વાયુપુરાણમ્

સપ્તાશ્ચ હરિકૃષ્ણાઙ્ગમેકૈકં દશપર્વતમ્। બાહ્યમાભ્યન્તરા યે તુ ત્રિવાહાસ્તુ સમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૫.

સાત એવા છે, દરેકના સોનાના અને શ્યામ અંગો છે, દરેકમાં દસ બાહ્ય અને આંતરિક પર્વતો છે; ત્રણ મધ્યવર્તી પર્વતો સમાન ગણાય છે.

જઠરો દેવકૂટશ્ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ। તૌ દક્ષિણોત્તરાયામાવાનીલનિષધાયતૌ ।। ૩૫.

પૂર્વ દિશામાં જઠર અને દેવકૂટ પર્વતો છે; દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ નિષધ અને નીલ પર્વતો આવેલાં છે.

કૈલાસો હિમવાંશ્ચૈવ દક્ષિણોત્તરપર્વતૌ। પૂર્વપશ્ચાયતાવેતાવર્ણવાન્તવ્યવસ્થિતૌ ।। ૩૫.

કૈલાસ અને હિમવંત દક્ષિણ અને ઉત્તર પર્વતો છે; એ બંને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી વિવિધ રંગો સાથે વિસ્તરેલા છે.

યોઽસૌ મેરુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રાંશુઃ કનકપર્વતઃ। વિષ્કમ્ભં તસ્ય વક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૩૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો! જે મેરુ છે, તે ઊંચો અને સુવર્ણ પર્વત છે; હવે હું તેની પહોળાઈ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

મહાપાદાસ્તુ ચત્વારો મેરોરથ ચતુર્દ્દિશમ્। યૈર્ધૃતત્વાન્ન ચલતિ સપ્તદ્વીપવતી મહી ।। ૩૫.

મેરુના ચાર મોટા આધાર છે, દરેક દિશામાં એક; એ આધારના કારણે સાત દ્વીપવાળી ધરા અડગ રહે છે.

દશયોજનસાહસ્ર આયામસ્તેષુ પઠ્યતે। દેવગન્ધર્વયક્ષાણાં નાનારત્નોપશોભિતાઃ। નૈકનિર્ઝરવપ્રાઢ્યા રમ્યકન્દરનિર્મિતાઃ ।। ૩૫.

દસ હજાર યોજન જેટલી લંબાઈ ધરાવતી, દેવો, ગંધર્વો અને યક્ષો માટે વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન, અનેક ઝરણા અને ઢાળોથી ભરપૂર, સુંદર ગુફાઓથી રચાયેલી એ જગ્યા વર્ણવાય છે.

નિતમ્બપુષ્પકાદમ્બૈઃ શોભિતાશ્ચિત્રસાનવઃ। મનઃશિલાદરીભિશ્ચ હરિતાલતલૈસ્તથા ।। ૩૫.

કદંબ અને વિવિધ ફૂલોની ગૂંચથી શોભાયમાન, રંગબેરંગી શિખરો, મણિ અને હરિત પત્થરોના તળથી પણ સુંદર બનેલા છે.

સુવર્ણમણિચિત્રાભિર્ગુહાભિશ્ચ સમન્તતઃ। શુદ્ધહિઙ્ગુલકપ્રખ્યૈઃ કાઞ્ચનૈર્ધાતુમણ્ડિતૈઃ ।। ૩૫.

સોનાં અને મણિથી ચમકતી ગુફાઓ ચારે બાજુ છે, શુદ્ધ હિંગળ જેવા ખનિજ અને સોનાના ધાતુઓથી પણ શોભાયમાન છે.

વરકાઞ્ચનચિત્રૈશ્ચ પ્રવાલૈઃ સમલંકૃતાઃ। રુચિરાઃ શતપર્વાણઃ સિદ્ધાવાસા મુદાન્વિતાઃ। મહાવિમાનૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ સમન્તાત્પરિદીપિતાઃ ।। ૩૫.

અતિ સુંદર સોનાં અને પ્રવાળથી અલંકૃત, અનેક પરતોવાળા, સિદ્ધોનું આનંદમય નિવાસસ્થાન, ભવ્ય મહેલોથી સર્વત્ર પ્રકાશિત છે.

પૂર્વેણ મન્દરો નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ। વિપુલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે સુપાર્શ્વશ્ચોત્તરે સ્મૃતઃ ।। ૩૫.

પૂર્વમાં મન્દર નામનું પર્વત, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, પશ્ચિમે વિપુલ અને ઉત્તર તરફ સુપાર્શ્વ એમ યાદ કરવામાં આવે છે.

તેષાં સહસ્રશ્રૃઙ્ગેષુ વજ્રવૈઢૂર્યવેદિકાઃ। શાખાસહસ્રકલિતાઃ સુમૂલાઃ સુપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૫.

આ પર્વતોના હજાર શિખરો પર વજ્ર અને વૈડૂર્યના મંચો છે, હજારો ડાળીઓથી ભરપૂર, મજબૂત અને સારી રીતે જમાવેલા છે.

સ્રિગ્ધૈર્નીલૈર્ઘનૈઃ પર્ણૈઃ સઞ્ઝન્નવિવિધાશ્રયાઃ । અનેકપ્રજનોત્સેધા મહાપુષ્પફલોપગાઃ ।। ૩૫.

ચમકદાર, ઘેરા લીલા પાંદડા ધરાવતા, અનેક જીવજંતુઓને આશરો આપતા, અનેક વંશવૃદ્ધિ અને વિશાળ ફૂલ-ફળોથી ભરપૂર વૃક્ષો છે.

યક્ષગન્ધર્વસેવ્યાશ્ચ સેવિતાઃ સિદ્ધચારણૈઃ। મહાવૃક્ષાઃ સમુત્પન્નાશ્ચત્વારો દ્વીપકેતવઃ ।। ૩૫.

યક્ષો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામતા, સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા પૂજાતા, એ મહાન વૃક્ષો ચાર દ્વીપના ધ્વજરૂપે ઉભા છે.

મન્દરસ્ય ગિરેઃશ્રૃઙ્ગે મહાવૃક્ષઃ સ કેતુરાટ્। આલમ્બશાખાશિખરઃ કન્દરશ્ચૈવ પાદપઃ ।। ૩૫.

મન્દર પર્વતના શિખરે મહાન વૃક્ષ, મુખ્ય ધ્વજરૂપે ઊભું છે; તેની ડાળીઓ શિખર સુધી પહોચે છે અને તેનું તણું આધારરૂપ છે.

મહાકુમ્ભપ્રમાણૈસ્તુ પુષ્પૈર્વિકચકેસરૈઃ। મહાગન્ધૈર્મનોજ્ઞૈશ્ચ શોભિતઃ સર્વકાલજૈઃ ।। ૩૫.

મોટા ઘડાની જેટલી ફૂલો, પૂરી રીતે ખીલેલા પરાગકણો અને સર્વકાલે ખિલતા સુગંધિત ફૂલો વડે એ વૃક્ષ શોભાયમાન છે.

સહસ્રમધિકં સોઽથ ગન્ધેનાપૂરયદ્દિશઃ। યોજનાનાં સમન્તાદ્વૈ મન્દમારુતવીજિતઃ ।। ૩૫.

પછી, તેની સુગંધ હલકાં પવનથી આસપાસના હજારો યોજન સુધી ફેલાય છે.

વરકેતુરેવ પ્રથિતો ભદ્રાશ્વો નામ યો દ્વિજાઃ। યત્ર સાક્ષાત્ હૃષીકેશઃ સિદ્ધસઙ્ઘૈર્મહીયતે ।। ૩૫.

એ મુખ્ય ધ્વજ ભદ્રાશ્વ નામે પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં હૃષીકેશ સ્વયં સિદ્ધોના સમૂહ દ્વારા પૂજાય છે.

તસ્ય રુદ્રકદમ્બસ્ય તદા શ્વેતહરો હરિઃ । પ્રાપ્તવાનપરશ્રેષ્ઠઃ સ તત્ર સહિતઃ પુરા ।। ૩૫.

ત્યાં, રુદ્રકદંબ વૃક્ષ પાસે, શ્વેતકંઠ હરિ, અન્ય શ્રેષ્ઠો સાથે, પ્રાચીન સમયમાં આવ્યા હતા.

તેન ચાલોકિતં સર્વં દ્વીપં દ્વિપદનાયકાઃ। યસ્ય નામ્ના સમાખ્યાતો ભદ્રાશ્વો નામ નામતઃ ।। ૩૫.

તેમણે આખા દ્વીપને નિહાળ્યો, હે મનુષ્યોના નેતાઓ, અને તેમના નામ પરથી એ ભદ્રાશ્વ તરીકે ઓળખાય છે.

દક્ષિણસ્યાપિ શૈલસ્ય શિખરે દેવસેવિતા। જમ્બૂઃ સદા પુષ્પફલા સદા માલ્યોપશોભિતા ।। ૩૫.

દક્ષિણના પર્વતના શિખરે, દેવો દ્વારા પૂજાતી, જાંબૂ વૃક્ષ હંમેશા ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર અને હંમેશા હારોથી શોભાયમાન છે.

મહામૂલૈર્મહાસ્કન્ધૈઃ સ્નિગ્ધવર્ણૈર્વિભૂષિતા। નવૈઃ સદા પુષ્પફલૈઃ શાખાભિશ્ચોપશોભિતા ।। ૩૫.

મોટા મૂળ અને વિશાળ તણાં, ચમકદાર રંગથી શોભાયમાન, હંમેશા તાજા ફૂલો, ફળો અને ડાળીઓથી સુંદર બનેલું છે.

તસ્યા હ્યતિપ્રમાણાનિ સ્વાદૂનિ ચ મૃદૂનિ ચ। ફલાન્યમૃતકલ્પાનિ પતન્તિ ગિરિમૂર્દ્ધનિ ।। ૩૫.

તેના ફળો બહુ મોટા, મીઠા અને નરમ છે, અમૃત સમાન છે અને પર્વતના શિખર પર પડે છે.

તસ્માદ્ગિરિવરપ્રસ્થાત્ પુનઃ પ્રસ્યન્દવાહિની। નદી જમ્બૂનદી નામ પ્રવૃત્તા મધુવાહિની ।। ૩૫.

એ પર્વતના સમતલ ભાગ પરથી ફરી એક ધારા વહે છે, જે જાંબૂ નદી તરીકે ઓળખાય છે અને મધ વહાવે છે.

તત્ર જામ્બૂનદન્નામ સુવર્ણં જ્વલનપ્રભમ્। દેવાલઙ્કારમતુલં જાયતે પાપનાશનમ્ ।। ૩૫.

ત્યાં જાંબૂનદ નામનું સોનું ઉત્પન્ન થાય છે, જે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી છે; એ દેવતાઓ માટે અનન્ય શોભા છે અને પાપોનો નાશ કરતી છે.

દેવદાનવગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ। યત્ પિબન્ત્યમૃતપ્રખ્યં મધુ જામ્ભૂરસસ્રવમ્ ।। ૩૫.

દેવતાઓ, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને સર્પો એ જાંબૂ વૃક્ષમાંથી વહેતા અમૃત સમાન મધને પીવે છે.

સ કેતુર્દક્ષિણે દ્વીપે જમ્ભૂર્લોકેષુ વિશ્રુતા। યસ્યા નામ્ના સ વિખ્યાતો જમ્ભૂદ્વીપઃ સનાતનઃ ।। ૩૫.

દક્ષિણ દ્વીપ પર જે ધ્વજરૂપે છે, એ જાંબૂ વૃક્ષ છે, જે લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે; એના નામ પરથી જાંબૂદ્વીપનું સનાતન નામ જાણીતું છે.

વિપુલસ્યાપિ શૈલસ્ય પશ્ચિમસ્ય મહાત્મનઃ। જાતઃ શ્રૃઙ્ગેઽતિસુમહાનશ્વત્થ શ્ચૈવ પાદપઃ ।। ૩૫.

પશ્ચિમના વિશાળ અને મહાન પર્વતની ચોટી પર એક અતિ વિશાળ પિપળાનું વૃક્ષ ઉગેલું છે.

વિલમ્બિવરમાલાદ્યઃ સુવર્ણમણિવેદિકઃ। મહોચ્ચસ્કન્ધવિટપો નૈકસત્ત્વગુણાલયઃ ।। ૩૫.

તે વૃક્ષ સુંદર હારથી શોભિત છે, સોનાં અને રત્નોની વેદિકા ધરાવે છે, તેની ડાળીઓ અને તણું ઊંચું છે અને તેમાં અનેક સદ્ગુણવાળા જીવો વસે છે.

કુમ્ભપ્રમાણૈઃ સુખદૈઃ ફલૈઃ સર્વર્ત્તુકૈઃ શુભૈઃ। સ કેતુઃ કેતુમાલાનાં દેવગન્ધર્વસેવિતઃ ।। ૩૫.

તે ધ્વજરૂપે વૃક્ષ દેવતાઓ અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામે છે, અને તેમાં ઘડાની જેટલી મોટી, સુખદાયક, શુભ અને દરેક ઋતુમાં મળતી ફળો થાય છે.