વાયુપુરાણમ્

ક્ષીરોદમથને વૃત્તે દૈત્યપક્ષે પરાજિતે। મહાસમરસમ્મર્દવૃક્ષક્ષોભવિમર્દિતા ।। ૩૫.

જ્યારે ક્ષીરસાગરનું મથન થયું અને દૈત્યો હાર્યા, ત્યારે મહાસંગ્રામમાં એ વૃક્ષ ખૂબ જ હલાવાયું અને ઝાટકાયું હતું.

સહસ્રાક્ષેણ વિહિતા માલા તસ્ય સુતાનિતા। તસ્ય સ્કન્ધે સમાસક્ત્યા હ્યશ્વત્થસ્ય વનસ્પતેઃ ।। ૩૫.

ઇન્દ્રે, જે સહસ્ર નેત્રો ધરાવે છે, એ વૃક્ષના સંતાનોમાંથી હાર બનાવી અને એ પિપળાના વૃક્ષના તણે બાંધીને તેને શોભાવ્યું.

સા તથૈવ મહાગન્ધા હ્યમ્લાના સર્વકામિકી। ઇજ્યતે સુમહાભાગા વિવિધૈઃ સિદ્ધચારણૈઃ ।। ૩૫.

એ હાર મહાન સુગંધવાળી છે, ક્યારેય કુમળી પડતી નથી અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે; તે મહાભાગ્યશાળી અને વિવિધ સિદ્ધ ચરણો દ્વારા પૂજાય છે.

તસ્ય કેતોઃ સદા માલા દેવદત્તા વિરાજતે। પવનેનેરિતા દિવ્યં વાતિ ગન્ધં મનોરમમ્ ।। ૩૫.

તે ધ્વજના હારને દેવતાઓએ આપ્યો છે, જે હંમેશા તેજસ્વી રહે છે; પવનથી હલાવાતા તેમાંથી દિવ્ય અને મોહક સુગંધ ફેલાય છે.

તાભ્યાં નામાઙ્કિતો દ્વીપઃ પશ્ચિમે બહુવિસ્તરઃ। કેતુમાલ ઇતિ ખ્યાતો દિવિ ચેહ ચ સર્વશઃ ।। ૩૫.

આ બે નામોથી ઓળખાતા પશ્ચિમના વિશાળ દ્વીપને સ્વર્ગમાં અને અહીં બધે કેતુમાલા તરીકે જાણીતા છે.

સ્વપાર્શ્વસ્યોત્તરે ચાપિ શ્રૃઙ્ગે જાતો મહાદ્રુમઃ । ન્યગ્રોધો વિપુલસ્કન્ધોઽનેકયોજનમણ્ડલઃ ।। ૩૫.

એના પોતાના ઉત્તર ભાગની ચોટી પર એક વિશાળ વૃક્ષ ઉગેલું છે—એ મોટો વટવૃક્ષ છે, જેનો તણું વિશાળ છે અને અનેક યોજન જેટલો વ્યાપ ધરાવે છે.

માલ્યદામકલાપૈશ્ચ વિવિધૈર્ગન્ધશાલિભિઃ। શાકાવિલમ્બી શુશુભે સિદ્ધચારણસેવિતઃ ।। ૩૫.

માળાઓ, હાર અને વિવિધ સુગંધિત ધાન્યોથી શોભિત, તેની ડાળીઓ લટકતી અને સુંદર લાગે છે; અને તે સિદ્ધો તથા ચરણો દ્વારા સેવા પામે છે.

પ્રવાલકુમ્ભસદૃશૈર્મધુપૂર્ણૈઃ ફલૈઃ સદા। સ હ્યુત્તર કુરૂણાન્તુ કેતુવૃક્ષઃ પ્રકાશતે ।। ૩૫.

મધથી ભરેલા, પ્રવાળના ઘડાં જેવા ફળોથી હંમેશા શોભતા એ કેતુવૃક્ષ ઉત્તર કુરુઓમાં પ્રકાશિત થાય છે.

સનત્કુમારાવરજા માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। સપ્ત તત્ર મહાભાગાઃ કુરવો નામ વિશ્રુતાઃ ।। ૩૫.

બ્રહ્માના મનથી ઉત્પન્ન અને સનત્કુમારના નાના ભાઈ એવા સાત મહાભાગ્યશાળી પુત્રો ત્યાં કુરુ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

તત્ર તૈરાગતજ્ઞાનૈઃ સત્ત્વસ્થૈઃ પુણ્યકીર્તિભિઃ। અક્ષયં ક્ષેમમપરં લોકં પ્રાપ્તં સનાતનમ્ ।। ૩૫.

ત્યાં એ કુરુઓ જ્ઞાન, સદ્ગુણ અને યશ ધરાવે છે અને તેમણે શાશ્વત, અક્ષય અને સર્વોત્તમ લોક પ્રાપ્ત કર્યો છે.

તેષાં નામાઙ્કિતો દ્વીપઃ સપ્તાનાં વૈ મહાત્મનામ્ । દિવિ ચેહ ચ વિખ્યાતા ઉત્તરાઃ કુરવઃ સદા ।। ૩૫.

આ સાત મહાન આત્માઓના નામ પરથી એ દ્વીપ ઓળખાય છે; સ્વર્ગમાં અને અહીં બંને જગ્યાએ ઉત્તર કુરુઓ હંમેશા પ્રસિદ્ધ છે.

તેષાં ચતુર્ણાં વક્ષ્યામિ શૈલેન્દ્રાણાં યથાક્રમમ્। અનુબન્ધાનિ રમ્યાણિ સર્વકાલર્ત્તુકાનિ ચ ।। ૩૬.

હું એ ચાર મહાન પર્વતોની સુંદર અને સર્વકાલે આકર્ષક રહેલી આસપાસની જગ્યા અને તેમની રમણીયતાઓનું ક્રમશઃ વર્ણન કરીશ.

સારિકાભિર્મયૂરૈશ્ચ ચકોરૈશ્ચ મદોત્કટૈઃ। શુકૈશ્ચ ભૃઙ્ગરાજૈશ્ચ ચિત્રકૈશ્ચ સમન્તતઃ ।। ૩૬.

આ પર્વતોના ચારેય બાજુ સરિકા, મોર, ઉલ્લાસભર્યા ચકોર, તોતા, ભૃંગરાજ અને રંગબેરંગી પક્ષીઓથી ઘેરાયેલા છે.

જીવઞ્જીવકનાદૈશ્ચ હેમકાનાઞ્ચ નાદિતૈઃ। મત્તકોકિલનાદૈશ્ચ વલ્ગૂનાઞ્ચ નિનાદિતૈઃ ।। ૩૬.

આ આસપાસ જીવંજીવક અને હેમક પક્ષીઓના મીઠા અવાજ, ઉલ્લાસિત કોયલના સંગીત અને મોહક પક્ષીઓની મધુર ટહુકીઓથી ગૂંજી ઉઠે છે.

સુગ્રીવકાઞ્ચનરવૈઃ કલવિઙ્કરુતૈસ્તથા। કૂજિતાન્તરશબ્દૈશ્ચ સુરમ્યાણિ ચ સર્વશઃ ।। ૩૬.

સુગ્રીવક અને કલવિંક પક્ષીઓના રણકાર, તેમજ વિવિધ પ્રકારના ટહુકાવાળા પક્ષીઓના અવાજથી આ જગ્યા સર્વત્ર ખૂબ જ સુંદર બની ગઈ છે.

મદાત્કટૈર્મધુરૈશ્ચ ભ્રમરૈશ્ચ મહાલસૈઃ। ઉપગીતવનાન્તાનિ કિન્નરૈશ્ચ વ્કચિત્ વ્કચિત્ ।। ૩૬.

આ વનમંડપોમાં ઉલ્લાસિત અને મધુર અવાજવાળા માખીઓ અને કિનરાઓ ક્યારેક અહીં-ત્યાં ગીત ગાય છે.

પુષ્પવૃષ્ટિં વિમુઞ્ચન્તિ મન્દમારુતકમ્પિતાઃ। તરવો યત્ર દૃશ્યન્તે ચારુપલ્લવશોભિતાઃ ।। ૩૬.

અહીં વૃક્ષો સુંદર કળીઓથી શોભાયમાન છે, હળવા પવનમાં લહેરાય છે અને ફૂલોની વર્ષા વરસાવે છે.

સ્તબકૈર્મઞ્જરીભિશ્ચ તામ્રૈઃ કિસલયૈસ્તથા। મન્દવાતવશાલ્લોલૈર્દોલયદ્ભિર્યુતાનિ ચ ।। ૩૬.

આ વૃક્ષો પર ગુલછડાં, ફૂલો, લાલચટ્ટા કૂંપળો અને હળવા પવનમાં લહેરાતા ડાળીઓથી શોભા પામે છે.

નાનાધાતુવિચિત્રૈશ્ચ કાન્તરૂપૈઃ શિલાશતૈઃ। શલ્લૈઃ વ્કચિદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિન્યસ્તૈઃ શોભિતાનિ ચ ।। ૩૬.

આ જગ્યા વિવિધ ધાતુઓના સુંદર પથ્થરો અને અહીં-ત્યાં શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓના માળા વડે શોભાયમાન છે.

દેવદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ। સિદ્ધાપ્સરોગણૈશ્ચૈવ સેવિતાનિ તતસ્તતઃ ।। ૩૬.

અહીં દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ, સાપ, સિદ્ધ અને અપ્સરાઓના સમૂહો વારંવાર આવે છે.

મનોહરાણિ ચત્વારિ દેવાક્રીડનકાન્યથ। ચતુર્દિશમુદારાણિ નામ્ના શ્રૃણુત તાનિ મે ।। ૩૬.

અહીં ચાર દિશામાં દેવતાઓના મનમોહક રમણસ્થળો છે; હવે મારા પાસેથી તેમના નામો સાંભળો.

પૂર્વઞ્ચૈત્રરથં નામ દક્ષિણં નન્દનં વનમ્। વૈભ્રાજં પશ્ચિમં વિદ્યાદુત્તરં સવિતુર્વનમ્ ।। ૩૬.

પૂર્વ દિશાનું નામ ચૈત્રરથ છે, દક્ષિણનું નંદનવન, પશ્ચિમનું વૈભ્રાજ અને ઉત્તરનું સવિતૃવન કહેવાય છે.

મહાવનેષુ ચૈતેષુ નિવિષ્ટાનિ યથાક્રમમ્। અનુબન્ધાનિ રમ્યાણિ વિહઙ્ગૈઃ કૂજિતાનિ ચ ।। ૩૬.

આ મહાન વનોમાં ક્રમશઃ સ્થિત થયેલી રમણીય જગ્યાઓ છે, જ્યાં પક્ષીઓના ટહુકાથી વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠે છે.

વનૈર્વિસ્તીર્ણતીર્થાનિ મહાપુણ્યાવનાનિ ચ। મહાનાગાધિવાસાનિ સેવિતાનિ મહાત્મભિઃ ।। ૩૬.

આ વનોમાં વિશાળ તીર્થો છે, અત્યંત પવિત્ર છે, મહાન સાપોનું નિવાસસ્થાન છે અને મહાન આત્માઓ અહીં આવે છે.

સુરસામલલોયાનિ શિવાનિ સુસુખાનિ ચ। સિદ્ધદેવાસુરવરૈરુપસ્પૃષ્ટજલાનિ ચ ।। ૩૬.

આ જગ્યા સુખદ, પવિત્ર અને આનંદદાયક છે, જ્યાં સિદ્ધ, દેવ અને શ્રેષ્ઠ અસુરો દ્વારા સ્પર્શાયેલું જળ છે.

છત્રપ્રમાણૈર્વિકચૈર્મહાગન્ધૈર્મનોહરૈઃ। પુણ્ડરીકૈર્મહાપત્રૈરુત્પલૈઃ શોભિતાનિ ચ। મહાસરાંસિ ચત્વારિ તાનિ વક્ષ્યામિ નામતઃ ।। ૩૬.

અહીં છત્રી જેટલા મોટા, સંપૂર્ણ ખીલેલા, સુગંધિત અને મનોહર કમળો તથા વિશાળ પાંદડાવાળા ઉત્પલોથી આ મહાસરો શોભાયમાન છે; હવે હું એ ચાર મહાસરોના નામ કહું છું.

અરુણોદં સરઃ પૂર્વં દક્ષિણં માનસં સ્મૃતમ્। સિતોદં પશ્ચિમસરો મહાભદ્રન્તથોત્તરમ્ ।। ૩૬.

પૂર્વ દિશાનું સરોવર અરુણોદા કહેવાય છે, દક્ષિણનું માનસ, પશ્ચિમનું સિતોદા અને ઉત્તરનું મહાભદ્ર છે.

અરુણોદઞ્ચ પૂર્વેણ યે ચ શૈલાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ। તાન્ કીર્ત્યમાનાંસ્તત્ત્વેન શ્રૃણુધ્વં વિસ્તરાન્મમ ।। ૩૬.

હવે અરુણોદાના પૂર્વે આવેલા પર્વતો અને ત્યારબાદના પર્વતો વિશે વિગતે મારા પાસેથી સાંભળો.

શીતાન્તશ્ચ કુમુઞ્જશ્ચ સુવીરશ્ચાચલોત્તમઃ। વિકઙ્કો મણિશીલશ્ચ વૃષભશ્ચાચલોત્તમઃ ।। ૩૬.

શીતાંત, કુમુંજ, સુવીર — આ ઉત્તમ પર્વતો છે — તેમજ વિકંક, મણિશિલા અને શ્રેષ્ઠ પર્વત વૃષભ છે.