઃ સહસ્રશઃ ।। ૩૭.

આવન એક શત યોજન જેટલું પહોળું અને ત્રણ શત યોજન જેટલું લંબાઈ ધરાવે છે, જેમાં હજારો મહાન વૃક્ષો છે, જેમની ટોચ અડધો ક્રોશ જેટલી ઊંચી છે.

શાખાસહસ્રકલિતૈર્મહાસ્કન્ધૈઃ સમાકુલમ્। ફલૈઃ સુવર્ણસઙ્કાશૈર્હરિતૈઃ પાણ્ડરૈસ્તથા ।। ૩૭.

તેમાં હજારો ડાળીઓ અને મોટાં થડવાળા વૃક્ષો છે, જે સોનાની જેમ ચમકતા, લીલા અને ફિક્કા રંગના ફળોથી ભરેલા છે.

અમૃતસ્વાદુસદૃશૈર્ભેરીમાત્રૈઃ સુગન્ધિભિઃ। શીર્યમાણૈઃ પતદ્ભિશ્ચ કીર્ણા ભૂમિર્નિરન્તરા ।। ૩૭.

તે ફળો અમૃત જેવી મીઠાશ અને સુગંધ ધરાવે છે, ઢોલ જેટલા મોટા છે અને જ્યારે પડે છે ત્યારે જમીન આખી ફેલાઈ જાય છે.

નામ્ના તચ્છ્રીવનં નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્। ગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈર્યક્ષૈર્મહાનાગૈશ્ચ સેવિતમ્ ।। ૩૭.

આ વનનું નામ શ્રીવન છે, જે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે અને ગંધર્વો, કિનર, યક્ષો તથા મહાનાગો દ્વારા સેવાયમાન છે.

સિદ્ધૈશ્ચૈવ સમાકીર્ણં નિત્યં બિલ્વફલાશિભિઃ। વિવિધૈર્ભૂતસઙ્ઘૈશ્ચ નિત્યમેવ નિષેવિતમ્ ।। ૩૭.

તે વનમાં હંમેશા બિલ્વફળ ખાઈને જીવતા સિદ્ધો રહે છે અને વિવિધ ભૂતગણો પણ સતત ત્યાં આવે છે.

તસ્મિન્ વને ભગવતી સાક્ષાચ્છ્રીર્નિત્યમેવ હિ। દેવી સન્નિહિતા તત્ર સિદ્ધસઙ્ઘૈર્નમસ્કૃતા ।। ૩૭.

આ વનમાં ભગવાન શ્રી સ્વયં હંમેશા હાજર છે અને દેવીઓ ત્યાં સિદ્ધોના સમૂહ દ્વારા વંદિત થાય છે.

વિકઙ્કસ્યાચલેન્દ્રસ્ય મણિશૈલસ્ય ચાન્તરે। શતયોજનવિસ્તીર્ણં દ્વિયોજનશતાયતમ્ ।। ૩૭.

વિકંક અને મણિશૈલ નામના પર્વતોની વચ્ચે એક વિશાળ વન છે, જે શત યોજન જેટલું પહોળું અને બે શત યોજન જેટલું લાંબું છે.

વિપુલઞ્ચમ્પકવનં સિદ્ધચારણસેવિતમ્। પુષ્પલક્ષ્મ્યાવૃતં ભાતિ જ્વલન્તમિવ નિત્યદા ।। ૩૭.

તે વિશાળ ચંપકવન છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ચારણો રહે છે; એ હંમેશા ફૂલોની કાંતિથી ઘેરાયેલું છે અને જાણે તેજથી ઝળહળતું હોય એમ લાગે છે.

અર્દ્ધક્રોશોચ્ચશિખરૈર્મહાસ્કન્ધૈઃ પલાશિભિઃ । પ્રફુલ્લશાખાશિખરૈઃ પિઞ્જરં ભાતિ તદ્વનમ્ ।। ૩૭.

અડધો ક્રોશ જેટલી ઊંચી ટોચવાળા, મોટાં થડવાળા અને ખીલેલી ડાળીઓ ધરાવતા પલાશના વૃક્ષોથી એ વન પીળાશથી ઝગમગે છે.

દ્વિબાહુપરિણાહૈસ્તૈસ્ત્રિહસ્તાયામવિસ્તરૈઃ । મનઃ શિલાચૂર્ણનિભૈઃ પાણ્ડુકેસરશાલિભિઃ ।। ૩૭.

તે વૃક્ષોના થડ બે હાથ જેટલા જાડા અને ત્રણ હાથ જેટલા ઊંચા-પહોળા છે, અને તેમનાં પીળા રેશમિયા પથ્થરનાં ચૂર્ણ જેવા લાગે છે.

પુષ્પૈર્મનોહરૈર્વ્યાપ્તં વ્યાકોશૈર્ગન્ધશાલિભિઃ। વિરાજતે વનં સર્વં મત્તભ્રમરનાદિતમ્ ।। ૩૭.

મનમોહક અને સુગંધિત ફૂલો, ખીલેલા ફૂલોથી ભરેલું એ વન આખું તેજસ્વી લાગે છે અને મધમસ્ત ભમરોની ગુંજથી ગૂંજી ઉઠે છે.

તદ્વનં દાનવૈર્દેવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસૈઃ। કિન્નરૈરપ્સરોભિશ્ચ મહાનાગૈશ્ચ સેવિતમ્ ।। ૩૭.

તે વન દાનવો, દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો, કિન્નરો, અપ્સરાઓ અને મહાનાગો દ્વારા સતત આવડતું રહે છે.

તત્રાશ્રમં ભગવતઃ કશ્યપસ્ય પ્રજાપતેઃ। સિદ્ધસાધ્યગણા કીર્ણં નાનાશ્રુતિવિભૂષિતમ્। મહાનીલકુમુઞ્જાભ્યામન્તરેપ્યચલાવથ ।। ૩૭.

ત્યાં મહાન નીલા અને કુમુંજ ઘાસ વચ્ચે ભગવાન કશ્યપ પ્રજાપતિનો આશ્રમ સ્થિર રીતે ઊભો છે, જ્યાં સિદ્ધો અને સાધ્યોની ટોળીઓ વસે છે, અનેક પવિત્ર મંત્રોથી શોભાયમાન છે અને અડગ છે.

મહાનદ્યાઃ સુખાયાસ્તુ તીરે સિદ્ધનિષેવિતે। પઞ્ચાશદ્યોજનાયામં ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તરમ્। રમ્યં તાલવનં તદ્ધિ અર્દ્ધક્રોશોચ્ચમસ્તકમ્ ।। ૩૭.

મહાન અને શાંત નદીના સુખદ કાંઠે, જ્યાં સિદ્ધો આવતાં રહે છે, ત્યાં પચાસ યોજન લાંબું અને ત્રીસ યોજન પહોળું સુંદર તાળનું વન છે, જેના શિખરો અડધો ક્રોશ જેટલા ઊંચા છે.

મહામૂલૈર્મહાસારૈઃ સ્થિરૈરવિરલૈઃ શુભૈઃ। કુમુદાઞ્જનસંસ્થાનૈઃ પરિવૃત્તૈર્મહા ફલૈઃ। મૃષ્ટગન્ધરસોપેતૈરુપેતં સિદ્ધસેવિતમ્ ।। ૩૭.

તે વન મોટા અને મજબૂત મૂળ અને થડથી ભરેલું છે, ઘન અને સુંદર છે, કુમુદ અને કાજળ જેવા દેખાતા, ગોળ અને મોટા ફળોથી શોભાયમાન છે, સુગંધ અને સ્વાદથી ભરપૂર છે અને સિદ્ધો ત્યાં રહે છે.