વાયુપુરાણમ્

મનોહરાણિ ચત્વારિ દેવાક્રીડનકાન્યથ। ચતુર્દિશમુદારાણિ નામ્ના શ્રૃણુત તાનિ મે ।। ૩૬.

અહીં ચાર દિશામાં દેવતાઓના મનમોહક રમણસ્થળો છે; હવે મારા પાસેથી તેમના નામો સાંભળો.

પૂર્વઞ્ચૈત્રરથં નામ દક્ષિણં નન્દનં વનમ્। વૈભ્રાજં પશ્ચિમં વિદ્યાદુત્તરં સવિતુર્વનમ્ ।। ૩૬.

પૂર્વ દિશાનું નામ ચૈત્રરથ છે, દક્ષિણનું નંદનવન, પશ્ચિમનું વૈભ્રાજ અને ઉત્તરનું સવિતૃવન કહેવાય છે.

મહાવનેષુ ચૈતેષુ નિવિષ્ટાનિ યથાક્રમમ્। અનુબન્ધાનિ રમ્યાણિ વિહઙ્ગૈઃ કૂજિતાનિ ચ ।। ૩૬.

આ મહાન વનોમાં ક્રમશઃ સ્થિત થયેલી રમણીય જગ્યાઓ છે, જ્યાં પક્ષીઓના ટહુકાથી વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠે છે.

વનૈર્વિસ્તીર્ણતીર્થાનિ મહાપુણ્યાવનાનિ ચ। મહાનાગાધિવાસાનિ સેવિતાનિ મહાત્મભિઃ ।। ૩૬.

આ વનોમાં વિશાળ તીર્થો છે, અત્યંત પવિત્ર છે, મહાન સાપોનું નિવાસસ્થાન છે અને મહાન આત્માઓ અહીં આવે છે.

સુરસામલલોયાનિ શિવાનિ સુસુખાનિ ચ। સિદ્ધદેવાસુરવરૈરુપસ્પૃષ્ટજલાનિ ચ ।। ૩૬.

આ જગ્યા સુખદ, પવિત્ર અને આનંદદાયક છે, જ્યાં સિદ્ધ, દેવ અને શ્રેષ્ઠ અસુરો દ્વારા સ્પર્શાયેલું જળ છે.

છત્રપ્રમાણૈર્વિકચૈર્મહાગન્ધૈર્મનોહરૈઃ। પુણ્ડરીકૈર્મહાપત્રૈરુત્પલૈઃ શોભિતાનિ ચ। મહાસરાંસિ ચત્વારિ તાનિ વક્ષ્યામિ નામતઃ ।। ૩૬.

અહીં છત્રી જેટલા મોટા, સંપૂર્ણ ખીલેલા, સુગંધિત અને મનોહર કમળો તથા વિશાળ પાંદડાવાળા ઉત્પલોથી આ મહાસરો શોભાયમાન છે; હવે હું એ ચાર મહાસરોના નામ કહું છું.

અરુણોદં સરઃ પૂર્વં દક્ષિણં માનસં સ્મૃતમ્। સિતોદં પશ્ચિમસરો મહાભદ્રન્તથોત્તરમ્ ।। ૩૬.

પૂર્વ દિશાનું સરોવર અરુણોદા કહેવાય છે, દક્ષિણનું માનસ, પશ્ચિમનું સિતોદા અને ઉત્તરનું મહાભદ્ર છે.

અરુણોદઞ્ચ પૂર્વેણ યે ચ શૈલાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ। તાન્ કીર્ત્યમાનાંસ્તત્ત્વેન શ્રૃણુધ્વં વિસ્તરાન્મમ ।। ૩૬.

હવે અરુણોદાના પૂર્વે આવેલા પર્વતો અને ત્યારબાદના પર્વતો વિશે વિગતે મારા પાસેથી સાંભળો.

શીતાન્તશ્ચ કુમુઞ્જશ્ચ સુવીરશ્ચાચલોત્તમઃ। વિકઙ્કો મણિશીલશ્ચ વૃષભશ્ચાચલોત્તમઃ ।। ૩૬.

શીતાંત, કુમુંજ, સુવીર — આ ઉત્તમ પર્વતો છે — તેમજ વિકંક, મણિશિલા અને શ્રેષ્ઠ પર્વત વૃષભ છે.

મહાનીલોઽથ રુચકઃ સબિન્દુર્મન્દરસ્તથા। વેણુમાંશ્ચ સુમેધશ્ચ નિષધો દેવપર્વતઃ ।। ૩૬.

મહાનીલ, પછી રૂચક, સબિંદુ, મંદર, વેણુમાન, સુમેધ, નિષધ અને દેવપર્વત—આ બધા પરવતો છે.

ઇત્યેતે પર્વતવરા અન્યે ચ ગિરયસ્તથા। પૂર્વેણ મન્દરસ્યૈતે સિદ્ધવાસા ઉદાહૃતાઃ ।। ૩૬.

આ બધા શ્રેષ્ઠ પરવતો છે અને બીજા પણ ઘણા પર્વતો છે. મંદરથી પૂર્વે, આ બધાને સિદ્ધોનું નિવાસસ્થાન કહેવામાં આવે છે.

સરસો માનસસ્યેહ દક્ષિણા યે મહાચલાઃ। યે કીર્તિતા મયા તે વૈ નામતસ્તાન્નિબોધત ।। ૩૬.

માનસ સરોવરથી દક્ષિણ તરફ જે મહાન પર્વતો છે અને મેં જે નામ લીધાં છે, એના નામો હવે ધ્યાનથી સાંભળો.

શૈલસ્ત્રિશિખરશ્ચાપિ શિશિરશ્ચાચલોત્તમઃ। કલિઙ્ગશ્ચ પતઙ્ગશ્ચ રુચકશ્ચૈવ સાનુમાન્ ।। ૩૬.

ત્રણ શિખરવાળો શૈલ, શ્રેષ્ઠ શિશિર પર્વત, કળિંગ, પતંગ, રૂચક અને સાનુમાન—આ બધા પર્વતો છે.

તામ્રાભશ્ચ વિશાખશ્ચ તથા શ્વેતોદરો ગિરિઃ। સમૂલો વિષધારશ્ચ રત્નધારશ્ચ પર્વતઃ ।। ૩૬.

તામ્રાભ, વિશાખ, શ્વેતોદર પર્વત, સમૂળ, વિષધાર અને રત્નધાર—આ બધા પર્વતો છે.

એકશ્રૃઙ્ગો મહામૂલો ગજશૈલઃ પિશાચકઃ। પઞ્ચશૈલોઽથ કૈલાસો હિમવંશ્ચાચલોત્તમઃ ।। ૩૬.

એકશૃંગ, મહામૂળ, ગજશૈલ, પિશાચક, પંચશૈલ, કૈલાસ અને શ્રેષ્ઠ હિમવંત—આ બધા પર્વતો છે.

ઇત્યેતે દેવચરિતા હ્યુત્કૃષ્ટાઃ પર્વતોત્તમાઃ। દિગ્ભાગો દક્ષિણે પ્રોક્તા મેરોરમરવર્ચ્ચસઃ ।। ૩૬.

આ બધા દેવો દ્વારા વર્ણવાયેલા ઉત્તમ અને વિશિષ્ટ પર્વતો છે. મેરુની કાંતિથી ચમકતા દક્ષિણ ભાગના પર્વતોનું વર્ણન થયું છે.

અપરેણ સિતોદસ્ય સરસો દ્વિજસત્તમાઃ। ઉત્તમા યે મહાશૈલાસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યે યથાક્રમમ્ ।। ૩૬.

સિતોદા સરોવરથી આગળ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, હવે હું ક્રમશઃ શ્રેષ્ઠ મહાપર્વતોનું વર્ણન કરું છું.

સુવક્ષાઃ શિખિશૈલશ્ચ કાલો વૈઢૂર્યપર્વતઃ। કપિલઃ પિઙ્ગલો રુદ્રઃ સુરસશ્ચ મહાચલઃ ।। ૩૬.

સુવક્ષ, શિખિશૈલ, કાળ, વૈડૂર્ય પર્વત, કપિલ, પિંગલ, રુદ્ર અને સુરસ—આ બધા મહાન પર્વતો છે.

કુમુદો મધુમાંશ્ચૈવ અઞ્જનીમુકુટસ્તથા। કૃષ્ણશ્ચ પાણ્ડરશ્ચૈવ સહસ્રશિખરશ્ચહ ।। ૩૬.

કુમુદ, મધુમાન, અંજનીમુકુટ, કૃષ્ણ, પાંડર અને સહસ્રશિખર—આ બધા પર્વતો છે.

પારિયાત્રશ્ચ શૈલેન્દ્રસ્ત્રિશ્રૃઙ્ગશ્ચાચલોત્તમઃ। ઇત્યેતે પર્વતવરા દિગ્ભાગે પશ્ચિમે સ્મૃતાઃ ।। ૩૬.

પારિયાત્ર, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્રિશૃંગ—આ બધા પશ્ચિમ ભાગના શ્રેષ્ઠ પર્વતો તરીકે ઓળખાય છે.

મહાભદ્રસ્ય સરસ ઉત્તરેણાપિ શ્રીમતઃ। યે મયા પૂર્વતઃ પ્રોક્તાસ્તાન્વદિષ્યે યથાક્રમમ્ ।। ૩૬.

મહાભદ્ર નામના તેજસ્વી સરોવરથી ઉત્તર તરફ જે પર્વતો પહેલાં મેં કહ્યા છે, એનું હવે હું ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું.

શઙ્કુકૂટો મહાશૈલો વૃષભો હંસપર્વતઃ। નાગશ્ચ કપિલશ્ચૈવ ઇન્દ્રશૈલશ્ચ સાનુમાન્ ।। ૩૬.

શંકુકૂટ મહાપર્વત, વૃષભ, હંસપર્વત, નાગ, કપિલ, ઇન્દ્રશૈલ અને સાનુમાન—આ બધા પર્વતો છે.

નીલઃ કનક શ્રૃઙ્ગશ્ચ શતશ્રૃઙ્ગશ્ચ પર્વતઃ। પુષ્પકો મેઘશૈલશ્ચ વિરાજશ્ચાચલોત્તમઃ। જારુધિશ્ચૈવ શૈલેન્દ્ર ઇત્યેતે ઉત્તરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૬.

નીલ, કનકશૃંગ, શતશૃંગ પર્વત, પુષ્પક, મેઘશૈલ, વિરાજ—શ્રેષ્ઠ પર્વત, જારુધિ અને પર્વતોના રાજા—આ બધા ઉત્તર ભાગના પર્વતો તરીકે ઓળખાય છે.

એતેષાં શૈલમુખ્યાનામન્તરેષુ યથાક્રમમ્। સ્થલ્યોઽહ્યન્તરદ્રોણ્યશ્ચ સરાંસિ ચ નિબોધત ।। ૩૬.

આ મુખ્ય પર્વતોના વચ્ચે, જે મેદાનો, આંતરિક ખીણો અને સરોવરો છે, એના નામો હવે ધ્યાનથી સાંભળો.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ષટ્‌ત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલ 'ભુવનવિન્યાસ' નામક છત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

શીતાન્તસ્યાચલેન્દ્રસ્ય કુમુઞ્જસ્યાન્તરેણ તુ। દ્રોણ્યો વિહઙ્ગસઙ્ઘુષ્ટા નાનાસત્ત્વનિષેવિતાઃ ।। ૩૭.

શીતાંત પર્વત અને કુમુંજ પર્વત વચ્ચે ઘણી ખીણો છે, જ્યાં પક્ષીઓના ટોળાંના કલરવથી ગુંજાય છે અને અનેક જાતિના પ્રાણીઓ વસે છે.

ત્રિયોજનશતાયામા વિસ્તીર્ણાઃ શતયોજનાઃ। સુરસામલપાનીયરમ્યં તત્ર સરોવરમ્ ।। ૩૭.

આ ખીણો ત્રણસો યોજન લાંબી અને સો યોજન પહોળી છે. ત્યાંનું સરોવર દેવોને આનંદ આપતું, શુદ્ધ જળવાળું અને સુંદર છે.

દ્રોણ્યાયામપ્રમાણૈસ્તુ પુણ્ડરીકૈઃ સુગન્ધિભિઃ। સહસ્રશતપત્રૈર્હિ મહાપદ્મૈરલંકૃતમ્ ।। ૩૭.

એ તળાવ વિશાળ છે, તેમાં અઢળક પાંખડાવાળા સુગંધિત કમળો અને હજારો પાંખડાવાળા મહાકમળોથી શોભાયમાન છે.

મહોરગૈરધ્યુષિતં મહાભોગૈર્દુરાસદૈઃ। દેવદાનવગન્ધર્વૈરુપસ્પૃષ્ટં જલં શુભમ્ ।। ૩૭.

તેમાં વિશાળ અને ભયાનક સાપો વસે છે, જેમની પાસે મોટાં ફણાં છે અને નજીક જવું મુશ્કેલ છે; એ પવિત્ર જળ દેવો, દાનવો અને ગંધર્વો સ્પર્શે છે.