વાયુપુરાણમ્

ઇત્યેતે પર્વતવરા અન્યે ચ ગિરયસ્તથા। પૂર્વેણ મન્દરસ્યૈતે સિદ્ધવાસા ઉદાહૃતાઃ ।। ૩૬.

આ બધા શ્રેષ્ઠ પરવતો છે અને બીજા પણ ઘણા પર્વતો છે. મંદરથી પૂર્વે, આ બધાને સિદ્ધોનું નિવાસસ્થાન કહેવામાં આવે છે.

સરસો માનસસ્યેહ દક્ષિણા યે મહાચલાઃ। યે કીર્તિતા મયા તે વૈ નામતસ્તાન્નિબોધત ।। ૩૬.

માનસ સરોવરથી દક્ષિણ તરફ જે મહાન પર્વતો છે અને મેં જે નામ લીધાં છે, એના નામો હવે ધ્યાનથી સાંભળો.

શૈલસ્ત્રિશિખરશ્ચાપિ શિશિરશ્ચાચલોત્તમઃ। કલિઙ્ગશ્ચ પતઙ્ગશ્ચ રુચકશ્ચૈવ સાનુમાન્ ।। ૩૬.

ત્રણ શિખરવાળો શૈલ, શ્રેષ્ઠ શિશિર પર્વત, કળિંગ, પતંગ, રૂચક અને સાનુમાન—આ બધા પર્વતો છે.

તામ્રાભશ્ચ વિશાખશ્ચ તથા શ્વેતોદરો ગિરિઃ। સમૂલો વિષધારશ્ચ રત્નધારશ્ચ પર્વતઃ ।। ૩૬.

તામ્રાભ, વિશાખ, શ્વેતોદર પર્વત, સમૂળ, વિષધાર અને રત્નધાર—આ બધા પર્વતો છે.

એકશ્રૃઙ્ગો મહામૂલો ગજશૈલઃ પિશાચકઃ। પઞ્ચશૈલોઽથ કૈલાસો હિમવંશ્ચાચલોત્તમઃ ।। ૩૬.

એકશૃંગ, મહામૂળ, ગજશૈલ, પિશાચક, પંચશૈલ, કૈલાસ અને શ્રેષ્ઠ હિમવંત—આ બધા પર્વતો છે.

ઇત્યેતે દેવચરિતા હ્યુત્કૃષ્ટાઃ પર્વતોત્તમાઃ। દિગ્ભાગો દક્ષિણે પ્રોક્તા મેરોરમરવર્ચ્ચસઃ ।। ૩૬.

આ બધા દેવો દ્વારા વર્ણવાયેલા ઉત્તમ અને વિશિષ્ટ પર્વતો છે. મેરુની કાંતિથી ચમકતા દક્ષિણ ભાગના પર્વતોનું વર્ણન થયું છે.

અપરેણ સિતોદસ્ય સરસો દ્વિજસત્તમાઃ। ઉત્તમા યે મહાશૈલાસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યે યથાક્રમમ્ ।। ૩૬.

સિતોદા સરોવરથી આગળ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, હવે હું ક્રમશઃ શ્રેષ્ઠ મહાપર્વતોનું વર્ણન કરું છું.

સુવક્ષાઃ શિખિશૈલશ્ચ કાલો વૈઢૂર્યપર્વતઃ। કપિલઃ પિઙ્ગલો રુદ્રઃ સુરસશ્ચ મહાચલઃ ।। ૩૬.

સુવક્ષ, શિખિશૈલ, કાળ, વૈડૂર્ય પર્વત, કપિલ, પિંગલ, રુદ્ર અને સુરસ—આ બધા મહાન પર્વતો છે.

કુમુદો મધુમાંશ્ચૈવ અઞ્જનીમુકુટસ્તથા। કૃષ્ણશ્ચ પાણ્ડરશ્ચૈવ સહસ્રશિખરશ્ચહ ।। ૩૬.

કુમુદ, મધુમાન, અંજનીમુકુટ, કૃષ્ણ, પાંડર અને સહસ્રશિખર—આ બધા પર્વતો છે.

પારિયાત્રશ્ચ શૈલેન્દ્રસ્ત્રિશ્રૃઙ્ગશ્ચાચલોત્તમઃ। ઇત્યેતે પર્વતવરા દિગ્ભાગે પશ્ચિમે સ્મૃતાઃ ।। ૩૬.

પારિયાત્ર, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્રિશૃંગ—આ બધા પશ્ચિમ ભાગના શ્રેષ્ઠ પર્વતો તરીકે ઓળખાય છે.

મહાભદ્રસ્ય સરસ ઉત્તરેણાપિ શ્રીમતઃ। યે મયા પૂર્વતઃ પ્રોક્તાસ્તાન્વદિષ્યે યથાક્રમમ્ ।। ૩૬.

મહાભદ્ર નામના તેજસ્વી સરોવરથી ઉત્તર તરફ જે પર્વતો પહેલાં મેં કહ્યા છે, એનું હવે હું ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું.

શઙ્કુકૂટો મહાશૈલો વૃષભો હંસપર્વતઃ। નાગશ્ચ કપિલશ્ચૈવ ઇન્દ્રશૈલશ્ચ સાનુમાન્ ।। ૩૬.

શંકુકૂટ મહાપર્વત, વૃષભ, હંસપર્વત, નાગ, કપિલ, ઇન્દ્રશૈલ અને સાનુમાન—આ બધા પર્વતો છે.

નીલઃ કનક શ્રૃઙ્ગશ્ચ શતશ્રૃઙ્ગશ્ચ પર્વતઃ। પુષ્પકો મેઘશૈલશ્ચ વિરાજશ્ચાચલોત્તમઃ। જારુધિશ્ચૈવ શૈલેન્દ્ર ઇત્યેતે ઉત્તરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૬.

નીલ, કનકશૃંગ, શતશૃંગ પર્વત, પુષ્પક, મેઘશૈલ, વિરાજ—શ્રેષ્ઠ પર્વત, જારુધિ અને પર્વતોના રાજા—આ બધા ઉત્તર ભાગના પર્વતો તરીકે ઓળખાય છે.

એતેષાં શૈલમુખ્યાનામન્તરેષુ યથાક્રમમ્। સ્થલ્યોઽહ્યન્તરદ્રોણ્યશ્ચ સરાંસિ ચ નિબોધત ।। ૩૬.

આ મુખ્ય પર્વતોના વચ્ચે, જે મેદાનો, આંતરિક ખીણો અને સરોવરો છે, એના નામો હવે ધ્યાનથી સાંભળો.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ષટ્‌ત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલ 'ભુવનવિન્યાસ' નામક છત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

શીતાન્તસ્યાચલેન્દ્રસ્ય કુમુઞ્જસ્યાન્તરેણ તુ। દ્રોણ્યો વિહઙ્ગસઙ્ઘુષ્ટા નાનાસત્ત્વનિષેવિતાઃ ।। ૩૭.

શીતાંત પર્વત અને કુમુંજ પર્વત વચ્ચે ઘણી ખીણો છે, જ્યાં પક્ષીઓના ટોળાંના કલરવથી ગુંજાય છે અને અનેક જાતિના પ્રાણીઓ વસે છે.

ત્રિયોજનશતાયામા વિસ્તીર્ણાઃ શતયોજનાઃ। સુરસામલપાનીયરમ્યં તત્ર સરોવરમ્ ।। ૩૭.

આ ખીણો ત્રણસો યોજન લાંબી અને સો યોજન પહોળી છે. ત્યાંનું સરોવર દેવોને આનંદ આપતું, શુદ્ધ જળવાળું અને સુંદર છે.

દ્રોણ્યાયામપ્રમાણૈસ્તુ પુણ્ડરીકૈઃ સુગન્ધિભિઃ। સહસ્રશતપત્રૈર્હિ મહાપદ્મૈરલંકૃતમ્ ।। ૩૭.

એ તળાવ વિશાળ છે, તેમાં અઢળક પાંખડાવાળા સુગંધિત કમળો અને હજારો પાંખડાવાળા મહાકમળોથી શોભાયમાન છે.

મહોરગૈરધ્યુષિતં મહાભોગૈર્દુરાસદૈઃ। દેવદાનવગન્ધર્વૈરુપસ્પૃષ્ટં જલં શુભમ્ ।। ૩૭.

તેમાં વિશાળ અને ભયાનક સાપો વસે છે, જેમની પાસે મોટાં ફણાં છે અને નજીક જવું મુશ્કેલ છે; એ પવિત્ર જળ દેવો, દાનવો અને ગંધર્વો સ્પર્શે છે.

પુણ્યં તચ્છ્રીસરો નામ પ્રકાશં દિવિ ચેહ ચ। પ્રસન્નજલસમ્પૂર્ણં શરણ્યં સર્વદેહિનામ્ ।। ૩૭.

આ પવિત્ર તળાવનું નામ શ્રીસર છે, જે સ્વર્ગમાં અને ધરતી પર પ્રસિદ્ધ છે; તે સ્વચ્છ જળથી ભરેલું છે અને સર્વ જીવાતમાઓ માટે આશ્રયસ્થાન છે.

તત્ર ત્વેકં મહાપદ્મં મધ્યે પદ્મવનસ્ય હ। કોટિપત્રપ્રચારં તત્તરુણાદિત્યવર્ચસમ્ ।। ૩૭.

તે કમળવનના મધ્યમાં એક વિશાળ કમળ છે, જેમાં કરોડો પાંખડીઓ ફેલાયેલી છે અને જે ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવે છે.

નિત્યં વ્યાકોશમજરં ચાઞ્ચલ્યાચ્ચાતિમણ્ડલમ્। ચારુકેશરજાલાઢ્યં મત્તષટ્‌પદનાદિતમ્ ।। ૩૭.

આ કમળ હંમેશા પૂર્ણ ખીલેલું, કદી ન સુકાતું, તેની હલચલથી અતિ સુંદર લાગે છે; તેમાં મનમોહક રેશમીઓ છે અને મધમસ્ત ભમરોની ગુંજ સાથે ગૂંજી ઉઠે છે.

તસ્મિન્ પદ્મે ભગવતી સાક્ષાચ્છ્રીર્નિત્યમેવ હિ। લક્ષ્મ્યાઃ પદ્મં તદાવાસં મૂર્ત્તિમત્યા ન સંશયઃ ।। ૩૭..

આ કમળ પર ભગવાન શ્રી સ્વયં હંમેશા નિવાસ કરે છે; એ કમળ ખરેખર લક્ષ્મીજીનું સાકાર નિવાસસ્થાન છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

સરસસ્તસ્ય પૂર્વસ્મિન્ તીરે સિદ્ધનિષેવિત। સદા પુષ્પફલં રમ્યં તત્ર બિલ્વવનં મહત્ ।। ૩૭.

તે તળાવના પૂર્વ કાંઠે, જ્યાં સિદ્ધો રહે છે, ત્યાં એક વિશાળ અને સુંદર બિલ્વવન છે, જે હંમેશા ફૂલ અને ફળોથી ભરપૂર છે.

શતયોજનવિસ્તીર્ણં ત્રિયોજનશતાય તમ્। અર્ધક્રોશોચ્ચશિખરૈર્મહાવૃક્ષૈઃ સહસ્રશઃ ।। ૩૭.

આવન એક શત યોજન જેટલું પહોળું અને ત્રણ શત યોજન જેટલું લંબાઈ ધરાવે છે, જેમાં હજારો મહાન વૃક્ષો છે, જેમની ટોચ અડધો ક્રોશ જેટલી ઊંચી છે.

શાખાસહસ્રકલિતૈર્મહાસ્કન્ધૈઃ સમાકુલમ્। ફલૈઃ સુવર્ણસઙ્કાશૈર્હરિતૈઃ પાણ્ડરૈસ્તથા ।। ૩૭.

તેમાં હજારો ડાળીઓ અને મોટાં થડવાળા વૃક્ષો છે, જે સોનાની જેમ ચમકતા, લીલા અને ફિક્કા રંગના ફળોથી ભરેલા છે.

અમૃતસ્વાદુસદૃશૈર્ભેરીમાત્રૈઃ સુગન્ધિભિઃ। શીર્યમાણૈઃ પતદ્ભિશ્ચ કીર્ણા ભૂમિર્નિરન્તરા ।। ૩૭.

તે ફળો અમૃત જેવી મીઠાશ અને સુગંધ ધરાવે છે, ઢોલ જેટલા મોટા છે અને જ્યારે પડે છે ત્યારે જમીન આખી ફેલાઈ જાય છે.

નામ્ના તચ્છ્રીવનં નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્। ગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈર્યક્ષૈર્મહાનાગૈશ્ચ સેવિતમ્ ।। ૩૭.

આ વનનું નામ શ્રીવન છે, જે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે અને ગંધર્વો, કિનર, યક્ષો તથા મહાનાગો દ્વારા સેવાયમાન છે.

સિદ્ધૈશ્ચૈવ સમાકીર્ણં નિત્યં બિલ્વફલાશિભિઃ। વિવિધૈર્ભૂતસઙ્ઘૈશ્ચ નિત્યમેવ નિષેવિતમ્ ।। ૩૭.

તે વનમાં હંમેશા બિલ્વફળ ખાઈને જીવતા સિદ્ધો રહે છે અને વિવિધ ભૂતગણો પણ સતત ત્યાં આવે છે.