વાયુપુરાણમ્

તેષાં નામાઙ્કિતો દ્વીપઃ સપ્તાનાં વૈ મહાત્મનામ્ । દિવિ ચેહ ચ વિખ્યાતા ઉત્તરાઃ કુરવઃ સદા ।। ૩૫.

આ સાત મહાન આત્માઓના નામ પરથી એ દ્વીપ ઓળખાય છે; સ્વર્ગમાં અને અહીં બંને જગ્યાએ ઉત્તર કુરુઓ હંમેશા પ્રસિદ્ધ છે.

તેષાં ચતુર્ણાં વક્ષ્યામિ શૈલેન્દ્રાણાં યથાક્રમમ્। અનુબન્ધાનિ રમ્યાણિ સર્વકાલર્ત્તુકાનિ ચ ।। ૩૬.

હું એ ચાર મહાન પર્વતોની સુંદર અને સર્વકાલે આકર્ષક રહેલી આસપાસની જગ્યા અને તેમની રમણીયતાઓનું ક્રમશઃ વર્ણન કરીશ.

સારિકાભિર્મયૂરૈશ્ચ ચકોરૈશ્ચ મદોત્કટૈઃ। શુકૈશ્ચ ભૃઙ્ગરાજૈશ્ચ ચિત્રકૈશ્ચ સમન્તતઃ ।। ૩૬.

આ પર્વતોના ચારેય બાજુ સરિકા, મોર, ઉલ્લાસભર્યા ચકોર, તોતા, ભૃંગરાજ અને રંગબેરંગી પક્ષીઓથી ઘેરાયેલા છે.

જીવઞ્જીવકનાદૈશ્ચ હેમકાનાઞ્ચ નાદિતૈઃ। મત્તકોકિલનાદૈશ્ચ વલ્ગૂનાઞ્ચ નિનાદિતૈઃ ।। ૩૬.

આ આસપાસ જીવંજીવક અને હેમક પક્ષીઓના મીઠા અવાજ, ઉલ્લાસિત કોયલના સંગીત અને મોહક પક્ષીઓની મધુર ટહુકીઓથી ગૂંજી ઉઠે છે.

સુગ્રીવકાઞ્ચનરવૈઃ કલવિઙ્કરુતૈસ્તથા। કૂજિતાન્તરશબ્દૈશ્ચ સુરમ્યાણિ ચ સર્વશઃ ।। ૩૬.

સુગ્રીવક અને કલવિંક પક્ષીઓના રણકાર, તેમજ વિવિધ પ્રકારના ટહુકાવાળા પક્ષીઓના અવાજથી આ જગ્યા સર્વત્ર ખૂબ જ સુંદર બની ગઈ છે.

મદાત્કટૈર્મધુરૈશ્ચ ભ્રમરૈશ્ચ મહાલસૈઃ। ઉપગીતવનાન્તાનિ કિન્નરૈશ્ચ વ્કચિત્ વ્કચિત્ ।। ૩૬.

આ વનમંડપોમાં ઉલ્લાસિત અને મધુર અવાજવાળા માખીઓ અને કિનરાઓ ક્યારેક અહીં-ત્યાં ગીત ગાય છે.

પુષ્પવૃષ્ટિં વિમુઞ્ચન્તિ મન્દમારુતકમ્પિતાઃ। તરવો યત્ર દૃશ્યન્તે ચારુપલ્લવશોભિતાઃ ।। ૩૬.

અહીં વૃક્ષો સુંદર કળીઓથી શોભાયમાન છે, હળવા પવનમાં લહેરાય છે અને ફૂલોની વર્ષા વરસાવે છે.

સ્તબકૈર્મઞ્જરીભિશ્ચ તામ્રૈઃ કિસલયૈસ્તથા। મન્દવાતવશાલ્લોલૈર્દોલયદ્ભિર્યુતાનિ ચ ।। ૩૬.

આ વૃક્ષો પર ગુલછડાં, ફૂલો, લાલચટ્ટા કૂંપળો અને હળવા પવનમાં લહેરાતા ડાળીઓથી શોભા પામે છે.

નાનાધાતુવિચિત્રૈશ્ચ કાન્તરૂપૈઃ શિલાશતૈઃ। શલ્લૈઃ વ્કચિદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિન્યસ્તૈઃ શોભિતાનિ ચ ।। ૩૬.

આ જગ્યા વિવિધ ધાતુઓના સુંદર પથ્થરો અને અહીં-ત્યાં શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓના માળા વડે શોભાયમાન છે.

દેવદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ। સિદ્ધાપ્સરોગણૈશ્ચૈવ સેવિતાનિ તતસ્તતઃ ।। ૩૬.

અહીં દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ, સાપ, સિદ્ધ અને અપ્સરાઓના સમૂહો વારંવાર આવે છે.

મનોહરાણિ ચત્વારિ દેવાક્રીડનકાન્યથ। ચતુર્દિશમુદારાણિ નામ્ના શ્રૃણુત તાનિ મે ।। ૩૬.

અહીં ચાર દિશામાં દેવતાઓના મનમોહક રમણસ્થળો છે; હવે મારા પાસેથી તેમના નામો સાંભળો.

પૂર્વઞ્ચૈત્રરથં નામ દક્ષિણં નન્દનં વનમ્। વૈભ્રાજં પશ્ચિમં વિદ્યાદુત્તરં સવિતુર્વનમ્ ।। ૩૬.

પૂર્વ દિશાનું નામ ચૈત્રરથ છે, દક્ષિણનું નંદનવન, પશ્ચિમનું વૈભ્રાજ અને ઉત્તરનું સવિતૃવન કહેવાય છે.

મહાવનેષુ ચૈતેષુ નિવિષ્ટાનિ યથાક્રમમ્। અનુબન્ધાનિ રમ્યાણિ વિહઙ્ગૈઃ કૂજિતાનિ ચ ।। ૩૬.

આ મહાન વનોમાં ક્રમશઃ સ્થિત થયેલી રમણીય જગ્યાઓ છે, જ્યાં પક્ષીઓના ટહુકાથી વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠે છે.

વનૈર્વિસ્તીર્ણતીર્થાનિ મહાપુણ્યાવનાનિ ચ। મહાનાગાધિવાસાનિ સેવિતાનિ મહાત્મભિઃ ।। ૩૬.

આ વનોમાં વિશાળ તીર્થો છે, અત્યંત પવિત્ર છે, મહાન સાપોનું નિવાસસ્થાન છે અને મહાન આત્માઓ અહીં આવે છે.

સુરસામલલોયાનિ શિવાનિ સુસુખાનિ ચ। સિદ્ધદેવાસુરવરૈરુપસ્પૃષ્ટજલાનિ ચ ।। ૩૬.

આ જગ્યા સુખદ, પવિત્ર અને આનંદદાયક છે, જ્યાં સિદ્ધ, દેવ અને શ્રેષ્ઠ અસુરો દ્વારા સ્પર્શાયેલું જળ છે.

છત્રપ્રમાણૈર્વિકચૈર્મહાગન્ધૈર્મનોહરૈઃ। પુણ્ડરીકૈર્મહાપત્રૈરુત્પલૈઃ શોભિતાનિ ચ। મહાસરાંસિ ચત્વારિ તાનિ વક્ષ્યામિ નામતઃ ।। ૩૬.

અહીં છત્રી જેટલા મોટા, સંપૂર્ણ ખીલેલા, સુગંધિત અને મનોહર કમળો તથા વિશાળ પાંદડાવાળા ઉત્પલોથી આ મહાસરો શોભાયમાન છે; હવે હું એ ચાર મહાસરોના નામ કહું છું.

અરુણોદં સરઃ પૂર્વં દક્ષિણં માનસં સ્મૃતમ્। સિતોદં પશ્ચિમસરો મહાભદ્રન્તથોત્તરમ્ ।। ૩૬.

પૂર્વ દિશાનું સરોવર અરુણોદા કહેવાય છે, દક્ષિણનું માનસ, પશ્ચિમનું સિતોદા અને ઉત્તરનું મહાભદ્ર છે.

અરુણોદઞ્ચ પૂર્વેણ યે ચ શૈલાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ। તાન્ કીર્ત્યમાનાંસ્તત્ત્વેન શ્રૃણુધ્વં વિસ્તરાન્મમ ।। ૩૬.

હવે અરુણોદાના પૂર્વે આવેલા પર્વતો અને ત્યારબાદના પર્વતો વિશે વિગતે મારા પાસેથી સાંભળો.

શીતાન્તશ્ચ કુમુઞ્જશ્ચ સુવીરશ્ચાચલોત્તમઃ। વિકઙ્કો મણિશીલશ્ચ વૃષભશ્ચાચલોત્તમઃ ।। ૩૬.

શીતાંત, કુમુંજ, સુવીર — આ ઉત્તમ પર્વતો છે — તેમજ વિકંક, મણિશિલા અને શ્રેષ્ઠ પર્વત વૃષભ છે.

મહાનીલોઽથ રુચકઃ સબિન્દુર્મન્દરસ્તથા। વેણુમાંશ્ચ સુમેધશ્ચ નિષધો દેવપર્વતઃ ।। ૩૬.

મહાનીલ, પછી રૂચક, સબિંદુ, મંદર, વેણુમાન, સુમેધ, નિષધ અને દેવપર્વત—આ બધા પરવતો છે.

ઇત્યેતે પર્વતવરા અન્યે ચ ગિરયસ્તથા। પૂર્વેણ મન્દરસ્યૈતે સિદ્ધવાસા ઉદાહૃતાઃ ।। ૩૬.

આ બધા શ્રેષ્ઠ પરવતો છે અને બીજા પણ ઘણા પર્વતો છે. મંદરથી પૂર્વે, આ બધાને સિદ્ધોનું નિવાસસ્થાન કહેવામાં આવે છે.

સરસો માનસસ્યેહ દક્ષિણા યે મહાચલાઃ। યે કીર્તિતા મયા તે વૈ નામતસ્તાન્નિબોધત ।। ૩૬.

માનસ સરોવરથી દક્ષિણ તરફ જે મહાન પર્વતો છે અને મેં જે નામ લીધાં છે, એના નામો હવે ધ્યાનથી સાંભળો.

શૈલસ્ત્રિશિખરશ્ચાપિ શિશિરશ્ચાચલોત્તમઃ। કલિઙ્ગશ્ચ પતઙ્ગશ્ચ રુચકશ્ચૈવ સાનુમાન્ ।। ૩૬.

ત્રણ શિખરવાળો શૈલ, શ્રેષ્ઠ શિશિર પર્વત, કળિંગ, પતંગ, રૂચક અને સાનુમાન—આ બધા પર્વતો છે.

તામ્રાભશ્ચ વિશાખશ્ચ તથા શ્વેતોદરો ગિરિઃ। સમૂલો વિષધારશ્ચ રત્નધારશ્ચ પર્વતઃ ।। ૩૬.

તામ્રાભ, વિશાખ, શ્વેતોદર પર્વત, સમૂળ, વિષધાર અને રત્નધાર—આ બધા પર્વતો છે.

એકશ્રૃઙ્ગો મહામૂલો ગજશૈલઃ પિશાચકઃ। પઞ્ચશૈલોઽથ કૈલાસો હિમવંશ્ચાચલોત્તમઃ ।। ૩૬.

એકશૃંગ, મહામૂળ, ગજશૈલ, પિશાચક, પંચશૈલ, કૈલાસ અને શ્રેષ્ઠ હિમવંત—આ બધા પર્વતો છે.

ઇત્યેતે દેવચરિતા હ્યુત્કૃષ્ટાઃ પર્વતોત્તમાઃ। દિગ્ભાગો દક્ષિણે પ્રોક્તા મેરોરમરવર્ચ્ચસઃ ।। ૩૬.

આ બધા દેવો દ્વારા વર્ણવાયેલા ઉત્તમ અને વિશિષ્ટ પર્વતો છે. મેરુની કાંતિથી ચમકતા દક્ષિણ ભાગના પર્વતોનું વર્ણન થયું છે.

અપરેણ સિતોદસ્ય સરસો દ્વિજસત્તમાઃ। ઉત્તમા યે મહાશૈલાસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યે યથાક્રમમ્ ।। ૩૬.

સિતોદા સરોવરથી આગળ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, હવે હું ક્રમશઃ શ્રેષ્ઠ મહાપર્વતોનું વર્ણન કરું છું.

સુવક્ષાઃ શિખિશૈલશ્ચ કાલો વૈઢૂર્યપર્વતઃ। કપિલઃ પિઙ્ગલો રુદ્રઃ સુરસશ્ચ મહાચલઃ ।। ૩૬.

સુવક્ષ, શિખિશૈલ, કાળ, વૈડૂર્ય પર્વત, કપિલ, પિંગલ, રુદ્ર અને સુરસ—આ બધા મહાન પર્વતો છે.

કુમુદો મધુમાંશ્ચૈવ અઞ્જનીમુકુટસ્તથા। કૃષ્ણશ્ચ પાણ્ડરશ્ચૈવ સહસ્રશિખરશ્ચહ ।। ૩૬.

કુમુદ, મધુમાન, અંજનીમુકુટ, કૃષ્ણ, પાંડર અને સહસ્રશિખર—આ બધા પર્વતો છે.